Chương 3 · Lý thuyết
Bài 18. Ứng dụng hiện tượng cảm ứng điện từ
Đặt điện thoại lên một tấm đế sạc, không cắm dây mà pin vẫn đầy dần. Nhà máy điện cách hàng trăm kilômét mà điện vẫn đến ổ cắm với điện áp đúng 220 V. Đặt nồi lên bếp từ, đáy nồi nóng lên còn mặt bếp gần như không nóng. Tất cả đều dựa trên một hiện tượng: từ thông biến thiên sinh ra suất điện động cảm ứng.
Em sẽ học được
- Mô tả được cấu tạo và giải thích được nguyên tắc hoạt động của máy biến áp; vận dụng được U₁/U₂=N₁/N₂.
- Giải thích được vì sao phải dùng điện áp cao để truyền tải điện năng đi xa; tính được công suất hao phí ΔP=P mũ 2 R/U mũ 2.
- Giải thích được nguyên tắc hoạt động của đàn ghi ta điện, bếp từ và sạc không dây.
Máy biến áp
Máy biến áp là thiết bị dùng để biến đổi điện áp xoay chiều. Nó gồm hai cuộn dây có số vòng N₁, N₂ khác nhau quấn trên một lõi sắt kín. Lõi gồm nhiều lá thép kĩ thuật điện (thép silic) mỏng ghép cách điện với nhau để giảm hao phí do dòng điện Foucault (dòng điện xoáy) trong lõi. Cuộn sơ cấp nối với nguồn điện xoay chiều; cuộn thứ cấp nối với tải tiêu thụ điện.
Nguyên tắc hoạt động: dòng điện xoay chiều trong cuộn sơ cấp tạo ra từ trường biến thiên trong lõi sắt. Lõi sắt dẫn gần như toàn bộ đường sức từ qua cuộn thứ cấp, nên từ thông qua mỗi vòng của hai cuộn biến thiên như nhau. Theo định luật Faraday, trong cuộn thứ cấp xuất hiện suất điện động cảm ứng e₂= trừ N₂ΔΦ/Δt, còn trong cuộn sơ cấp e₁= trừ N₁ΔΦ/Δt.
Định lí · Công thức máy biến áp
- N₂>N₁: U₂>U₁, máy tăng áp.
- N₂<N₁: U₂<U₁, máy hạ áp (sạc điện thoại, đèn ngủ, các bộ nguồn).
Lưu ý · Chỉ dùng với dòng điện xoay chiều
Truyền tải điện năng đi xa
Nhà máy điện truyền công suất P đi xa bằng đường dây có điện trở R dưới điện áp U. Cường độ dòng điện trên dây là I=P/U (bỏ qua sự lệch pha giữa u và i), nên công suất toả nhiệt trên dây là ΔP=I mũ 2 R=P mũ 2 R/U mũ 2 .
Ghi chú · Giảm hao phí bằng điện áp cao
Truyền P = 500 kW ở U = 5 kV: I = P/U = 100 A, công suất hao phí ΔP = I²R = P²R/U² ≈ 200 kW (40 % công suất), hiệu suất truyền tải 60 %. Thử tăng điện áp truyền tải: tăng U lên 2 lần thì hao phí giảm 4 lần.
Đàn ghi ta điện, bếp từ, sạc không dây
Đàn ghi ta điện có thân đặc, không có hộp cộng hưởng. Dưới mỗi dây đàn có một bộ cảm biến gồm nam châm nhỏ và cuộn dây. Dây đàn bằng thép bị nam châm làm nhiễm từ; khi gảy, đoạn dây trên cuộn dây dao động làm từ thông qua cuộn dây biến thiên cùng tần số với dây đàn. Suất điện động cảm ứng trong cuộn dây được đưa đến bộ khuếch đại rồi ra loa. Gảy mạnh thì dây dao động với biên độ lớn, từ thông biến thiên nhanh hơn, suất điện động lớn hơn nên âm to hơn.
Bếp từ có một cuộn dây phẳng đặt dưới mặt kính, cho dòng điện xoay chiều tần số cao (cỡ hàng chục kilôhéc) chạy qua. Từ trường biến thiên nhanh xuyên qua đáy nồi kim loại, sinh ra trong đó các dòng điện cảm ứng chạy thành vòng (dòng điện Foucault); dòng điện này làm đáy nồi nóng lên. Mặt kính không dẫn điện nên chỉ ấm lên do nhận nhiệt từ đáy nồi. Nồi dùng cho bếp từ phải có đáy bằng vật liệu có tính sắt từ như gang, thép.
Sạc không dây hoạt động giống một máy biến áp tách đôi: cuộn dây trong đế sạc (sơ cấp) có dòng điện xoay chiều, cuộn dây trong điện thoại (thứ cấp) nằm trong từ trường biến thiên của nó nên xuất hiện suất điện động cảm ứng, được chỉnh lưu để nạp pin. Ngoài ra, hiện tượng cảm ứng điện từ còn được dùng trong máy phát điện, micrô điện động, cảm biến tốc độ, cổng dò kim loại và phanh điện từ.
Khám phá
Máy biến áp
Kéo thanh trượt để đổi số vòng N₁, N₂ và quan sát điện áp ra U₂. Tìm cách bố trí để có máy tăng áp và máy hạ áp; thử đổi sang nguồn một chiều để thấy máy biến áp không hoạt động.
U₂ = U₁ · N₂/N₁ = 220 · 100/500 = 44 V. N₂ < N₁: đây là máy hạ áp, dùng ở nơi tiêu thụ. Từ thông biến thiên trong lõi sắt như nhau ở mọi vòng dây, nên điện áp trên mỗi cuộn tỉ lệ với số vòng của nó.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Máy biến áp lí tưởng có cuộn sơ cấp 1000 vòng, cuộn thứ cấp 50 vòng. Nối cuộn sơ cấp vào điện áp xoay chiều 220 V thì điện áp hiệu dụng ở cuộn thứ cấp bằng bao nhiêu vôn?
Bài 2
Cần hạ điện áp 220 V xuống 6 V bằng một máy biến áp lí tưởng có cuộn sơ cấp 2200 vòng. Cuộn thứ cấp phải có bao nhiêu vòng?
Bài 3
Máy biến áp là máy tăng áp khi
Bài 4
Nối cuộn sơ cấp của một máy biến áp với acquy 12 V (nguồn một chiều). Điện áp ở cuộn thứ cấp
Bài 5
Một máy hạ áp lí tưởng biến điện áp 220 V thành 11 V và cấp dòng 2 A cho tải. Cường độ dòng điện trong cuộn sơ cấp bằng bao nhiêu ampe?
Bài 6
Truyền công suất 200 kW dưới điện áp 10 kV trên đường dây có điện trở 10 Ω. Công suất hao phí trên đường dây bằng bao nhiêu kilôoát?
Bài 7
Giữ nguyên công suất truyền đi và điện trở đường dây, tăng điện áp truyền tải lên 10 lần thì công suất hao phí trên đường dây giảm bao nhiêu lần?
Bài 8
Đáy nồi đặt trên bếp từ nóng lên chủ yếu là do
Bài 9
Dây của đàn ghi ta điện phải làm bằng thép vì
Ghi nhớ
- Máy biến áp hoạt động dựa trên cảm ứng điện từ, chỉ với dòng điện xoay chiều: U₁/U₂=N₁/N₂; máy lí tưởng có U₁I₁=U₂I₂.
- Hao phí trên đường dây ΔP=P mũ 2 R/U mũ 2: truyền tải ở điện áp cao (máy tăng áp) rồi hạ áp ở nơi tiêu thụ.
- Đàn ghi ta điện, bếp từ (dòng điện Foucault), sạc không dây, micrô, máy phát điện đều dựa trên từ thông biến thiên sinh ra suất điện động cảm ứng.