Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 19. Điện từ trường. Mô hình sóng điện từ

Trong bài cảm ứng điện từ, ta thấy từ thông qua một vòng dây kín biến thiên thì trong vòng dây có dòng điện. Nhưng để các electron trong dây chuyển động thành dòng, phải có một điện trường đẩy chúng đi. Điện trường ấy từ đâu ra, và nếu bỏ vòng dây đi thì nó có còn không? Câu trả lời của Maxwell dẫn đến một dự đoán lớn: điện trường và từ trường có thể tự lan truyền trong không gian, kể cả trong chân không, dưới dạng sóng điện từ.

Em sẽ học được

  • Nêu được từ trường biến thiên theo thời gian sinh ra điện trường xoáy; phân biệt điện trường xoáy với điện trường tĩnh.
  • Nêu được điện trường biến thiên theo thời gian sinh ra từ trường, và khái niệm điện từ trường.
  • Mô tả được mô hình sóng điện từ: vectơ E và vectơ B dao động cùng pha, vuông góc với nhau và với phương truyền.
  • Vận dụng được λ=cT=c/f và quy tắc tam diện thuận vectơ E, vectơ B, vectơ v.

Từ trường biến thiên và điện trường xoáy

Đặt một vòng dây kín trong từ trường biến thiên, trong vòng dây xuất hiện dòng điện cảm ứng. Các electron tự do trong dây chuyển động có hướng được là nhờ một điện trường. Maxwell cho rằng điện trường này không phụ thuộc vào vòng dây: vòng dây chỉ là "dụng cụ" giúp ta phát hiện nó.

Định lí · Kết luận của Maxwell

Nếu tại một nơi có từ trường biến thiên theo thời gian thì tại nơi đó xuất hiện một điện trường xoáy. Điện trường xoáy là điện trường có các đường sức là những đường cong khép kín.
Đặc điểmĐiện trường tĩnhĐiện trường xoáy
Nguồn sinh raĐiện tích đứng yênTừ trường biến thiên theo thời gian
Đường sứcĐường cong không kín: đi ra từ điện tích dương, kết thúc ở điện tích âmĐường cong khép kín, bao quanh vùng có từ trường biến thiên
Giống nhauTác dụng lực lên điện tích, biểu diễn bằng vectơ vectơ ETác dụng lực lên điện tích, biểu diễn bằng vectơ vectơ E

Ghi chú · Chiều của đường sức

Đường sức điện trường xoáy có cùng chiều với dòng điện cảm ứng mà một vòng dây kín đặt ở đó sẽ có. Vì vậy có thể tìm chiều của nó bằng định luật Lenz.
Chiều của cảm ứng từ B
Độ lớn của B theo thời gian
B tăng

Dự đoán: đường sức của điện trường sinh ra quanh vùng từ trường chạy theo chiều nào? Chọn một đáp án.

Điện từ trường

Maxwell còn khẳng định điều ngược lại: điện trường biến thiên theo thời gian cũng sinh ra từ trường, giống như một dòng điện. Chẳng hạn, khi tụ điện phóng điện hay nạp điện, điện trường giữa hai bản tụ biến thiên và sinh ra từ trường trong khoảng giữa hai bản, nơi không có dòng điện dẫn nào.

Định nghĩa · Điện từ trường

Điện trường biến thiên và từ trường biến thiên cùng tồn tại trong không gian, liên quan mật thiết với nhau và có thể chuyển hoá lẫn nhau. Chúng là hai thành phần của một trường thống nhất gọi là điện từ trường.
  • Điện trường tĩnh và từ trường không đổi chỉ là những trường hợp riêng của điện từ trường, khi các thành phần không biến thiên.
  • Tại mỗi điểm của điện từ trường, vectơ cường độ điện trường vectơ E và vectơ cảm ứng từ vectơ B vuông góc với nhau.

Mô hình sóng điện từ

Từ trường biến thiên sinh ra điện trường xoáy biến thiên, điện trường này lại sinh ra từ trường biến thiên ở vùng lân cận, cứ thế điện từ trường lan rộng ra mà không cần môi trường vật chất. Maxwell tính được tốc độ lan truyền này đúng bằng tốc độ ánh sáng; năm 1887, Hertz tạo ra và thu được sóng điện từ bằng thí nghiệm.

Định nghĩa · Sóng điện từ

Sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian.
  • Tại mỗi điểm, vectơ E và vectơ B biến thiên điều hoà theo thời gian, cùng tần số và cùng pha: cùng đạt cực đại, cùng bằng 0.
  • vectơ E và vectơ B vuông góc với nhau và cùng vuông góc với phương truyền sóng, nên sóng điện từ là sóng ngang. Ba vectơ vectơ E, vectơ B, vectơ v theo thứ tự đó tạo thành một tam diện thuận: quay đinh ốc theo chiều từ vectơ E sang vectơ B thì đinh ốc tiến theo chiều vectơ v.
  • Sóng điện từ truyền được trong chân không với tốc độ c=3·10 mũ 8 m/s, và truyền được trong các môi trường rắn, lỏng, khí.
  • Sóng điện từ mang năng lượng; nó cũng phản xạ, khúc xạ, giao thoa, nhiễu xạ như sóng cơ.

Định lí · Bước sóng

Trong chân không, sóng điện từ có tần số f (chu kì T) có bước sóng λ=cT=c/f, với c=3·10 mũ 8 m/s.
Đặc điểmSóng cơSóng điện từ
Môi trườngCần môi trường vật chấtTruyền được cả trong chân không
Loại sóngSóng ngang hoặc sóng dọcLuôn là sóng ngang
Đại lượng dao độngPhần tử của môi trườngCường độ điện trường vectơ E và cảm ứng từ vectơ B

Khám phá

Sóng điện từ trong không gian

Bấm "Cho sóng truyền đi", kéo trên hình để xoay góc nhìn. Dời điểm đang xét và để ý: vectơ E (đỏ) và vectơ B (xanh) luôn cùng bằng 0, cùng đạt cực đại, luôn vuông góc với nhau và với phương truyền. Tăng tần số f thì bước sóng ngắn lại.

Kéo trên hình (hoặc chọn hình rồi dùng phím mũi tên) để xoay góc nhìn. Đỏ: vectơ cường độ điện trường E; xanh: vectơ cảm ứng từ B; chấm đen: điểm đang xét.
150 MHz
1,5 m

Tại điểm cách đầu đoạn sóng 1,5 m: E=0 E₀ và B=0 B₀. Lúc này vectơ E và vectơ B cùng bằng 0. Bước sóng λ=c/f=(3·10 mũ 8)/(150·10 mũ 6)=2 m.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một đài phát thanh FM phát sóng điện từ có tần số 100 MHz. Tính chu kì và bước sóng của sóng này trong không khí (coi tốc độ truyền bằng c=3·10 mũ 8 m/s).
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một sóng điện từ truyền theo phương thẳng đứng, hướng từ dưới lên. Tại điểm M, ở một thời điểm, vectơ vectơ E có độ lớn cực đại và hướng về phía Nam. Vectơ vectơ B tại M lúc đó thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một nam châm điện được nuôi bằng dòng điện xoay chiều. So sánh điện trường xuất hiện quanh lõi của nó với điện trường của một quả cầu tích điện đứng yên.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Điện trường xoáy là điện trường

Bài 2

Ở trường hợp nào sau đây xuất hiện điện trường xoáy?

Bài 3

Phát biểu nào sau đây về sóng điện từ là SAI?

Bài 4

Tại một điểm có sóng điện từ truyền qua, cường độ điện trường và cảm ứng từ

Bài 5

Một sóng điện từ có tần số 75 MHz truyền trong chân không. Bước sóng của nó bằng bao nhiêu mét?

Đơn vị:m

Bài 6

Sóng wifi có tần số 2,4 GHz. Bước sóng của nó trong không khí (tốc độ coi bằng c=3·10 mũ 8 m/s) bằng bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Bài 7

Một sóng điện từ có bước sóng 0,6 m trong chân không. Tần số của nó bằng bao nhiêu MHz?

Đơn vị:MHz

Bài 8

Một sóng điện từ truyền theo phương ngang, hướng từ Tây sang Đông. Tại điểm M, ở một thời điểm, vectơ vectơ E cực đại và hướng thẳng đứng lên trên. Khi đó vectơ vectơ B tại M

Bài 9

Điểm khác nhau cơ bản giữa sóng điện từ và sóng cơ là

Ghi nhớ

  • Từ trường biến thiên theo thời gian sinh ra điện trường xoáy, có đường sức khép kín; điện trường biến thiên theo thời gian sinh ra từ trường.
  • Điện trường và từ trường biến thiên là hai thành phần của một trường thống nhất: điện từ trường.
  • Sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian: vectơ E và vectơ B cùng pha, vuông góc với nhau và với phương truyền (vectơ E, vectơ B, vectơ v tạo thành tam diện thuận); là sóng ngang, truyền được trong chân không.
  • Bước sóng trong chân không: λ=cT=c/f, c=3·10 mũ 8 m/s.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ