Chương 3 · Lý thuyết
Bài 19. Điện từ trường. Mô hình sóng điện từ
Trong bài cảm ứng điện từ, ta thấy từ thông qua một vòng dây kín biến thiên thì trong vòng dây có dòng điện. Nhưng để các electron trong dây chuyển động thành dòng, phải có một điện trường đẩy chúng đi. Điện trường ấy từ đâu ra, và nếu bỏ vòng dây đi thì nó có còn không? Câu trả lời của Maxwell dẫn đến một dự đoán lớn: điện trường và từ trường có thể tự lan truyền trong không gian, kể cả trong chân không, dưới dạng sóng điện từ.
Em sẽ học được
- Nêu được từ trường biến thiên theo thời gian sinh ra điện trường xoáy; phân biệt điện trường xoáy với điện trường tĩnh.
- Nêu được điện trường biến thiên theo thời gian sinh ra từ trường, và khái niệm điện từ trường.
- Mô tả được mô hình sóng điện từ: vectơ E và vectơ B dao động cùng pha, vuông góc với nhau và với phương truyền.
- Vận dụng được λ=cT=c/f và quy tắc tam diện thuận vectơ E, vectơ B, vectơ v.
Từ trường biến thiên và điện trường xoáy
Đặt một vòng dây kín trong từ trường biến thiên, trong vòng dây xuất hiện dòng điện cảm ứng. Các electron tự do trong dây chuyển động có hướng được là nhờ một điện trường. Maxwell cho rằng điện trường này không phụ thuộc vào vòng dây: vòng dây chỉ là "dụng cụ" giúp ta phát hiện nó.
Định lí · Kết luận của Maxwell
| Đặc điểm | Điện trường tĩnh | Điện trường xoáy |
|---|---|---|
| Nguồn sinh ra | Điện tích đứng yên | Từ trường biến thiên theo thời gian |
| Đường sức | Đường cong không kín: đi ra từ điện tích dương, kết thúc ở điện tích âm | Đường cong khép kín, bao quanh vùng có từ trường biến thiên |
| Giống nhau | Tác dụng lực lên điện tích, biểu diễn bằng vectơ vectơ E | Tác dụng lực lên điện tích, biểu diễn bằng vectơ vectơ E |
Ghi chú · Chiều của đường sức
Dự đoán: đường sức của điện trường sinh ra quanh vùng từ trường chạy theo chiều nào? Chọn một đáp án.
Điện từ trường
Maxwell còn khẳng định điều ngược lại: điện trường biến thiên theo thời gian cũng sinh ra từ trường, giống như một dòng điện. Chẳng hạn, khi tụ điện phóng điện hay nạp điện, điện trường giữa hai bản tụ biến thiên và sinh ra từ trường trong khoảng giữa hai bản, nơi không có dòng điện dẫn nào.
Định nghĩa · Điện từ trường
- Điện trường tĩnh và từ trường không đổi chỉ là những trường hợp riêng của điện từ trường, khi các thành phần không biến thiên.
- Tại mỗi điểm của điện từ trường, vectơ cường độ điện trường vectơ E và vectơ cảm ứng từ vectơ B vuông góc với nhau.
Mô hình sóng điện từ
Từ trường biến thiên sinh ra điện trường xoáy biến thiên, điện trường này lại sinh ra từ trường biến thiên ở vùng lân cận, cứ thế điện từ trường lan rộng ra mà không cần môi trường vật chất. Maxwell tính được tốc độ lan truyền này đúng bằng tốc độ ánh sáng; năm 1887, Hertz tạo ra và thu được sóng điện từ bằng thí nghiệm.
Định nghĩa · Sóng điện từ
- Tại mỗi điểm, vectơ E và vectơ B biến thiên điều hoà theo thời gian, cùng tần số và cùng pha: cùng đạt cực đại, cùng bằng 0.
- vectơ E và vectơ B vuông góc với nhau và cùng vuông góc với phương truyền sóng, nên sóng điện từ là sóng ngang. Ba vectơ vectơ E, vectơ B, vectơ v theo thứ tự đó tạo thành một tam diện thuận: quay đinh ốc theo chiều từ vectơ E sang vectơ B thì đinh ốc tiến theo chiều vectơ v.
- Sóng điện từ truyền được trong chân không với tốc độ c=3·10 mũ 8 m/s, và truyền được trong các môi trường rắn, lỏng, khí.
- Sóng điện từ mang năng lượng; nó cũng phản xạ, khúc xạ, giao thoa, nhiễu xạ như sóng cơ.
Định lí · Bước sóng
| Đặc điểm | Sóng cơ | Sóng điện từ |
|---|---|---|
| Môi trường | Cần môi trường vật chất | Truyền được cả trong chân không |
| Loại sóng | Sóng ngang hoặc sóng dọc | Luôn là sóng ngang |
| Đại lượng dao động | Phần tử của môi trường | Cường độ điện trường vectơ E và cảm ứng từ vectơ B |
Khám phá
Sóng điện từ trong không gian
Bấm "Cho sóng truyền đi", kéo trên hình để xoay góc nhìn. Dời điểm đang xét và để ý: vectơ E (đỏ) và vectơ B (xanh) luôn cùng bằng 0, cùng đạt cực đại, luôn vuông góc với nhau và với phương truyền. Tăng tần số f thì bước sóng ngắn lại.
Tại điểm cách đầu đoạn sóng 1,5 m: E=0 E₀ và B=0 B₀. Lúc này vectơ E và vectơ B cùng bằng 0. Bước sóng λ=c/f=(3·10 mũ 8)/(150·10 mũ 6)=2 m.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Điện trường xoáy là điện trường
Bài 2
Ở trường hợp nào sau đây xuất hiện điện trường xoáy?
Bài 3
Phát biểu nào sau đây về sóng điện từ là SAI?
Bài 4
Tại một điểm có sóng điện từ truyền qua, cường độ điện trường và cảm ứng từ
Bài 5
Một sóng điện từ có tần số 75 MHz truyền trong chân không. Bước sóng của nó bằng bao nhiêu mét?
Bài 6
Sóng wifi có tần số 2,4 GHz. Bước sóng của nó trong không khí (tốc độ coi bằng c=3·10 mũ 8 m/s) bằng bao nhiêu xentimét?
Bài 7
Một sóng điện từ có bước sóng 0,6 m trong chân không. Tần số của nó bằng bao nhiêu MHz?
Bài 8
Một sóng điện từ truyền theo phương ngang, hướng từ Tây sang Đông. Tại điểm M, ở một thời điểm, vectơ vectơ E cực đại và hướng thẳng đứng lên trên. Khi đó vectơ vectơ B tại M
Bài 9
Điểm khác nhau cơ bản giữa sóng điện từ và sóng cơ là
Ghi nhớ
- Từ trường biến thiên theo thời gian sinh ra điện trường xoáy, có đường sức khép kín; điện trường biến thiên theo thời gian sinh ra từ trường.
- Điện trường và từ trường biến thiên là hai thành phần của một trường thống nhất: điện từ trường.
- Sóng điện từ là điện từ trường lan truyền trong không gian: vectơ E và vectơ B cùng pha, vuông góc với nhau và với phương truyền (vectơ E, vectơ B, vectơ v tạo thành tam diện thuận); là sóng ngang, truyền được trong chân không.
- Bước sóng trong chân không: λ=cT=c/f, c=3·10 mũ 8 m/s.