Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 21. Cấu trúc hạt nhân

Nếu phóng to một nguyên tử bằng một sân vận động thì hạt nhân của nó chỉ như một hạt đậu đặt giữa sân, vậy mà hạt đậu ấy chiếm gần như toàn bộ khối lượng nguyên tử. Hạt nhân được cấu tạo từ những hạt nào, và vì sao cùng là carbon mà có loại dùng để xác định tuổi cổ vật, có loại thì không?

Em sẽ học được

  • Mô tả được thí nghiệm tán xạ hạt alpha và rút ra được sự tồn tại của hạt nhân nguyên tử.
  • Nêu được hạt nhân gồm proton và neutron; biết khối lượng, điện tích của chúng và đơn vị amu.
  • Viết và đọc được kí hiệu hạt nhân X, A bằng A, Z bằng Z; tính được số neutron N=A trừ Z.
  • Nêu được khái niệm đồng vị và lấy được ví dụ.
  • Ước lượng được kích thước hạt nhân bằng công thức R=1,2·10 mũ trừ 15 A mũ (1/3) m.

Thí nghiệm tán xạ hạt alpha

Năm 1911, Rutherford và các cộng sự cho một chùm hạt alpha (α, mang điện dương) bắn vào một lá vàng rất mỏng, rồi quan sát các chấm sáng chúng tạo ra trên màn huỳnh quang đặt xung quanh.

  • Hầu hết các hạt α đi thẳng qua lá vàng: phần lớn thể tích nguyên tử là khoảng trống.
  • Một số ít hạt α bị lệch hướng, một số rất ít bị bật ngược trở lại: chúng đã đi tới rất gần một vùng mang điện dương, rất nhỏ nhưng nặng, và bị đẩy mạnh.

Định nghĩa · Hạt nhân nguyên tử

Nguyên tử có một hạt nhân mang điện dương nằm ở tâm, có đường kính cỡ 10 mũ trừ 14 m (nhỏ hơn đường kính nguyên tử khoảng 10 mũ 4 đến 10 mũ 5 lần) nhưng chứa gần như toàn bộ khối lượng của nguyên tử. Các electron chuyển động xung quanh hạt nhân.

Nucleon và kí hiệu hạt nhân

Hạt nhân được cấu tạo từ hai loại hạt, gọi chung là nucleon:

Khối lượng neutron lớn hơn khối lượng proton một chút.
HạtKhối lượngĐiện tích
Proton (p)m p =1,67262·10 mũ trừ 27 kg+e=+1,6·10 mũ trừ 19 C
Neutron (n)m n =1,67493·10 mũ trừ 27 kg0 (không mang điện)

Định nghĩa · Đơn vị khối lượng nguyên tử

Trong vật lí hạt nhân, khối lượng thường đo bằng đơn vị khối lượng nguyên tử, kí hiệu amu: 1 amu bằng 1/12 khối lượng của nguyên tử C, A bằng 12, Z bằng 6, 1 amu≈1,66054·10 mũ trừ 27 kg. Khi đó m p ≈1,007276 amu và m n ≈1,008665 amu.

Định nghĩa · Kí hiệu hạt nhân

Hạt nhân của nguyên tố X được kí hiệu là X, A bằng A, Z bằng Z trong đó Z là số proton (bằng số thứ tự của nguyên tố trong bảng tuần hoàn, gọi là nguyên tử số), A là số nucleon, gọi là số khối. Số neutron là N=A trừ Z.

Ví dụ: H, A bằng 1, Z bằng 1 có 1 proton và không có neutron; O, A bằng 16, Z bằng 8 có 8 proton và 8 neutron; U, A bằng 235, Z bằng 92 có 92 proton và 143 neutron. Điện tích của hạt nhân là +Ze. Vì khối lượng mỗi nucleon xấp xỉ 1 amu nên khối lượng hạt nhân xấp xỉ A amu.

Đồng vị

Định nghĩa · Đồng vị

Các hạt nhân đồng vị là những hạt nhân có cùng số proton Z nhưng khác số khối A, tức là khác số neutron. Chúng thuộc cùng một nguyên tố nên có cùng vị trí trong bảng tuần hoàn.
  • Hydrogen có ba đồng vị: hydrogen thường H, A bằng 1, Z bằng 1, deuterium H, A bằng 2, Z bằng 1 (còn kí hiệu D, A bằng 2, Z bằng 1) và tritium H, A bằng 3, Z bằng 1 (T, A bằng 3, Z bằng 1).
  • Carbon có các đồng vị C, A bằng 12, Z bằng 6 (khoảng 99%), C, A bằng 13, Z bằng 6 và C, A bằng 14, Z bằng 6.
  • Đồng vị bền tồn tại lâu dài; đồng vị phóng xạ (như H, A bằng 3, Z bằng 1, C, A bằng 14, Z bằng 6) tự biến đổi thành hạt nhân khác. Hiện tượng này được học ở Bài 23.

Ghi chú · Không phải số nào cũng được

Với mỗi nguyên tố, chỉ một số ít tổ hợp proton – neutron tạo được hạt nhân bền. Ở các hạt nhân nhẹ bền, số neutron xấp xỉ số proton; ở hạt nhân nặng, số neutron nhiều hơn hẳn số proton (như U, A bằng 238, Z bằng 92 có 146 neutron).

Kích thước hạt nhân

Các nucleon xếp sát nhau, không chồng lên nhau, nên thể tích hạt nhân tỉ lệ với số nucleon A. Có thể coi hạt nhân là một quả cầu, bán kính của nó gần đúng là

R=1,2·10 mũ trừ 15 ·A mũ (1/3) (m)

Công thức cho kết quả tốt hơn với hạt nhân có A>12. Vì R mũ 3 tỉ lệ với A nên khối lượng riêng của mọi hạt nhân xấp xỉ như nhau, khoảng 2,3·10 mũ 17 kg/m³: một thìa cà phê (5 cm³) chất hạt nhân nặng hơn một tỉ tấn.

Khám phá

Bộ xếp hạt nhân

Bấm +, trừ để thêm, bớt proton và neutron. Quan sát kí hiệu X, A bằng A, Z bằng Z: đổi số proton thì đổi nguyên tố, đổi số neutron thì được một đồng vị khác của cùng nguyên tố. Làm lần lượt các thử thách bên dưới.

+
Đỏ: proton (mang điện +e). Xám: neutron (không mang điện).
Số proton Z 1
Số neutron N 0
H, A bằng 1, Z bằng 1

hydrogen (H)

Số khối A = Z + N = 1

Đồng vị bền

Z=1, N=0, A=Z+N=1: hạt nhân hydrogen-1, bán kính R≈1,2·10 mũ trừ 15 m. Đây là một đồng vị bền. Các đồng vị của hydrogen có trong bộ xếp: hydrogen-1, hydrogen-2, hydrogen-3.

Thử thách 1/7 · Đã hoàn thành: 0

Tạo hạt nhân helium-4 (hạt α): 2 proton và 2 neutron.

Chỉnh số proton và số neutron cho đúng yêu cầu.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hạt nhân U, A bằng 235, Z bằng 92 có bao nhiêu proton, bao nhiêu neutron? Ước tính bán kính của nó.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Coi khối lượng mỗi nucleon bằng 1 amu =1,66·10 mũ trừ 27 kg. Tính khối lượng riêng của chất hạt nhân.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Oxygen trong tự nhiên gồm các hạt nhân O, A bằng 16, Z bằng 8, O, A bằng 17, Z bằng 8, O, A bằng 18, Z bằng 8. Chúng giống và khác nhau ở điểm nào?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Hạt nhân nguyên tử được cấu tạo từ

Bài 2

Hạt nhân U, A bằng 238, Z bằng 92 có bao nhiêu neutron?

Bài 3

Hạt nhân Al, A bằng 27, Z bằng 13 có tổng cộng bao nhiêu nucleon?

Bài 4

Các hạt nhân đồng vị là những hạt nhân có

Bài 5

Cặp hạt nhân nào sau đây là hai đồng vị?

Bài 6

Dùng công thức R=1,2·10 mũ trừ 15 A mũ (1/3) m, tính bán kính hạt nhân Al, A bằng 27, Z bằng 13 theo đơn vị 10 mũ trừ 15 m.

Bài 7

Tỉ số giữa bán kính hạt nhân Te, A bằng 125, Z bằng 52 và bán kính hạt nhân Be, A bằng 8, Z bằng 4 là bao nhiêu?

Bài 8

Biết m p =1,67262·10 mũ trừ 27 kg và 1 amu =1,66054·10 mũ trừ 27 kg. Khối lượng proton bằng bao nhiêu amu (làm tròn đến bốn chữ số sau dấu phẩy)?

Đơn vị:amu

Bài 9

Kết quả nào của thí nghiệm tán xạ hạt alpha cho thấy hạt nhân rất nhỏ nhưng tập trung điện tích dương và khối lượng?

Ghi nhớ

  • Thí nghiệm tán xạ hạt alpha: nguyên tử có hạt nhân nhỏ (cỡ 10 mũ trừ 14 m), mang điện dương, chứa gần hết khối lượng.
  • Hạt nhân gồm Z proton và N neutron (nucleon); kí hiệu X, A bằng A, Z bằng Z với số khối A=Z+N.
  • 1 amu =1/12 khối lượng nguyên tử C, A bằng 12, Z bằng 6≈1,66054·10 mũ trừ 27 kg.
  • Đồng vị: cùng Z, khác A (khác số neutron).
  • Bán kính hạt nhân R≈1,2·10 mũ trừ 15 A mũ (1/3) m.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ