Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 22. Phản ứng hạt nhân và năng lượng liên kết

Một gam uranium-235 khi phân hạch hết toả ra năng lượng bằng đốt gần ba tấn than đá. Trong phản ứng hoá học, các nguyên tử chỉ đổi chỗ cho nhau; trong phản ứng hạt nhân, chính các hạt nhân biến đổi, và một phần khối lượng biến thành năng lượng theo hệ thức nổi tiếng E=mc mũ 2 của Einstein.

Em sẽ học được

  • Nêu được lực hạt nhân là lực hút rất mạnh giữa các nucleon, có tầm tác dụng rất ngắn.
  • Tính được độ hụt khối, năng lượng liên kết và năng lượng liên kết riêng của một hạt nhân.
  • Dùng năng lượng liên kết riêng để so sánh độ bền vững của các hạt nhân.
  • Vận dụng được định luật bảo toàn số khối và điện tích để viết, hoàn thành phương trình phản ứng hạt nhân.
  • Nêu được phản ứng phân hạch, phản ứng tổng hợp hạt nhân (nhiệt hạch) và điều kiện xảy ra chúng.

Lực hạt nhân

Các proton trong hạt nhân đẩy nhau bằng lực Coulomb rất lớn vì chúng ở rất gần nhau, vậy mà hạt nhân vẫn bền. Điều đó chứng tỏ giữa các nucleon có một lực hút khác, mạnh hơn nhiều.

Định nghĩa · Lực hạt nhân

Lực hút giữa các nucleon, giữ chúng liên kết với nhau trong hạt nhân, gọi là lực hạt nhân. Lực hạt nhân không phải lực tĩnh điện, không phụ thuộc vào điện tích của nucleon, rất mạnh và chỉ tác dụng trong phạm vi rất ngắn, cỡ kích thước hạt nhân (10 mũ trừ 15 m).

Độ hụt khối và năng lượng liên kết

Theo thuyết tương đối của Einstein, một vật có khối lượng m thì có năng lượng E=mc mũ 2, với c=3·10 mũ 8 m/s. Từ đó: 1 amu·c mũ 2 =931,5 MeV, tức là 1 amu=931,5 MeV/c mũ 2 , trong đó 1 MeV =10 mũ 6 eV =1,6·10 mũ trừ 13 J.

Định nghĩa · Độ hụt khối

Khối lượng m X của hạt nhân X, A bằng A, Z bằng Z luôn nhỏ hơn tổng khối lượng các nucleon tạo thành nó. Hiệu số Δm=Zm p +(A trừ Z)m n trừ m X gọi là độ hụt khối của hạt nhân.

Định nghĩa · Năng lượng liên kết

Năng lượng liên kết của hạt nhân là năng lượng tối thiểu cần cung cấp để tách hạt nhân thành các nucleon riêng rẽ; cũng là năng lượng toả ra khi các nucleon riêng rẽ liên kết thành hạt nhân: E lk =Δm·c mũ 2 . Khi Δm tính bằng amu thì E lk =Δm·931,5 MeV.

Định nghĩa · Năng lượng liên kết riêng

Năng lượng liên kết tính cho một nucleon E lkr =(E lk)/A gọi là năng lượng liên kết riêng. Hạt nhân có năng lượng liên kết riêng càng lớn thì càng bền vững.
  • Năng lượng liên kết riêng của hầu hết các hạt nhân vào cỡ 7 đến 9 MeV/nucleon.
  • Các hạt nhân có số khối trung bình, khoảng từ 50 đến 80 (như Fe, A bằng 56, Z bằng 26), có năng lượng liên kết riêng lớn nhất, gần 8,8 MeV/nucleon: chúng bền vững nhất.
  • Hạt nhân nhẹ và hạt nhân rất nặng kém bền hơn. Muốn so sánh độ bền, phải so sánh E lkr, không phải E lk.

Phản ứng hạt nhân

Định nghĩa · Phản ứng hạt nhân

Phản ứng hạt nhân là quá trình các hạt nhân tương tác với nhau và biến đổi thành hạt nhân khác: A+B→C+D. Phản ứng có thể tự xảy ra (hiện tượng phóng xạ) hoặc do con người gây ra bằng cách bắn các hạt vào hạt nhân. Năm 1919, Rutherford thực hiện phản ứng nhân tạo đầu tiên: He, A bằng 4, Z bằng 2+N, A bằng 14, Z bằng 7→O, A bằng 17, Z bằng 8+H, A bằng 1, Z bằng 1.

Định lí · Định luật bảo toàn

Trong phản ứng A, A bằng A₁, Z bằng Z₁+B, A bằng A₂, Z bằng Z₂→C, A bằng A₃, Z bằng Z₃+D, A bằng A₄, Z bằng Z₄: A₁+A₂=A₃+A₄ (bảo toàn số nucleon), Z₁+Z₂=Z₃+Z₄ (bảo toàn điện tích). Năng lượng toàn phần và động lượng cũng được bảo toàn; khối lượng thì không.

Các hạt thường gặp viết theo cùng cách: neutron n, A bằng 1, Z bằng 0, proton H, A bằng 1, Z bằng 1 (hay p, A bằng 1, Z bằng 1), hạt alpha He, A bằng 4, Z bằng 2, electron e, A bằng 0, Z bằng âm 1, positron e, A bằng 0, Z bằng +1.

Ghi chú · Năng lượng của phản ứng

Gọi m t và m s là tổng khối lượng các hạt trước và sau phản ứng. Năng lượng của phản ứng là ΔE=(m t trừ m s)c mũ 2 . Nếu m t >m s, phản ứng toả năng lượng ΔE; nếu m t <m s, phản ứng thu năng lượng, chỉ xảy ra khi được cung cấp năng lượng (chẳng hạn động năng của hạt bắn vào). Cũng có thể tính ΔE bằng tổng năng lượng liên kết của các hạt sau trừ tổng năng lượng liên kết của các hạt trước.

Phân hạch và tổng hợp hạt nhân

Định nghĩa · Phản ứng phân hạch

Phân hạch là phản ứng trong đó một hạt nhân nặng vỡ thành hai hạt nhân trung bình (nhẹ hơn). Ví dụ, U, A bằng 235, Z bằng 92 hấp thụ một neutron chậm, trở thành hạt nhân kích thích rồi vỡ ra: n, A bằng 1, Z bằng 0+U, A bằng 235, Z bằng 92→U, A bằng 236, Z bằng 92 mũ (*)→Y, A bằng 95, Z bằng 39+I, A bằng 138, Z bằng 53+3 n, A bằng 1, Z bằng 0. Mỗi phân hạch toả năng lượng khoảng 200 MeV và giải phóng 2 hoặc 3 neutron.

Các neutron sinh ra lại có thể gây ra những phân hạch mới, tạo thành phản ứng dây chuyền. Nếu không được kiểm soát, phản ứng dây chuyền tăng rất nhanh và gây bùng nổ (bom nguyên tử); nếu được kiểm soát, nó cung cấp năng lượng ổn định cho nhà máy điện hạt nhân (Bài 24).

Định nghĩa · Phản ứng tổng hợp hạt nhân (nhiệt hạch)

Tổng hợp hạt nhân là phản ứng trong đó hai hay nhiều hạt nhân nhẹ kết hợp thành một hạt nhân nặng hơn. Ví dụ: H, A bằng 2, Z bằng 1+H, A bằng 3, Z bằng 1→He, A bằng 4, Z bằng 2+n, A bằng 1, Z bằng 0+17,6 MeV. Các hạt nhân mang điện dương đẩy nhau, nên phản ứng chỉ xảy ra ở nhiệt độ rất cao (cỡ 10 mũ 7 đến 10 mũ 8 K), với mật độ hạt nhân đủ lớn và thời gian duy trì đủ lâu; vì thế còn gọi là phản ứng nhiệt hạch. Đây là nguồn năng lượng của Mặt Trời và các ngôi sao.

Trên đồ thị năng lượng liên kết riêng, cả hai loại phản ứng đều đưa các nucleon về phía đỉnh đồ thị: hạt nhân tạo thành bền hơn, năng lượng liên kết tăng lên, và phần tăng đó được toả ra. Tính cho mỗi nucleon, nhiệt hạch toả năng lượng nhiều hơn phân hạch.

Khám phá

Đồ thị năng lượng liên kết riêng

Ở chế độ "Đọc đồ thị", bấm vào một điểm (hoặc dùng phím mũi tên) để đọc năng lượng liên kết riêng của từng hạt nhân. Chuyển sang "Phân hạch" và "Nhiệt hạch": các mũi tên cho thấy hạt nhân sau phản ứng nằm cao hơn trên đồ thị, và phản ứng toả bao nhiêu năng lượng.

Chế độ
bền nhất02468050100150200Elkr (MeV/nucleon)AHe-4Fe-56U-235
Năng lượng liên kết riêng của các hạt nhân theo số khối A. Vùng xanh: các hạt nhân bền vững nhất.

Fe, A bằng 56, Z bằng 26: E lkr =8,79 MeV/nucleon

sắt-56: năng lượng liên kết riêng E lkr =8,79 MeV/nucleon, năng lượng liên kết E lk =A·E lkr ≈492,2 MeV. Hạt nhân này nằm ở vùng đỉnh đồ thị: thuộc loại bền vững nhất.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Tính năng lượng liên kết và năng lượng liên kết riêng của hạt nhân He, A bằng 4, Z bằng 2. Cho m He =4,0015 amu, m p =1,0073 amu, m n =1,0087 amu, 1 amu =931,5 MeV/c mũ 2.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Xét phản ứng He, A bằng 4, Z bằng 2+N, A bằng 14, Z bằng 7→O, A bằng 17, Z bằng 8+X, A bằng A, Z bằng Z. Xác định hạt X. Phản ứng toả hay thu bao nhiêu năng lượng? Cho m He =4,0015 amu, m N =13,9992 amu, m O =16,9947 amu, m X =1,0073 amu.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Trong phân hạch n, A bằng 1, Z bằng 0+U, A bằng 235, Z bằng 92→Xe, A bằng 140, Z bằng 54+Sr, A bằng 94, Z bằng Z+k n, A bằng 1, Z bằng 0, tìm Z và k.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Trong một phản ứng hạt nhân, đại lượng nào sau đây KHÔNG nhất thiết được bảo toàn?

Bài 2

Trong phản ứng Na, A bằng 23, Z bằng 11+H, A bằng 1, Z bằng 1→He, A bằng 4, Z bằng 2+X, hạt nhân X là

Bài 3

Trong phân hạch n, A bằng 1, Z bằng 0+U, A bằng 235, Z bằng 92→Y, A bằng 95, Z bằng 39+I, A bằng 138, Z bằng 53+k n, A bằng 1, Z bằng 0, số neutron k giải phóng là bao nhiêu?

Bài 4

Độ hụt khối của hạt nhân He, A bằng 4, Z bằng 2 là bao nhiêu amu? Cho m He =4,0015 amu, m p =1,0073 amu, m n =1,0087 amu.

Đơn vị:amu

Bài 5

Cho m Fe =55,9207 amu, m p =1,0073 amu, m n =1,0087 amu, 1 amu =931,5 MeV/c mũ 2. Năng lượng liên kết riêng của hạt nhân Fe, A bằng 56, Z bằng 26 bằng bao nhiêu MeV/nucleon (làm tròn đến hai chữ số sau dấu phẩy)?

Đơn vị:MeV/nucleon

Bài 6

Hạt nhân He, A bằng 4, Z bằng 2 có năng lượng liên kết 28,4 MeV, hạt nhân Li, A bằng 7, Z bằng 3 có năng lượng liên kết 39,2 MeV. Kết luận nào đúng?

Bài 7

Phản ứng H, A bằng 2, Z bằng 1+H, A bằng 3, Z bằng 1→He, A bằng 4, Z bằng 2+n, A bằng 1, Z bằng 0 toả ra bao nhiêu MeV? Cho m D =2,0136 amu, m T =3,0155 amu, m He =4,0015 amu, m n =1,0087 amu, 1 amu =931,5 MeV/c mũ 2.

Đơn vị:MeV

Bài 8

Mỗi phân hạch U, A bằng 235, Z bằng 92 toả ra 200 MeV. Năng lượng toả ra khi 1 g U, A bằng 235, Z bằng 92 phân hạch hết bằng bao nhiêu 10 mũ 10 J? Cho N A =6,02·10 mũ 23 mol⁻¹, 1 MeV =1,6·10 mũ trừ 13 J.

Bài 9

Phát biểu nào sau đây về phản ứng tổng hợp hạt nhân (nhiệt hạch) là đúng?

Ghi nhớ

  • Lực hạt nhân: lực hút rất mạnh giữa các nucleon, tầm tác dụng cỡ 10 mũ trừ 15 m.
  • Độ hụt khối Δm=Zm p +(A trừ Z)m n trừ m X; năng lượng liên kết E lk =Δmc mũ 2; 1 amu =931,5 MeV/c mũ 2.
  • Năng lượng liên kết riêng E lkr =(E lk)/A càng lớn, hạt nhân càng bền; lớn nhất ở các hạt nhân có A khoảng 50 đến 80.
  • Phản ứng hạt nhân bảo toàn số nucleon và điện tích; ΔE=(m t trừ m s)c mũ 2 >0 thì toả năng lượng.
  • Phân hạch: hạt nhân nặng vỡ thành hai hạt nhân trung bình (khoảng 200 MeV mỗi phân hạch, có thể thành phản ứng dây chuyền). Nhiệt hạch: hạt nhân nhẹ tổng hợp thành hạt nhân nặng hơn, cần nhiệt độ 10 mũ 7 đến 10 mũ 8 K.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ