Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 23. Hiện tượng phóng xạ

Năm 1896, Becquerel cất một gói muối uranium cạnh một tấm kính ảnh bọc kĩ trong giấy đen. Vài ngày sau, tấm kính ảnh bị đen như đã bị chiếu sáng, dù không có chút ánh sáng nào lọt vào. Muối uranium đã tự phát ra một loại "tia" vô hình đi xuyên qua giấy. Đó là hiện tượng phóng xạ.

Em sẽ học được

  • Nêu được hiện tượng phóng xạ là quá trình biến đổi hạt nhân tự phát, ngẫu nhiên.
  • Nêu được bản chất và tính chất của các tia phóng xạ α, β⁻, β⁺, γ; viết được phương trình phân rã.
  • Định nghĩa được chu kì bán rã, hằng số phóng xạ, độ phóng xạ và đơn vị Bq.
  • Vận dụng được định luật phóng xạ N=N₀·2 mũ (trừ t/T) và H=λN.
  • Nêu được tác hại của tia phóng xạ và nhận biết được biển cảnh báo phóng xạ.

Hiện tượng phóng xạ

Định nghĩa · Phóng xạ

Phóng xạ là quá trình một hạt nhân không bền vững tự phát biến đổi thành một hạt nhân khác, kèm theo việc phát ra các tia phóng xạ. Hạt nhân ban đầu gọi là hạt nhân mẹ, hạt nhân tạo thành gọi là hạt nhân con.
  • Phóng xạ là quá trình tự phát: không chịu tác động của các yếu tố bên ngoài như nhiệt độ, áp suất.
  • Phóng xạ là quá trình ngẫu nhiên: không thể biết trước thời điểm một hạt nhân cụ thể phân rã.
  • Phóng xạ là một phản ứng hạt nhân toả năng lượng.

Các loại tia phóng xạ

Trong điện trường, tia α và β⁺ lệch về phía bản âm, tia β⁻ lệch về phía bản dương, tia γ không bị lệch.
TiaBản chấtKhả năng ion hoáKhả năng đâm xuyên
αHạt nhân He, A bằng 4, Z bằng 2, tốc độ cỡ 2·10 mũ 7 m/sMạnhYếu: vài cm trong không khí, bị một tờ giấy chặn lại
β⁻Electron e, A bằng 0, Z bằng âm 1, tốc độ gần bằng tốc độ ánh sángYếu hơn tia αVài mét trong không khí, bị tấm nhôm dày cỡ mm chặn lại
β⁺Positron e, A bằng 0, Z bằng +1 (phản hạt của electron)Yếu hơn tia αNhư tia β⁻
γSóng điện từ có bước sóng rất ngắn (photon năng lượng cao)Yếu nhấtMạnh nhất: xuyên qua hàng chục cm bê tông, cần lớp chì dày để chặn

Áp dụng bảo toàn số nucleon và điện tích, ta viết được phương trình các kiểu phân rã:

  • Phân rã α: X, A bằng A, Z bằng Z→Y, A bằng A trừ 4, Z bằng Z trừ 2+He, A bằng 4, Z bằng 2. Hạt nhân con lùi 2 ô trong bảng tuần hoàn. Ví dụ: Ra, A bằng 226, Z bằng 88→Rn, A bằng 222, Z bằng 86+He, A bằng 4, Z bằng 2.
  • Phân rã β⁻: X, A bằng A, Z bằng Z→Y, A bằng A, Z bằng Z+1+e, A bằng 0, Z bằng âm 1+ν̄ (kèm phản neutrino ν̄). Hạt nhân con tiến 1 ô. Ví dụ: C, A bằng 14, Z bằng 6→N, A bằng 14, Z bằng 7+e, A bằng 0, Z bằng âm 1+ν̄.
  • Phân rã β⁺: X, A bằng A, Z bằng Z→Y, A bằng A, Z bằng Z trừ 1+e, A bằng 0, Z bằng +1+ν (kèm neutrino ν). Hạt nhân con lùi 1 ô.
  • Phát xạ γ: hạt nhân con sau phân rã α hoặc β thường ở trạng thái kích thích, khi chuyển về trạng thái năng lượng thấp hơn thì phát ra photon γ. Phóng xạ γ không làm thay đổi Z và A.

Định luật phóng xạ

Mỗi hạt nhân phân rã ngẫu nhiên, nhưng một mẫu chứa rất nhiều hạt nhân thì tuân theo một quy luật thống kê rất chặt chẽ: cứ sau một khoảng thời gian xác định, một nửa số hạt nhân còn lại bị phân rã.

Định nghĩa · Chu kì bán rã

Chu kì bán rã T là khoảng thời gian để một nửa số hạt nhân của một lượng chất phóng xạ bị phân rã. Mỗi chất phóng xạ có một chu kì bán rã riêng, từ phần nhỏ của giây đến hàng tỉ năm.

Định lí · Định luật phóng xạ

Số hạt nhân chưa phân rã còn lại sau thời gian t: N=N₀·2 mũ (trừ t/T)=N₀e mũ (trừ λt), trong đó N₀ là số hạt nhân ban đầu và λ=(ln 2)/T là hằng số phóng xạ (đơn vị s⁻¹). Khối lượng chất phóng xạ còn lại giảm theo cùng quy luật: m=m₀·2 mũ (trừ t/T).
Số hạt nhân bị phân rã sau thời gian t là ΔN=N₀ trừ N=N₀(1 trừ 2 mũ (trừ t/T)).
tT2T3T4TkT
N/N₀1/21/41/81/161/(2 mũ k)

Độ phóng xạ

Định nghĩa · Độ phóng xạ

Độ phóng xạ H của một lượng chất phóng xạ là số hạt nhân phân rã trong một giây; nó đặc trưng cho tính phóng xạ mạnh hay yếu: H=λN, H=H₀·2 mũ (trừ t/T)=H₀e mũ (trừ λt). Đơn vị là becquerel (Bq): 1 Bq =1 phân rã/giây. Đơn vị khác là curie (Ci): 1 Ci =3,7·10 mũ 10 Bq.

Lưu ý · Đổi đơn vị trước khi tính H

Trong H=λN, H tính bằng Bq nên λ phải tính bằng s⁻¹, tức là chu kì bán rã T phải đổi ra giây.

Tác hại của tia phóng xạ và biển cảnh báo

Tia phóng xạ ion hoá các phân tử trong tế bào, có thể phá huỷ tế bào và làm biến đổi gene. Tiếp xúc với nguồn phóng xạ mạnh, dù trong thời gian ngắn, có thể gây bỏng phóng xạ, buồn nôn, suy nhược thần kinh; về lâu dài có thể gây đột biến gene và ung thư.

Lưu ý · Biển cảnh báo phóng xạ

Biển cảnh báo phóng xạ (hình ba cánh quạt màu đen trên nền vàng) được đặt ở nơi có thiết bị phát tia phóng xạ, nguồn phóng xạ, hoặc ngay trên thiết bị, thùng chứa. Thấy biển này, không được lại gần, tháo dỡ hay làm hư hỏng thiết bị, thùng chứa.

Khám phá

Mẫu chất phóng xạ ảo

Bấm "Cho phân rã": mỗi hạt nhân đỏ có thể phân rã vào bất kì lúc nào, hoàn toàn ngẫu nhiên. Theo dõi đồ thị số hạt còn lại và so sánh với đường cong của định luật phóng xạ; dùng "Đi tiếp đến chu kì sau" để xem sau mỗi chu kì bán rã còn lại bao nhiêu hạt. Thử mẫu 100 hạt và mẫu 400 hạt.

Số hạt nhân ban đầu N₀
Chu kì bán rã T
Đỏ: hạt nhân mẹ chưa phân rã. Xám: đã phân rã thành hạt nhân con.
01002003004000246810Nt (s)N₀/2N₀/4

Đỏ: số hạt còn lại của mẫu ảo. Xám: định luật N = N₀·2−t/T.

Mẫu có 400 hạt nhân phóng xạ, chu kì bán rã T = 2 s. Bấm "Cho phân rã" và theo dõi: hạt nhân nào phân rã trước là hoàn toàn ngẫu nhiên.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hạt nhân Po, A bằng 210, Z bằng 84 phóng xạ α, hạt nhân Co, A bằng 60, Z bằng 27 phóng xạ β⁻. Viết phương trình phân rã và xác định hạt nhân con.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Iodine I, A bằng 131, Z bằng 53 dùng trong y tế có chu kì bán rã 8 ngày. Ban đầu có 100 g. Sau 24 ngày, khối lượng iodine còn lại và đã phân rã là bao nhiêu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một mẫu chất phóng xạ có độ phóng xạ ban đầu H₀=8·10 mũ 6 Bq và chu kì bán rã T=2 giờ. Tính hằng số phóng xạ và số hạt nhân ban đầu trong mẫu.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Tia phóng xạ nào sau đây không mang điện và không bị lệch trong điện trường?

Bài 2

Hạt nhân Ra, A bằng 226, Z bằng 88 phóng xạ α tạo thành hạt nhân con là

Bài 3

Trong phóng xạ β⁻, so với hạt nhân mẹ thì hạt nhân con có

Bài 4

Chọn tất cả các phát biểu đúng về tia α.

Bài 5

Sau thời gian bằng 3 chu kì bán rã, số hạt nhân phóng xạ còn lại bằng bao nhiêu phần trăm số hạt nhân ban đầu?

Đơn vị:%

Bài 6

Một lượng I, A bằng 131, Z bằng 53 (T=8 ngày) có khối lượng ban đầu 200 g. Sau 24 ngày còn lại bao nhiêu gam?

Đơn vị:g

Bài 7

Chu kì bán rã của C, A bằng 14, Z bằng 6 là 5730 năm. Sau bao nhiêu năm thì số hạt nhân C, A bằng 14, Z bằng 6 trong một mẫu giảm còn 1/16 số hạt ban đầu?

Đơn vị:năm

Bài 8

Độ phóng xạ ban đầu của một mẫu là 8000 Bq, chu kì bán rã 2 giờ. Sau 6 giờ độ phóng xạ của mẫu là bao nhiêu Bq?

Đơn vị:Bq

Bài 9

Chu kì bán rã của I, A bằng 131, Z bằng 53 là 8 ngày. Hằng số phóng xạ của nó bằng bao nhiêu 10 mũ trừ 6 s⁻¹ (làm tròn đến hai chữ số sau dấu phẩy)?

Bài 10

Radium Ra, A bằng 226, Z bằng 88 có chu kì bán rã 1600 năm (coi 1 năm =365 ngày). Độ phóng xạ của 1 g radium bằng bao nhiêu 10 mũ 10 Bq? Cho N A =6,02·10 mũ 23 mol⁻¹.

Ghi nhớ

  • Phóng xạ: hạt nhân không bền tự phát, ngẫu nhiên biến đổi thành hạt nhân khác và phát ra tia phóng xạ; không phụ thuộc yếu tố bên ngoài.
  • Tia α (He, A bằng 4, Z bằng 2) ion hoá mạnh, đâm xuyên yếu; tia β⁻ (electron), β⁺ (positron) đâm xuyên mạnh hơn; tia γ (sóng điện từ) đâm xuyên mạnh nhất.
  • Định luật phóng xạ: N=N₀·2 mũ (trừ t/T)=N₀e mũ (trừ λt), λ=(ln 2)/T.
  • Độ phóng xạ H=λN=H₀·2 mũ (trừ t/T), đơn vị Bq; 1 Ci =3,7·10 mũ 10 Bq.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ