Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 2. Nội năng. Định luật I của nhiệt động lực học

Xoa hai bàn tay vào nhau, tay nóng lên; đặt tay lên cốc trà nóng, tay cũng nóng lên. Hai việc rất khác nhau nhưng cùng một kết quả. Cái gì của bàn tay đã thay đổi, và có định luật nào cho biết nó thay đổi bao nhiêu?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm nội năng và sự phụ thuộc của nội năng vào nhiệt độ, thể tích.
  • Nêu được hai cách làm thay đổi nội năng: thực hiện công và truyền nhiệt; khái niệm nhiệt lượng.
  • Phát biểu và vận dụng được định luật I của nhiệt động lực học ΔU=A+Q với đúng quy ước dấu.

Nội năng

Theo mô hình động học phân tử, các phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng nên có động năng; giữa chúng có lực liên kết nên chúng có thế năng tương tác.

Định nghĩa · Nội năng

Nội năng của một vật là tổng động năng và thế năng của các phân tử cấu tạo nên vật. Nội năng kí hiệu là U, đơn vị là jun (J).
  • Động năng của phân tử phụ thuộc tốc độ chuyển động của phân tử, tức là phụ thuộc nhiệt độ: nhiệt độ của vật tăng thì nội năng tăng.
  • Thế năng tương tác phụ thuộc khoảng cách giữa các phân tử, tức là phụ thuộc thể tích của vật.
  • Vậy nội năng của vật phụ thuộc vào nhiệt độ và thể tích của vật.

Hai cách làm thay đổi nội năng

CáchVí dụNăng lượng
Thực hiện côngCọ xát miếng kim loại trên mặt bàn, nén nhanh khí trong bơm xe đạpCó sự chuyển hoá từ cơ năng sang nội năng (hoặc ngược lại)
Truyền nhiệtThả miếng kim loại vào cốc nước nóng, đun nước trên bếpNội năng được truyền trực tiếp từ vật này sang vật khác, không có chuyển hoá năng lượng

Định nghĩa · Nhiệt lượng

Phần nội năng mà vật nhận được hay mất đi trong quá trình truyền nhiệt gọi là nhiệt lượng, kí hiệu Q, đơn vị jun (J). Khi chỉ có truyền nhiệt: ΔU=Q.

Truyền nhiệt xảy ra theo ba hình thức: dẫn nhiệt, đối lưu và bức xạ nhiệt. Nhiệt lượng luôn tự truyền từ vật nóng hơn sang vật lạnh hơn.

Định luật I của nhiệt động lực học

Định lí · Định luật I của nhiệt động lực học

Độ biến thiên nội năng của vật bằng tổng công và nhiệt lượng mà vật nhận được: ΔU=A+Q.
Quy ước dấu của định luật I.
Đại lượngDương (>0)Âm (<0)
QVật nhận nhiệt lượngVật truyền nhiệt lượng cho vật khác
AVật nhận côngVật thực hiện công
ΔUNội năng tăngNội năng giảm

Lưu ý · Chú ý dấu của công

Khí bị nén thì nhận công: A>0. Khí giãn nở, đẩy pít-tông đi ra thì khí thực hiện công: A<0. Ví dụ khí thực hiện công 70 J được viết A= âm 70 J.

Định luật I là sự vận dụng định luật bảo toàn và chuyển hoá năng lượng cho các hiện tượng nhiệt. Nó giải thích hoạt động của động cơ nhiệt: khí trong xi lanh nhận nhiệt lượng từ nhiên liệu cháy (Q>0) và giãn nở thực hiện công đẩy pít-tông (A<0).

Khám phá

Xi lanh khí ảo

Chỉnh công A mà khí nhận (nén hay để khí giãn nở) và nhiệt lượng Q (đun hay làm lạnh), quan sát độ biến thiên nội năng ΔU. Ở chế độ “Tình huống”, đọc đề và đặt A, Q đúng dấu.

Chế độ

Màu khí đỏ dần khi nội năng tăng, xanh dần khi nội năng giảm.

0 J
0 J

ΔU=A+Q=(0)+(0)=0 J

Kéo thanh A để nén hoặc cho khí giãn nở, kéo thanh Q để đun hoặc làm lạnh xi lanh.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Người ta thực hiện công 100 J để nén khí trong một xi lanh. Biết khí truyền ra môi trường xung quanh nhiệt lượng 20 J. Tính độ biến thiên nội năng của khí.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Khí trong xi lanh nhận nhiệt lượng 250 J, nội năng của khí tăng 90 J. Khí nhận công hay thực hiện công, và bằng bao nhiêu?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Nội năng của một vật là

Bài 2

Nội năng của một lượng khí phụ thuộc vào những đại lượng nào?

Bài 3

Chọn các trường hợp nội năng của vật thay đổi do thực hiện công.

Bài 4

Khí trong xi lanh nhận nhiệt lượng 100 J và giãn nở đẩy pít-tông, thực hiện công 70 J. Tính độ biến thiên nội năng của khí (theo J).

Đơn vị:J

Bài 5

Người ta nén khí bằng công 200 J, khí truyền ra ngoài nhiệt lượng 50 J. Nội năng của khí tăng bao nhiêu jun?

Đơn vị:J

Bài 6

Một lượng khí giãn nở thực hiện công 120 J mà không trao đổi nhiệt với môi trường. Độ biến thiên nội năng của khí là bao nhiêu jun?

Đơn vị:J

Bài 7

Trong quá trình khí nhận nhiệt lượng Q và thực hiện công A′ (với A′>0 là độ lớn công), hệ thức nào đúng?

Bài 8

Khí trong xi lanh nhận nhiệt lượng 300 J thì nội năng tăng 120 J. Tính độ lớn công mà khí thực hiện (theo J).

Đơn vị:J

Bài 9

Khi bơm xe đạp, không khí trong thân bơm bị nén nhanh nên gần như không kịp trao đổi nhiệt. Nhiệt độ của khí trong bơm

Ghi nhớ

  • Nội năng U là tổng động năng và thế năng của các phân tử cấu tạo nên vật; phụ thuộc nhiệt độ và thể tích.
  • Hai cách làm thay đổi nội năng: thực hiện công (có chuyển hoá năng lượng) và truyền nhiệt (nhiệt lượng Q).
  • Định luật I: ΔU=A+Q. Q>0: vật nhận nhiệt; A>0: vật nhận công; khi vật toả nhiệt hay thực hiện công thì đại lượng tương ứng mang dấu âm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ