Chương 1 · Lý thuyết
Bài 3. Nhiệt độ. Thang nhiệt độ - Nhiệt kế
Trong các bản tin khoa học, nhiệt độ Mặt Trời hay của khí ni-tơ lỏng thường được ghi bằng kelvin, còn dự báo thời tiết dùng độ C. Hai thang này liên hệ với nhau thế nào, và nhiệt kế đo nhiệt độ bằng cách nào?
Em sẽ học được
- Nêu được nhiệt độ là đại lượng cho biết trạng thái cân bằng nhiệt và chiều truyền năng lượng nhiệt giữa các vật.
- Nêu được các điểm mốc của thang Celsius và thang Kelvin; chuyển đổi được T (K)=t (°C)+273.
- Nêu được nguyên tắc hoạt động và kể được một số loại nhiệt kế thường dùng.
Nhiệt độ và cân bằng nhiệt
Khi hai vật tiếp xúc nhau (tiếp xúc nhiệt), năng lượng nhiệt luôn tự truyền từ vật có nhiệt độ cao hơn sang vật có nhiệt độ thấp hơn. Vật nóng nguội đi, vật lạnh ấm lên, cho đến khi hai vật có cùng nhiệt độ thì quá trình truyền nhiệt dừng lại.
Định nghĩa · Cân bằng nhiệt
Định nghĩa · Nhiệt độ
Chọn nhiệt độ ban đầu và kích thước hai khối (cùng chất liệu), rồi bấm “Cho tiếp xúc”.
Nhiệt kế đo được nhiệt độ của một vật chính nhờ cân bằng nhiệt: khi đặt nhiệt kế tiếp xúc với vật đủ lâu, nhiệt kế và vật có cùng nhiệt độ, nên số chỉ của nhiệt kế là nhiệt độ của vật.
Thang nhiệt độ Celsius và Kelvin
Thang Celsius lấy hai điểm mốc ở áp suất tiêu chuẩn: nhiệt độ của nước đá đang tan là 0 °C và nhiệt độ của nước đang sôi là 100 °C; khoảng giữa chia thành 100 phần bằng nhau, mỗi phần là 1 °C. Nhiệt độ thấp hơn 0 °C mang dấu âm.
Định nghĩa · Thang Kelvin (thang nhiệt độ tuyệt đối)
Định lí · Chuyển đổi giữa hai thang
Ghi chú · Hiệu nhiệt độ
Một số nước dùng thang Fahrenheit: nước đá tan ở 32 °F, nước sôi ở 212 °F, và t (°F)=1,8 t (°C)+32.
Nhiệt kế
Nhiệt kế hoạt động dựa trên các tính chất vật lí thay đổi theo nhiệt độ: sự nở vì nhiệt của chất lỏng, chất khí, kim loại; điện trở của vật dẫn; suất điện động của cặp nhiệt điện; năng lượng bức xạ hồng ngoại mà vật phát ra.
| Loại nhiệt kế | Nguyên tắc | Ví dụ sử dụng |
|---|---|---|
| Nhiệt kế chất lỏng (rượu, dầu, thuỷ ngân) | Sự nở vì nhiệt của chất lỏng trong ống thuỷ tinh | Đo nhiệt độ không khí, nhiệt độ cơ thể |
| Nhiệt kế kim loại | Sự nở vì nhiệt của thanh hoặc băng kép kim loại | Đo nhiệt độ lò nướng, bàn là |
| Nhiệt kế khí | Sự nở vì nhiệt của một lượng khí | Đo chính xác trong phòng thí nghiệm |
| Nhiệt kế điện tử | Điện trở hoặc cặp nhiệt điện thay đổi theo nhiệt độ | Nhiệt kế y tế điện tử, đo nhiệt độ lò |
| Nhiệt kế hồng ngoại | Năng lượng bức xạ hồng ngoại vật phát ra | Đo thân nhiệt từ xa, đo vật rất nóng |
Ghi chú · Chọn nhiệt kế phù hợp
Khám phá
Nhiệt kế hai thang
Kéo mức chất lỏng (hoặc dùng phím ↑ ↓) và đọc nhiệt độ trên thang Celsius bên trái, thang Kelvin bên phải. Bấm “Thử thách” để đặt nhiệt kế theo một nhiệt độ cho bằng kelvin.
- Thang Celsius
- 20 °C
- Thang Kelvin
- 293 K
t=20 °C ứng với T=t+273=293 K. Mỗi độ chia 1 °C bằng đúng 1 K: hai thang chỉ lệch nhau 273 đơn vị.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Hai vật tiếp xúc nhiệt. Năng lượng nhiệt tự truyền
Bài 2
Đổi 270 °C sang thang Kelvin (lấy T=t+273).
Bài 3
Đổi âm 270 °C sang thang Kelvin (lấy T=t+273).
Bài 4
Đổi 500 K sang thang Celsius (lấy t=T trừ 273).
Bài 5
Độ không tuyệt đối (0 K) ứng với bao nhiêu độ C (lấy t=T trừ 273)?
Bài 6
Nhiệt độ một phòng tăng từ 18 °C lên 26 °C. Độ tăng nhiệt độ theo thang Kelvin là bao nhiêu?
Bài 7
Chọn các phát biểu đúng về thang Kelvin.
Bài 8
Ghép mỗi loại nhiệt kế với nguyên tắc hoạt động của nó.
Bài 9
Muốn đo nhiệt độ của nước đang sôi trong nồi (100 °C), nên dùng nhiệt kế nào?
Ghi nhớ
- Năng lượng nhiệt tự truyền từ vật nhiệt độ cao sang vật nhiệt độ thấp; khi hai vật cùng nhiệt độ thì cân bằng nhiệt.
- Thang Celsius: 0 °C (nước đá tan), 100 °C (nước sôi) ở áp suất tiêu chuẩn. Thang Kelvin: 0 K là độ không tuyệt đối.
- T (K)=t (°C)+273; độ chia 1 K bằng 1 °C nên ΔT=Δt.
- Nhiệt kế dựa trên tính chất vật lí thay đổi theo nhiệt độ: nở vì nhiệt, điện trở, cặp nhiệt điện, bức xạ hồng ngoại.