Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 3. Nhiệt độ. Thang nhiệt độ - Nhiệt kế

Trong các bản tin khoa học, nhiệt độ Mặt Trời hay của khí ni-tơ lỏng thường được ghi bằng kelvin, còn dự báo thời tiết dùng độ C. Hai thang này liên hệ với nhau thế nào, và nhiệt kế đo nhiệt độ bằng cách nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được nhiệt độ là đại lượng cho biết trạng thái cân bằng nhiệt và chiều truyền năng lượng nhiệt giữa các vật.
  • Nêu được các điểm mốc của thang Celsius và thang Kelvin; chuyển đổi được T (K)=t (°C)+273.
  • Nêu được nguyên tắc hoạt động và kể được một số loại nhiệt kế thường dùng.

Nhiệt độ và cân bằng nhiệt

Khi hai vật tiếp xúc nhau (tiếp xúc nhiệt), năng lượng nhiệt luôn tự truyền từ vật có nhiệt độ cao hơn sang vật có nhiệt độ thấp hơn. Vật nóng nguội đi, vật lạnh ấm lên, cho đến khi hai vật có cùng nhiệt độ thì quá trình truyền nhiệt dừng lại.

Định nghĩa · Cân bằng nhiệt

Khi hai vật tiếp xúc nhiệt có cùng nhiệt độ, không còn sự truyền năng lượng nhiệt giữa chúng, ta nói hai vật ở trạng thái cân bằng nhiệt.

Định nghĩa · Nhiệt độ

Nhiệt độ là đại lượng cho biết trạng thái cân bằng nhiệt của các vật và chiều truyền năng lượng nhiệt giữa chúng: các vật ở trạng thái cân bằng nhiệt thì có cùng nhiệt độ; năng lượng nhiệt truyền từ vật có nhiệt độ cao sang vật có nhiệt độ thấp. Theo mô hình động học phân tử, nhiệt độ càng cao thì các phân tử chuyển động càng nhanh.
AB −200204060801000204060t (°C)thời gian (s)
80 °C
20 °C
Kích thước hai khối

Chọn nhiệt độ ban đầu và kích thước hai khối (cùng chất liệu), rồi bấm “Cho tiếp xúc”.

Nhiệt kế đo được nhiệt độ của một vật chính nhờ cân bằng nhiệt: khi đặt nhiệt kế tiếp xúc với vật đủ lâu, nhiệt kế và vật có cùng nhiệt độ, nên số chỉ của nhiệt kế là nhiệt độ của vật.

Thang nhiệt độ Celsius và Kelvin

Thang Celsius lấy hai điểm mốc ở áp suất tiêu chuẩn: nhiệt độ của nước đá đang tan là 0 °C và nhiệt độ của nước đang sôi là 100 °C; khoảng giữa chia thành 100 phần bằng nhau, mỗi phần là 1 °C. Nhiệt độ thấp hơn 0 °C mang dấu âm.

Định nghĩa · Thang Kelvin (thang nhiệt độ tuyệt đối)

Thang Kelvin lấy mốc 0 K là độ không tuyệt đối: nhiệt độ thấp nhất có thể, khi chuyển động nhiệt của các phân tử là nhỏ nhất. Mốc thứ hai là nhiệt độ điểm ba của nước, 273,16 K (khoảng 0,01 °C), khi nước đá, nước và hơi nước cùng tồn tại cân bằng. Kelvin (K) là đơn vị nhiệt độ trong hệ SI; mọi nhiệt độ trên thang Kelvin đều dương.

Định lí · Chuyển đổi giữa hai thang

Độ chia 1 K bằng độ chia 1 °C. Độ không tuyệt đối ứng với âm 273,15 °C; trong tính toán thường lấy gần đúng: T (K)=t (°C)+273.

Ghi chú · Hiệu nhiệt độ

Vì một độ chia của hai thang bằng nhau, độ tăng (giảm) nhiệt độ có cùng số đo trên hai thang: ΔT (K)=Δt (°C). Ví dụ nước nóng thêm 20 °C cũng là nóng thêm 20 K.

Một số nước dùng thang Fahrenheit: nước đá tan ở 32 °F, nước sôi ở 212 °F, và t (°F)=1,8 t (°C)+32.

Nhiệt kế

Nhiệt kế hoạt động dựa trên các tính chất vật lí thay đổi theo nhiệt độ: sự nở vì nhiệt của chất lỏng, chất khí, kim loại; điện trở của vật dẫn; suất điện động của cặp nhiệt điện; năng lượng bức xạ hồng ngoại mà vật phát ra.

Loại nhiệt kếNguyên tắcVí dụ sử dụng
Nhiệt kế chất lỏng (rượu, dầu, thuỷ ngân)Sự nở vì nhiệt của chất lỏng trong ống thuỷ tinhĐo nhiệt độ không khí, nhiệt độ cơ thể
Nhiệt kế kim loạiSự nở vì nhiệt của thanh hoặc băng kép kim loạiĐo nhiệt độ lò nướng, bàn là
Nhiệt kế khíSự nở vì nhiệt của một lượng khíĐo chính xác trong phòng thí nghiệm
Nhiệt kế điện tửĐiện trở hoặc cặp nhiệt điện thay đổi theo nhiệt độNhiệt kế y tế điện tử, đo nhiệt độ lò
Nhiệt kế hồng ngoạiNăng lượng bức xạ hồng ngoại vật phát raĐo thân nhiệt từ xa, đo vật rất nóng

Ghi chú · Chọn nhiệt kế phù hợp

Mỗi nhiệt kế có một giới hạn đo (nhiệt độ lớn nhất, nhỏ nhất đo được) và độ chia nhỏ nhất. Ví dụ nhiệt kế y tế chỉ đo từ khoảng 35 °C đến 42 °C với độ chia 0,1 °C; muốn đo nhiệt độ nước sôi phải dùng nhiệt kế có giới hạn đo trên 100 °C.

Khám phá

Nhiệt kế hai thang

Kéo mức chất lỏng (hoặc dùng phím ↑ ↓) và đọc nhiệt độ trên thang Celsius bên trái, thang Kelvin bên phải. Bấm “Thử thách” để đặt nhiệt kế theo một nhiệt độ cho bằng kelvin.

−30−20−100102030405060708090100110°C250260270280290300310320330340350360370380K
20 °C = 293,1 K
Thang Celsius
20 °C
Thang Kelvin
293 K

t=20 °C ứng với T=t+273=293 K. Mỗi độ chia 1 °C bằng đúng 1 K: hai thang chỉ lệch nhau 273 đơn vị.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đổi các nhiệt độ sau: a) 27 °C và âm 73 °C sang thang Kelvin; b) 77 K (nhiệt độ sôi của ni-tơ lỏng) sang thang Celsius.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một cốc nước được đun nóng từ 25 °C đến 85 °C. Tính nhiệt độ đầu, nhiệt độ cuối và độ tăng nhiệt độ của nước theo thang Kelvin.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Hai vật tiếp xúc nhiệt. Năng lượng nhiệt tự truyền

Bài 2

Đổi 270 °C sang thang Kelvin (lấy T=t+273).

Đơn vị:K

Bài 3

Đổi âm 270 °C sang thang Kelvin (lấy T=t+273).

Đơn vị:K

Bài 4

Đổi 500 K sang thang Celsius (lấy t=T trừ 273).

Đơn vị:°C

Bài 5

Độ không tuyệt đối (0 K) ứng với bao nhiêu độ C (lấy t=T trừ 273)?

Đơn vị:°C

Bài 6

Nhiệt độ một phòng tăng từ 18 °C lên 26 °C. Độ tăng nhiệt độ theo thang Kelvin là bao nhiêu?

Đơn vị:K

Bài 7

Chọn các phát biểu đúng về thang Kelvin.

Bài 8

Ghép mỗi loại nhiệt kế với nguyên tắc hoạt động của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Muốn đo nhiệt độ của nước đang sôi trong nồi (100 °C), nên dùng nhiệt kế nào?

Ghi nhớ

  • Năng lượng nhiệt tự truyền từ vật nhiệt độ cao sang vật nhiệt độ thấp; khi hai vật cùng nhiệt độ thì cân bằng nhiệt.
  • Thang Celsius: 0 °C (nước đá tan), 100 °C (nước sôi) ở áp suất tiêu chuẩn. Thang Kelvin: 0 K là độ không tuyệt đối.
  • T (K)=t (°C)+273; độ chia 1 K bằng 1 °C nên ΔT=Δt.
  • Nhiệt kế dựa trên tính chất vật lí thay đổi theo nhiệt độ: nở vì nhiệt, điện trở, cặp nhiệt điện, bức xạ hồng ngoại.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ