Chương 1 · Lý thuyết
Bài 4. Nhiệt dung riêng
Buổi trưa hè, cát trên bãi biển nóng bỏng chân nhưng nước biển vẫn mát, dù cả hai cùng nhận ánh nắng như nhau. Vì sao nước nóng lên chậm hơn cát nhiều như vậy?
Em sẽ học được
- Nêu được định nghĩa nhiệt dung riêng và đơn vị J/kg.K.
- Vận dụng được công thức Q=mcΔT để tính nhiệt lượng, khối lượng, độ tăng nhiệt độ hoặc nhiệt dung riêng.
- Mô tả được thí nghiệm đo nhiệt dung riêng của nước bằng nhiệt lượng kế, oát kế và nhiệt kế.
Nhiệt dung riêng
Thí nghiệm cho thấy nhiệt lượng Q cần truyền cho một vật để nhiệt độ của nó tăng thêm ΔT tỉ lệ thuận với khối lượng m của vật, tỉ lệ thuận với ΔT và phụ thuộc vào chất làm vật.
Định lí · Nhiệt lượng làm thay đổi nhiệt độ
Định nghĩa · Nhiệt dung riêng
| Chất | c (J/kg.K) | Chất | c (J/kg.K) |
|---|---|---|---|
| Nước | 4200 | Thuỷ tinh | 840 |
| Nước đá | 2100 | Đất | 800 |
| Dầu | 1670 | Sắt | 440 |
| Không khí | 1000 | Đồng | 390 |
| Nhôm | 880 | Chì | 130 |
Nước có nhiệt dung riêng rất lớn: cùng nhận một nhiệt lượng, nước nóng lên chậm hơn đất, cát nhiều lần, và cũng nguội đi chậm hơn. Vì thế nước được dùng để làm mát động cơ, chườm ấm; khí hậu vùng ven biển ôn hoà hơn vùng sâu trong lục địa; ban ngày đất liền nóng nhanh hơn biển nên có gió từ biển thổi vào.
Ghi chú · Nhiệt dung riêng phụ thuộc thể của chất
Thí nghiệm đo nhiệt dung riêng của nước
- Dụng cụ: biến thế nguồn; bộ đo công suất nguồn điện (oát kế) có đo thời gian; nhiệt kế điện tử (hoặc cảm biến nhiệt độ); nhiệt lượng kế có vỏ xốp cách nhiệt, kèm dây điện trở và que khuấy; cân điện tử; dây nối.
- Cân khối lượng m của nước đổ vào nhiệt lượng kế (sao cho nước ngập dây điện trở), cắm nhiệt kế vào nước.
- Bật nguồn cho dòng điện chạy qua dây điện trở, khuấy liên tục. Cứ sau những khoảng thời gian bằng nhau, ghi công suất P và nhiệt độ t của nước.
- Vẽ đồ thị nhiệt độ t theo thời gian τ. Chọn hai điểm M, N trên đoạn thẳng của đồ thị.
Ghi chú · Xử lí số liệu
Lưu ý · Sai số
Khám phá
Đun ba mẫu cùng công suất
Đun cùng khối lượng nước, dầu và nhôm bằng cùng công suất, so sánh độ dốc ba đồ thị và tính c=Pτ/mΔt từ bảng số liệu. Ở chế độ “Chất bí ẩn”, đo nhiệt dung riêng để tìm ra chất X.
■ Nước■ Dầu■ Nhôm Bếp tự tắt khi mẫu đạt 100 °C.
| Mẫu | t (°C) | Δt (°C) | Q = Pτ (J) | c = Q/(mΔt) |
|---|---|---|---|---|
| Nước | 25 | 0 | 0 | — |
| Dầu | 25 | 0 | 0 | — |
| Nhôm | 25 | 0 | 0 | — |
Ba mẫu cùng khối lượng, cùng nhiệt độ đầu 25 °C, nhận cùng nhiệt lượng mỗi giây. Bấm “Đun” và so sánh độ dốc ba đường.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Nhiệt dung riêng của một chất là nhiệt lượng cần truyền cho
Bài 2
Tính nhiệt lượng cần để đun nóng một khối nhôm 0,5 kg từ 20 °C lên 120 °C (theo kJ). Cho c nhôm =880 J/kg.K.
Bài 3
Truyền nhiệt lượng 1760 J cho một miếng kim loại khối lượng 0,2 kg thì nhiệt độ của nó tăng thêm 20 °C. Tính nhiệt dung riêng của kim loại (theo J/kg.K).
Bài 4
Cung cấp nhiệt lượng 42000 J cho 0,5 kg nước. Nhiệt độ của nước tăng thêm bao nhiêu độ C? Cho c=4200 J/kg.K.
Bài 5
Bốn khối cùng khối lượng làm bằng nhôm, sắt, đồng và chì, ban đầu cùng nhiệt độ, nhận cùng một nhiệt lượng. Khối nào nóng lên nhiều nhất?
Bài 6
Một ấm điện công suất 1500 W đun 1,5 kg nước từ 25 °C đến 100 °C. Bỏ qua nhiệt lượng hao phí và nhiệt lượng làm nóng ấm, thời gian đun là bao nhiêu giây? Cho c=4200 J/kg.K.
Bài 7
Một bình nóng lạnh chứa 20 kg nước, dùng điện trở công suất 2500 W với hiệu suất 80%. Cần bao nhiêu phút để đun nước từ 20 °C lên 70 °C? Cho c=4200 J/kg.K.
Bài 8
Vì sao nước thường được dùng làm chất làm mát trong động cơ ô tô, xe máy?
Bài 9
Trong thí nghiệm đo nhiệt dung riêng của nước bằng nhiệt lượng kế có dây điện trở, cần đo những đại lượng nào?
Ghi nhớ
- Nhiệt lượng làm vật nóng lên: Q=mcΔT; ΔT tính bằng K hay °C đều như nhau.
- Nhiệt dung riêng c: nhiệt lượng cho 1 kg chất tăng thêm 1 K, đơn vị J/kg.K; nước có c≈4200 J/kg.K, rất lớn.
- Đo c của nước: c=(P(τ N trừ τ M))/(m(t N trừ t M)), với M, N là hai điểm trên đoạn thẳng của đồ thị nhiệt độ – thời gian.