Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 4. Nhiệt dung riêng

Buổi trưa hè, cát trên bãi biển nóng bỏng chân nhưng nước biển vẫn mát, dù cả hai cùng nhận ánh nắng như nhau. Vì sao nước nóng lên chậm hơn cát nhiều như vậy?

Em sẽ học được

  • Nêu được định nghĩa nhiệt dung riêng và đơn vị J/kg.K.
  • Vận dụng được công thức Q=mcΔT để tính nhiệt lượng, khối lượng, độ tăng nhiệt độ hoặc nhiệt dung riêng.
  • Mô tả được thí nghiệm đo nhiệt dung riêng của nước bằng nhiệt lượng kế, oát kế và nhiệt kế.

Nhiệt dung riêng

Thí nghiệm cho thấy nhiệt lượng Q cần truyền cho một vật để nhiệt độ của nó tăng thêm ΔT tỉ lệ thuận với khối lượng m của vật, tỉ lệ thuận với ΔT và phụ thuộc vào chất làm vật.

Định lí · Nhiệt lượng làm thay đổi nhiệt độ

Q=mcΔT trong đó Q là nhiệt lượng (J), m là khối lượng (kg), ΔT=T₂ trừ T₁ là độ tăng nhiệt độ (K hoặc °C), c là nhiệt dung riêng của chất (J/kg.K). Khi vật toả nhiệt và nguội đi, nhiệt lượng toả ra cũng tính bằng Q=mc (T₁ trừ T₂).

Định nghĩa · Nhiệt dung riêng

Nhiệt dung riêng của một chất là nhiệt lượng cần truyền cho 1 kg chất đó để làm cho nhiệt độ của nó tăng thêm 1 K (hoặc 1 °C). Đơn vị là jun trên kilôgam kelvin, J/kg.K.
Nhiệt dung riêng của một số chất (giá trị gần đúng, ở áp suất tiêu chuẩn). Trong nhiều bài tập, nhiệt dung riêng của nước được lấy là 4180 J/kg.K hoặc 4200 J/kg.K.
Chấtc (J/kg.K)Chấtc (J/kg.K)
Nước4200Thuỷ tinh840
Nước đá2100Đất800
Dầu1670Sắt440
Không khí1000Đồng390
Nhôm880Chì130

Nước có nhiệt dung riêng rất lớn: cùng nhận một nhiệt lượng, nước nóng lên chậm hơn đất, cát nhiều lần, và cũng nguội đi chậm hơn. Vì thế nước được dùng để làm mát động cơ, chườm ấm; khí hậu vùng ven biển ôn hoà hơn vùng sâu trong lục địa; ban ngày đất liền nóng nhanh hơn biển nên có gió từ biển thổi vào.

Ghi chú · Nhiệt dung riêng phụ thuộc thể của chất

Cùng là nước nhưng nước lỏng có c≈4200 J/kg.K, còn nước đá chỉ có c≈2100 J/kg.K.

Thí nghiệm đo nhiệt dung riêng của nước

  1. Dụng cụ: biến thế nguồn; bộ đo công suất nguồn điện (oát kế) có đo thời gian; nhiệt kế điện tử (hoặc cảm biến nhiệt độ); nhiệt lượng kế có vỏ xốp cách nhiệt, kèm dây điện trở và que khuấy; cân điện tử; dây nối.
  2. Cân khối lượng m của nước đổ vào nhiệt lượng kế (sao cho nước ngập dây điện trở), cắm nhiệt kế vào nước.
  3. Bật nguồn cho dòng điện chạy qua dây điện trở, khuấy liên tục. Cứ sau những khoảng thời gian bằng nhau, ghi công suất P và nhiệt độ t của nước.
  4. Vẽ đồ thị nhiệt độ t theo thời gian τ. Chọn hai điểm M, N trên đoạn thẳng của đồ thị.

Ghi chú · Xử lí số liệu

Bỏ qua nhiệt lượng hao phí, nhiệt lượng dây điện trở toả ra từ M đến N là Q=P(τ N trừ τ M), chính bằng nhiệt lượng nước nhận được: c=Q/mΔt=(P(τ N trừ τ M))/(m(t N trừ t M)), với P là công suất trung bình đo được.

Lưu ý · Sai số

Một phần nhiệt lượng làm nóng bình, nhiệt kế và toả ra môi trường, nên nhiệt độ nước tăng chậm hơn lí thuyết và giá trị c đo được thường lớn hơn giá trị thật một chút. Khuấy đều và dùng bình cách nhiệt tốt giúp giảm sai số.

Khám phá

Đun ba mẫu cùng công suất

Đun cùng khối lượng nước, dầu và nhôm bằng cùng công suất, so sánh độ dốc ba đồ thị và tính c=Pτ/mΔt từ bảng số liệu. Ở chế độ “Chất bí ẩn”, đo nhiệt dung riêng để tìm ra chất X.

Thí nghiệm
Khối lượng mỗi mẫu
0255075100060120180240300t (°C)τ (s)

■ Nước■ Dầu■ Nhôm Bếp tự tắt khi mẫu đạt 100 °C.

500 W
0 s
Mẫut (°C)Δt (°C)Q = Pτ (J)c = Q/(mΔt)
Nước2500—
Dầu2500—
Nhôm2500—

Ba mẫu cùng khối lượng, cùng nhiệt độ đầu 25 °C, nhận cùng nhiệt lượng mỗi giây. Bấm “Đun” và so sánh độ dốc ba đường.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Tính nhiệt lượng cần cung cấp để đun nóng 2 kg nước từ 20 °C đến 100 °C. Cho nhiệt dung riêng của nước là 4200 J/kg.K.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trong thí nghiệm đo nhiệt dung riêng của nước, khối lượng nước là 0,15 kg, công suất trung bình đo được P=20 W. Trên đồ thị, điểm M có τ M =100 s, t M =25,0 °C; điểm N có τ N =400 s, t N =34,6 °C. Tính nhiệt dung riêng của nước.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Nhiệt dung riêng của một chất là nhiệt lượng cần truyền cho

Bài 2

Tính nhiệt lượng cần để đun nóng một khối nhôm 0,5 kg từ 20 °C lên 120 °C (theo kJ). Cho c nhôm =880 J/kg.K.

Đơn vị:kJ

Bài 3

Truyền nhiệt lượng 1760 J cho một miếng kim loại khối lượng 0,2 kg thì nhiệt độ của nó tăng thêm 20 °C. Tính nhiệt dung riêng của kim loại (theo J/kg.K).

Đơn vị:J/kg.K

Bài 4

Cung cấp nhiệt lượng 42000 J cho 0,5 kg nước. Nhiệt độ của nước tăng thêm bao nhiêu độ C? Cho c=4200 J/kg.K.

Đơn vị:°C

Bài 5

Bốn khối cùng khối lượng làm bằng nhôm, sắt, đồng và chì, ban đầu cùng nhiệt độ, nhận cùng một nhiệt lượng. Khối nào nóng lên nhiều nhất?

Bài 6

Một ấm điện công suất 1500 W đun 1,5 kg nước từ 25 °C đến 100 °C. Bỏ qua nhiệt lượng hao phí và nhiệt lượng làm nóng ấm, thời gian đun là bao nhiêu giây? Cho c=4200 J/kg.K.

Đơn vị:s

Bài 7

Một bình nóng lạnh chứa 20 kg nước, dùng điện trở công suất 2500 W với hiệu suất 80%. Cần bao nhiêu phút để đun nước từ 20 °C lên 70 °C? Cho c=4200 J/kg.K.

Đơn vị:phút

Bài 8

Vì sao nước thường được dùng làm chất làm mát trong động cơ ô tô, xe máy?

Bài 9

Trong thí nghiệm đo nhiệt dung riêng của nước bằng nhiệt lượng kế có dây điện trở, cần đo những đại lượng nào?

Ghi nhớ

  • Nhiệt lượng làm vật nóng lên: Q=mcΔT; ΔT tính bằng K hay °C đều như nhau.
  • Nhiệt dung riêng c: nhiệt lượng cho 1 kg chất tăng thêm 1 K, đơn vị J/kg.K; nước có c≈4200 J/kg.K, rất lớn.
  • Đo c của nước: c=(P(τ N trừ τ M))/(m(t N trừ t M)), với M, N là hai điểm trên đoạn thẳng của đồ thị nhiệt độ – thời gian.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ