Bỏ qua đến nội dung

Chương X · Lý thuyết

Bài 54. Hệ Mặt Trời

Trái Đất của chúng ta không cô đơn: cùng với nó, còn bảy hành tinh khác chuyển động quanh Mặt Trời. Hành tinh nào ở gần Mặt Trời nhất, hành tinh nào lớn nhất? Nếu thu nhỏ Hệ Mặt Trời để Trái Đất cách Mặt Trời 1 m thì hành tinh xa nhất phải đặt cách bao xa?

Em sẽ học được

  • Mô tả được sơ lược cấu trúc của Hệ Mặt Trời: Mặt Trời ở trung tâm, tám hành tinh chuyển động quanh Mặt Trời.
  • Kể tên và sắp xếp được tám hành tinh theo thứ tự từ gần đến xa Mặt Trời.
  • Nêu được đơn vị thiên văn và dùng nó để so sánh khoảng cách từ các hành tinh đến Mặt Trời.
  • So sánh được kích thước tương đối của các hành tinh; phân biệt hành tinh vòng trong và vòng ngoài.

Mặt Trời và tám hành tinh

Định nghĩa · Hệ Mặt Trời

Hệ Mặt Trời gồm Mặt Trời ở trung tâm và các thiên thể chuyển động quanh nó: tám hành tinh cùng các vệ tinh của chúng, các tiểu hành tinh, sao chổi và bụi, khí.
  • Mặt Trời là một ngôi sao, tự phát ra ánh sáng và chiếu sáng cả Hệ Mặt Trời. Đường kính Mặt Trời gấp khoảng 109 lần đường kính Trái Đất.
  • Các hành tinh không tự phát sáng; ta thấy chúng vì chúng phản chiếu ánh sáng Mặt Trời.
  • Các hành tinh chuyển động quanh Mặt Trời trên những quỹ đạo gần tròn, cùng chiều với nhau.
  • Trái Đất là hành tinh duy nhất đã biết có sự sống.

Thứ tự các hành tinh

Tính từ Mặt Trời ra xa, tám hành tinh lần lượt là: Thuỷ tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hoả tinh, Mộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh, Hải Vương tinh. Thuỷ tinh gần Mặt Trời nhất, Hải Vương tinh xa Mặt Trời nhất; Trái Đất là hành tinh thứ ba.

Ghi chú · Mẹo nhớ

"Thuỷ, Kim, Địa, Hoả, Mộc, Thổ, Thiên, Hải" (Địa là Trái Đất). Kim tinh là sao Hôm, sao Mai mà ta thấy sáng rõ lúc chập tối hoặc gần sáng.
Hai nhóm hành tinh
NhómCác hành tinhĐặc điểm
Vòng trongThuỷ tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hoả tinhGần Mặt Trời, kích thước nhỏ, chủ yếu cấu tạo bằng đất đá
Vòng ngoàiMộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh, Hải Vương tinhXa Mặt Trời, kích thước rất lớn, chủ yếu là các chất khí

Giữa quỹ đạo Hoả tinh và Mộc tinh có vành đai tiểu hành tinh, gồm rất nhiều thiên thể nhỏ bằng đá chuyển động quanh Mặt Trời.

Khoảng cách và kích thước tương đối

Định nghĩa · Đơn vị thiên văn

Khoảng cách trong Hệ Mặt Trời rất lớn nên người ta dùng đơn vị thiên văn (kí hiệu AU, còn viết là đvtv): 1 AU bằng khoảng cách trung bình từ Trái Đất đến Mặt Trời, khoảng 150 triệu kilômét.
Một số số liệu về tám hành tinh (làm tròn)
Hành tinhKhoảng cách đến Mặt Trời (AU)Đường kính so với Trái ĐấtQuay một vòng quanh Mặt Trời
Thuỷ tinh0,390,3888 ngày
Kim tinh0,720,95225 ngày
Trái Đất111 năm
Hoả tinh1,520,531,88 năm
Mộc tinh5,211,211,9 năm
Thổ tinh9,549,4529,5 năm
Thiên Vương tinh19,24,084 năm
Hải Vương tinh30,13,9165 năm
  • Hành tinh càng xa Mặt Trời thì quỹ đạo càng dài và thời gian quay một vòng quanh Mặt Trời càng lâu.
  • Mộc tinh lớn nhất: đường kính gấp khoảng 11 lần Trái Đất. Thuỷ tinh nhỏ nhất.
  • Bốn hành tinh vòng trong nằm rất gần nhau (trong khoảng 1,5 AU), còn các hành tinh vòng ngoài cách nhau rất xa.

Lưu ý · Hình vẽ Hệ Mặt Trời thường không đúng tỉ lệ

Nếu vẽ các hành tinh đúng tỉ lệ khoảng cách trên một trang giấy, các hành tinh sẽ nhỏ hơn cả một hạt bụi. Vì vậy trong sách, các hành tinh thường được vẽ to hơn rất nhiều và đặt gần nhau hơn thật.

Khám phá

Mô hình Hệ Mặt Trời theo tỉ lệ

Ở chế độ "Quỹ đạo và khoảng cách", kéo thanh trượt để thu nhỏ dần từ bốn hành tinh vòng trong ra tới Hải Vương tinh, rồi cho các hành tinh chuyển động để so sánh hành tinh gần và hành tinh xa. Chuyển sang "Kích thước" để thấy tám hành tinh vẽ cùng một tỉ lệ cạnh Mặt Trời. Chọn từng hành tinh để xem số liệu.

Xem mô hình
Thuỷ tinhKim tinhTrái ĐấtHoả tinh1 AU
Khoảng cách đúng tỉ lệ; các chấm hành tinh và Mặt Trời vẽ to hơn thật để dễ nhìn. Vệt mờ giữa Hoả tinh và Mộc tinh là vành đai tiểu hành tinh.
bán kính khung 1,7 AU
Tốc độ

Năm 0: nhấn "Cho các hành tinh chuyển động" và so sánh hành tinh gần với hành tinh xa.

Chọn hành tinh để xem thông tin
Thứ tự từ Mặt Trời
3
Khoảng cách đến Mặt Trời
1 AU ≈ 150 triệu km
Đường kính
12 756 km (1 lần Trái Đất)
Quay một vòng quanh Mặt Trời
1 năm
Nhóm
Hành tinh vòng trong: nhỏ, chủ yếu bằng đất đá

Khung hình rộng 1,7 AU mỗi phía (khoảng 255 triệu km) tính từ Mặt Trời. Còn 4 hành tinh ở ngoài khung hình, kéo thanh trượt để thu nhỏ.

1 AU (đơn vị thiên văn) ≈ 150 triệu km.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một nhóm học sinh làm mô hình Hệ Mặt Trời trên sân trường với tỉ lệ 1 AU ứng với 1 m. Phải đặt Thuỷ tinh, Mộc tinh và Hải Vương tinh cách quả cầu Mặt Trời bao xa? (Thuỷ tinh 0,39 AU, Mộc tinh 5,2 AU, Hải Vương tinh 30,1 AU.)
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mộc tinh cách Mặt Trời khoảng 5,2 AU. Tính khoảng cách này ra triệu kilômét, biết 1 AU≈150 triệu km. Mộc tinh xa Mặt Trời gấp mấy lần Trái Đất?
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Sắp xếp các hành tinh sau theo thứ tự từ gần đến xa Mặt Trời.

  1. Vị trí 1: Hoả tinh
  2. Vị trí 2: Thuỷ tinh
  3. Vị trí 3: Mộc tinh
  4. Vị trí 4: Trái Đất
  5. Vị trí 5: Kim tinh

Bài 2

Hành tinh nào gần Mặt Trời nhất?

Bài 3

Hành tinh nào lớn nhất trong Hệ Mặt Trời?

Bài 4

Thổ tinh cách Mặt Trời khoảng 9,54 AU. Biết 1 AU≈150 triệu km, khoảng cách đó là bao nhiêu triệu kilômét?

Đơn vị:triệu km

Bài 5

Trái Đất cách Mặt Trời 1 AU, Hoả tinh cách Mặt Trời 1,52 AU. Coi hai quỹ đạo là hai đường tròn cùng tâm, khoảng cách giữa hai quỹ đạo là bao nhiêu AU?

Đơn vị:AU

Bài 6

Đường kính Mộc tinh khoảng 142984 km, đường kính Trái Đất khoảng 12756 km. Đường kính Mộc tinh gấp khoảng bao nhiêu lần đường kính Trái Đất? (làm tròn đến hàng đơn vị)

Bài 7

Những hành tinh nào thuộc nhóm vòng ngoài, chủ yếu là các chất khí?

Bài 8

Hành tinh nào mất nhiều thời gian nhất để quay một vòng quanh Mặt Trời?

Bài 9

Khoảng cách trung bình từ Trái Đất đến Mặt Trời được dùng làm một đơn vị đo khoảng cách. Đơn vị đó tên là gì?

Bài 10

Trong một mô hình, 1 AU ứng với 10 cm. Hải Vương tinh cách Mặt Trời khoảng 30 AU. Trong mô hình, phải đặt Hải Vương tinh cách Mặt Trời bao nhiêu mét?

Đơn vị:m

Bài 11

Nhận định nào về Hệ Mặt Trời là đúng?

Ghi nhớ

  • Hệ Mặt Trời gồm Mặt Trời (một ngôi sao) ở trung tâm, tám hành tinh chuyển động quanh nó cùng các vệ tinh, tiểu hành tinh, sao chổi.
  • Thứ tự từ gần đến xa Mặt Trời: Thuỷ tinh, Kim tinh, Trái Đất, Hoả tinh, Mộc tinh, Thổ tinh, Thiên Vương tinh, Hải Vương tinh.
  • Bốn hành tinh vòng trong nhỏ, bằng đất đá; bốn hành tinh vòng ngoài rất lớn, chủ yếu là khí. Mộc tinh lớn nhất.
  • 1 đơn vị thiên văn (1 AU) là khoảng cách trung bình từ Trái Đất đến Mặt Trời, khoảng 150 triệu km. Hành tinh càng xa Mặt Trời thì quay quanh Mặt Trời càng lâu.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ