Chương X · Lý thuyết
Bài 55. Ngân Hà
Những đêm trời trong, ở nơi không có đèn điện, ta thấy một dải sáng mờ như dòng sữa vắt ngang bầu trời. Ông bà ta gọi đó là sông Ngân, nơi Ngưu Lang và Chức Nữ bị chia cắt. Thật ra dải sáng ấy là gì, và các ngôi sao ở xa chúng ta đến mức nào?
Em sẽ học được
- Nêu được ngôi sao là thiên thể tự phát sáng, Mặt Trời là một ngôi sao.
- Nêu được thiên hà là gì; nêu được Ngân Hà là thiên hà chứa Hệ Mặt Trời.
- Nêu được năm ánh sáng là đơn vị đo khoảng cách và tính được độ dài của một năm ánh sáng.
- So sánh được các khoảng cách trong vũ trụ bằng thời gian ánh sáng đi hết quãng đường.
Ngôi sao và thiên hà
Định nghĩa · Ngôi sao
Ban đêm, các ngôi sao trông chỉ như những chấm sáng nhỏ, vì chúng ở rất xa. Nhiều ngôi sao thật ra lớn và sáng hơn Mặt Trời.
Định nghĩa · Thiên hà
Ngân Hà
Định lí · Hệ Mặt Trời thuộc Ngân Hà
- Nhìn từ bên ngoài, Ngân Hà có hình xoắn ốc với các nhánh cuộn quanh tâm.
- Đường kính của Ngân Hà khoảng 100000 năm ánh sáng.
- Hệ Mặt Trời nằm ở rìa một nhánh xoắn, cách tâm Ngân Hà khoảng 26000 năm ánh sáng, và chuyển động quanh tâm Ngân Hà.
Trái Đất nằm bên trong Ngân Hà nên ta không thể thấy toàn bộ hình dạng của nó. Khi nhìn dọc theo mặt phẳng của Ngân Hà, ta thấy vô số ngôi sao ở rất xa nằm chồng lên nhau thành dải sáng mờ trên bầu trời đêm: đó là dải Ngân Hà (sông Ngân).
Năm ánh sáng
Khoảng cách giữa các ngôi sao lớn đến mức dùng kilômét hay đơn vị thiên văn đều cho những con số quá dài. Người ta dùng một đơn vị lớn hơn nhiều, dựa vào tốc độ của ánh sáng: khoảng 300000 km mỗi giây.
Định nghĩa · Năm ánh sáng
| Thiên thể | Khoảng cách đến Trái Đất | Ánh sáng đi mất |
|---|---|---|
| Mặt Trăng | 384400 km | khoảng 1,3 giây |
| Mặt Trời | 150 triệu km | khoảng 8 phút 20 giây |
| Cận Tinh (ngôi sao gần nhất sau Mặt Trời) | khoảng 4,2 năm ánh sáng | khoảng 4,2 năm |
| Tâm Ngân Hà | khoảng 26000 năm ánh sáng | khoảng 26000 năm |
Ghi chú · Nhìn sao là nhìn về quá khứ
Khám phá
Hành trình từ Trái Đất tới Ngân Hà
Kéo thanh trượt (hoặc nhấn "Tới điểm dừng tiếp theo") để bay ra xa Trái Đất. Theo dõi khoảng cách và thời gian ánh sáng đi hết quãng đường đó: lúc nào đơn vị kilômét trở nên quá nhỏ? Từ Hệ Mặt Trời tới ngôi sao gần nhất xa hơn bao nhiêu lần? Hệ Mặt Trời nằm ở đâu trong Ngân Hà?
Đang cách Trái Đất khoảng 100 000 km; ánh sáng đi quãng đường này mất 0,3 giây. Chưa tới điểm dừng nào. Tiếp theo: Mặt Trăng, cách Trái Đất 384 400 km.
- 1. Mặt Trăng: vệ tinh tự nhiên của Trái Đất 384 400 km · ánh sáng đi 1,3 giây
- 2. Mặt Trời: ngôi sao ở trung tâm Hệ Mặt Trời 150 triệu km · ánh sáng đi 8 phút 20 giây
- 3. Hải Vương tinh: hành tinh xa nhất của Hệ Mặt Trời, cách Mặt Trời khoảng 30 AU 4,5 tỉ km · ánh sáng đi 4,2 giờ
- 4. Cận Tinh: ngôi sao gần Hệ Mặt Trời nhất 4,24 năm ánh sáng · ánh sáng đi 4,24 năm
- 5. Sao Ngưu Lang: ngôi sao sáng trong truyện Ngưu Lang Chức Nữ 16,7 năm ánh sáng · ánh sáng đi 16,7 năm
- 6. Tâm Ngân Hà: Hệ Mặt Trời quay quanh tâm Ngân Hà 26 000 năm ánh sáng · ánh sáng đi 26 000 năm
- 7. Bề ngang Ngân Hà: một quãng dài bằng đường kính Ngân Hà, để so sánh; Hệ Mặt Trời nằm bên trong Ngân Hà nên mép xa nhất của nó gần hơn quãng này 100 000 năm ánh sáng · ánh sáng đi 100 000 năm
- 8. Thiên hà Tiên Nữ: thiên hà lớn gần Ngân Hà nhất 2 500 000 năm ánh sáng · ánh sáng đi 2 500 000 năm
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Phát biểu nào đúng về Ngân Hà?
Bài 2
Hệ Mặt Trời nằm ở đâu trong Ngân Hà?
Bài 3
"Năm ánh sáng" là đơn vị đo đại lượng nào?
Bài 4
Thiên thể tự phát ra ánh sáng gọi là gì? Mặt Trời là một … như thế.
Bài 5
Ánh sáng đi được khoảng 300000 km mỗi giây. Trong 1 giờ, ánh sáng đi được bao nhiêu kilômét?
Bài 6
Mặt Trời cách Trái Đất khoảng 150000000 km, ánh sáng đi 300000 km mỗi giây. Ánh sáng Mặt Trời đến Trái Đất mất bao nhiêu giây?
Bài 7
Sao Ngưu Lang cách Trái Đất khoảng 17 năm ánh sáng. Ánh sáng của sao Ngưu Lang mà em nhìn thấy đêm nay đã rời ngôi sao đó khoảng bao nhiêu năm trước?
Bài 8
Cận Tinh cách Trái Đất khoảng 4 năm ánh sáng. Lấy 1 năm ánh sáng ≈9461 tỉ km, khoảng cách đó là bao nhiêu tỉ kilômét?
Bài 9
Những nhận định nào đúng?
Bài 10
Đường kính của Ngân Hà khoảng 100000 năm ánh sáng. Ánh sáng đi từ rìa này sang rìa kia của Ngân Hà mất khoảng bao nhiêu năm?
Ghi nhớ
- Ngôi sao là thiên thể tự phát sáng; Mặt Trời là một ngôi sao.
- Thiên hà là tập hợp hàng trăm tỉ ngôi sao cùng hành tinh, khí, bụi liên kết bằng lực hấp dẫn; vũ trụ có rất nhiều thiên hà.
- Ngân Hà là thiên hà chứa Hệ Mặt Trời, có hình xoắn ốc, đường kính khoảng 100000 năm ánh sáng; Hệ Mặt Trời là một phần rất nhỏ, nằm ở rìa một nhánh xoắn.
- Năm ánh sáng là quãng đường ánh sáng đi trong một năm, khoảng 9461 tỉ km; đó là đơn vị đo khoảng cách.