Bỏ qua đến nội dung

Chương X · Lý thuyết

Bài 55. Ngân Hà

Những đêm trời trong, ở nơi không có đèn điện, ta thấy một dải sáng mờ như dòng sữa vắt ngang bầu trời. Ông bà ta gọi đó là sông Ngân, nơi Ngưu Lang và Chức Nữ bị chia cắt. Thật ra dải sáng ấy là gì, và các ngôi sao ở xa chúng ta đến mức nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được ngôi sao là thiên thể tự phát sáng, Mặt Trời là một ngôi sao.
  • Nêu được thiên hà là gì; nêu được Ngân Hà là thiên hà chứa Hệ Mặt Trời.
  • Nêu được năm ánh sáng là đơn vị đo khoảng cách và tính được độ dài của một năm ánh sáng.
  • So sánh được các khoảng cách trong vũ trụ bằng thời gian ánh sáng đi hết quãng đường.

Ngôi sao và thiên hà

Định nghĩa · Ngôi sao

Ngôi sao (sao) là thiên thể tự phát ra ánh sáng. Mặt Trời là một ngôi sao; nó trông to và sáng hơn hẳn các ngôi sao khác chỉ vì nó ở gần Trái Đất hơn rất nhiều.

Ban đêm, các ngôi sao trông chỉ như những chấm sáng nhỏ, vì chúng ở rất xa. Nhiều ngôi sao thật ra lớn và sáng hơn Mặt Trời.

Định nghĩa · Thiên hà

Thiên hà là một tập hợp rất nhiều ngôi sao (hàng trăm tỉ ngôi sao) cùng các hành tinh, khí và bụi, liên kết với nhau bởi lực hấp dẫn. Vũ trụ có rất nhiều thiên hà.

Ngân Hà

Định lí · Hệ Mặt Trời thuộc Ngân Hà

Ngân Hà là thiên hà chứa Hệ Mặt Trời. Ngân Hà gồm hàng trăm tỉ thiên thể liên kết với nhau bằng lực hấp dẫn; Hệ Mặt Trời chỉ là một phần rất nhỏ của Ngân Hà.
  • Nhìn từ bên ngoài, Ngân Hà có hình xoắn ốc với các nhánh cuộn quanh tâm.
  • Đường kính của Ngân Hà khoảng 100000 năm ánh sáng.
  • Hệ Mặt Trời nằm ở rìa một nhánh xoắn, cách tâm Ngân Hà khoảng 26000 năm ánh sáng, và chuyển động quanh tâm Ngân Hà.

Trái Đất nằm bên trong Ngân Hà nên ta không thể thấy toàn bộ hình dạng của nó. Khi nhìn dọc theo mặt phẳng của Ngân Hà, ta thấy vô số ngôi sao ở rất xa nằm chồng lên nhau thành dải sáng mờ trên bầu trời đêm: đó là dải Ngân Hà (sông Ngân).

Năm ánh sáng

Khoảng cách giữa các ngôi sao lớn đến mức dùng kilômét hay đơn vị thiên văn đều cho những con số quá dài. Người ta dùng một đơn vị lớn hơn nhiều, dựa vào tốc độ của ánh sáng: khoảng 300000 km mỗi giây.

Định nghĩa · Năm ánh sáng

Năm ánh sáng là quãng đường ánh sáng đi được trong một năm. Năm ánh sáng là đơn vị đo khoảng cách, không phải đơn vị đo thời gian.
1 năm ánh sáng≈300000×365×24×3600=9460800000000 km≈9461 tỉ km
Thời gian ánh sáng đi từ một số thiên thể đến Trái Đất
Thiên thểKhoảng cách đến Trái ĐấtÁnh sáng đi mất
Mặt Trăng384400 kmkhoảng 1,3 giây
Mặt Trời150 triệu kmkhoảng 8 phút 20 giây
Cận Tinh (ngôi sao gần nhất sau Mặt Trời)khoảng 4,2 năm ánh sángkhoảng 4,2 năm
Tâm Ngân Hàkhoảng 26000 năm ánh sángkhoảng 26000 năm

Ghi chú · Nhìn sao là nhìn về quá khứ

Ánh sáng từ Cận Tinh phải đi hơn 4 năm mới tới mắt ta, nên đêm nay ta thấy Cận Tinh như nó của hơn 4 năm trước. Ánh sáng Mặt Trời ta thấy lúc này đã rời Mặt Trời khoảng 8 phút trước.

Khám phá

Hành trình từ Trái Đất tới Ngân Hà

Kéo thanh trượt (hoặc nhấn "Tới điểm dừng tiếp theo") để bay ra xa Trái Đất. Theo dõi khoảng cách và thời gian ánh sáng đi hết quãng đường đó: lúc nào đơn vị kilômét trở nên quá nhỏ? Từ Hệ Mặt Trời tới ngôi sao gần nhất xa hơn bao nhiêu lần? Hệ Mặt Trời nằm ở đâu trong Ngân Hà?

384 400 km · 1,3 giây ánh sángTrái ĐấtMặt Trăng
Trái Đất và Mặt Trăng.
100 000 km
1 triệu km1 tỉ km1 năm AS1 triệu năm AS12345678
Thước đo không đều: mỗi vạch lớn gấp hàng nghìn lần vạch trước (năm AS là năm ánh sáng). Các số là điểm dừng trong danh sách dưới đây.

Đang cách Trái Đất khoảng 100 000 km; ánh sáng đi quãng đường này mất 0,3 giây. Chưa tới điểm dừng nào. Tiếp theo: Mặt Trăng, cách Trái Đất 384 400 km.

  1. 1. Mặt Trăng: vệ tinh tự nhiên của Trái Đất 384 400 km · ánh sáng đi 1,3 giây
  2. 2. Mặt Trời: ngôi sao ở trung tâm Hệ Mặt Trời 150 triệu km · ánh sáng đi 8 phút 20 giây
  3. 3. Hải Vương tinh: hành tinh xa nhất của Hệ Mặt Trời, cách Mặt Trời khoảng 30 AU 4,5 tỉ km · ánh sáng đi 4,2 giờ
  4. 4. Cận Tinh: ngôi sao gần Hệ Mặt Trời nhất 4,24 năm ánh sáng · ánh sáng đi 4,24 năm
  5. 5. Sao Ngưu Lang: ngôi sao sáng trong truyện Ngưu Lang Chức Nữ 16,7 năm ánh sáng · ánh sáng đi 16,7 năm
  6. 6. Tâm Ngân Hà: Hệ Mặt Trời quay quanh tâm Ngân Hà 26 000 năm ánh sáng · ánh sáng đi 26 000 năm
  7. 7. Bề ngang Ngân Hà: một quãng dài bằng đường kính Ngân Hà, để so sánh; Hệ Mặt Trời nằm bên trong Ngân Hà nên mép xa nhất của nó gần hơn quãng này 100 000 năm ánh sáng · ánh sáng đi 100 000 năm
  8. 8. Thiên hà Tiên Nữ: thiên hà lớn gần Ngân Hà nhất 2 500 000 năm ánh sáng · ánh sáng đi 2 500 000 năm

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Ánh sáng đi được khoảng 300000 km mỗi giây. Tính độ dài của một năm ánh sáng (coi một năm có 365 ngày).
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mặt Trời cách Trái Đất khoảng 150 triệu km. Ánh sáng từ Mặt Trời đến Trái Đất mất bao lâu?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Phát biểu nào đúng về Ngân Hà?

Bài 2

Hệ Mặt Trời nằm ở đâu trong Ngân Hà?

Bài 3

"Năm ánh sáng" là đơn vị đo đại lượng nào?

Bài 4

Thiên thể tự phát ra ánh sáng gọi là gì? Mặt Trời là một … như thế.

Bài 5

Ánh sáng đi được khoảng 300000 km mỗi giây. Trong 1 giờ, ánh sáng đi được bao nhiêu kilômét?

Đơn vị:km

Bài 6

Mặt Trời cách Trái Đất khoảng 150000000 km, ánh sáng đi 300000 km mỗi giây. Ánh sáng Mặt Trời đến Trái Đất mất bao nhiêu giây?

Đơn vị:giây

Bài 7

Sao Ngưu Lang cách Trái Đất khoảng 17 năm ánh sáng. Ánh sáng của sao Ngưu Lang mà em nhìn thấy đêm nay đã rời ngôi sao đó khoảng bao nhiêu năm trước?

Đơn vị:năm

Bài 8

Cận Tinh cách Trái Đất khoảng 4 năm ánh sáng. Lấy 1 năm ánh sáng ≈9461 tỉ km, khoảng cách đó là bao nhiêu tỉ kilômét?

Đơn vị:tỉ km

Bài 9

Những nhận định nào đúng?

Bài 10

Đường kính của Ngân Hà khoảng 100000 năm ánh sáng. Ánh sáng đi từ rìa này sang rìa kia của Ngân Hà mất khoảng bao nhiêu năm?

Đơn vị:năm

Ghi nhớ

  • Ngôi sao là thiên thể tự phát sáng; Mặt Trời là một ngôi sao.
  • Thiên hà là tập hợp hàng trăm tỉ ngôi sao cùng hành tinh, khí, bụi liên kết bằng lực hấp dẫn; vũ trụ có rất nhiều thiên hà.
  • Ngân Hà là thiên hà chứa Hệ Mặt Trời, có hình xoắn ốc, đường kính khoảng 100000 năm ánh sáng; Hệ Mặt Trời là một phần rất nhỏ, nằm ở rìa một nhánh xoắn.
  • Năm ánh sáng là quãng đường ánh sáng đi trong một năm, khoảng 9461 tỉ km; đó là đơn vị đo khoảng cách.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ