Bỏ qua đến nội dung

Mở đầu · Lý thuyết

Bài 1. Phương pháp và kĩ năng học tập môn Khoa học tự nhiên

Một viên bi lăn xuống máng nghiêng chỉ mất chưa đầy một giây. Nếu dùng tay bấm đồng hồ, mỗi lần bấm có thể sớm hoặc muộn vài phần mười giây, lớn gần bằng chính thời gian cần đo. Các nhà khoa học tìm hiểu tự nhiên theo những bước nào, cần những kĩ năng gì, và dùng dụng cụ nào để đo được những khoảng thời gian ngắn như vậy?

Em sẽ học được

  • Trình bày được các bước của phương pháp tìm hiểu tự nhiên.
  • Thực hiện được các kĩ năng tiến trình: quan sát, phân loại, liên kết, đo, dự báo.
  • Biết cách làm báo cáo, thuyết trình về một vấn đề khoa học.
  • Sử dụng được đồng hồ đo thời gian hiện số dùng cổng quang điện: chọn chế độ, chọn thang đo phù hợp, đọc và ghi kết quả.

Phương pháp tìm hiểu tự nhiên

Định nghĩa · Phương pháp tìm hiểu tự nhiên

Phương pháp tìm hiểu tự nhiên là cách thức tìm hiểu các sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và đời sống, được thực hiện qua năm bước.
  1. Đề xuất vấn đề cần tìm hiểu: quan sát sự vật, hiện tượng và đặt câu hỏi.
  2. Đưa ra dự đoán khoa học để giải quyết vấn đề.
  3. Lập kế hoạch kiểm tra dự đoán: chọn dụng cụ, hoá chất, các bước thí nghiệm.
  4. Thực hiện kế hoạch kiểm tra dự đoán: làm thí nghiệm, quan sát, ghi kết quả, so sánh và rút ra kết luận.
  5. Viết báo cáo; thảo luận và trình bày báo cáo khi được yêu cầu.

Ghi chú · Khi dự đoán sai

Nếu kết quả thực hiện kế hoạch cho thấy dự đoán chưa đúng, ta quay lại bước 2: đưa ra dự đoán mới rồi kiểm tra lại.
Tìm hiểu sự hoà tan của một số chất rắn theo năm bước
BướcViệc làm
1. Đề xuất vấn đềTìm hiểu khả năng hoà tan của muối ăn, đường, đá vôi (dạng bột) trong nước.
2. Dự đoánDự đoán trong ba chất trên, chất nào tan, chất nào không tan trong nước.
3. Lập kế hoạchĐề xuất thí nghiệm: chuẩn bị ba ống nghiệm, nước, ba chất rắn; nêu các bước làm.
4. Thực hiện kế hoạchRót khoảng 5 mL nước vào mỗi ống nghiệm, thêm khoảng 1 g mỗi chất, lắc đều 1 – 2 phút; quan sát, ghi kết quả, so sánh và rút ra kết luận.
5. Báo cáoViết báo cáo, trình bày quá trình thí nghiệm và thảo luận kết quả.

Các kĩ năng học tập môn Khoa học tự nhiên

Để học tốt môn Khoa học tự nhiên, ngoài phương pháp tìm hiểu tự nhiên, em cần rèn các kĩ năng tiến trình sau.

Kĩ năngEm làm gìVí dụ
Quan sát, phân loạiDùng các giác quan (và dụng cụ) để nhận ra đặc điểm của sự vật, hiện tượng; xếp chúng thành nhóm theo đặc điểm chung.Xếp các hiện tượng mưa, cầu vồng, lũ lụt, động đất thành hai nhóm: hiện tượng tự nhiên thông thường và thiên tai.
Liên kếtNối các thông tin, sự vật, hiện tượng với nhau để tìm ra mối quan hệ giữa chúng.Nhân Trái Đất cấu tạo chủ yếu từ hợp kim sắt và nickel; đó được cho là nguyên nhân tạo ra từ trường Trái Đất.
ĐoƯớc lượng, chọn dụng cụ đo phù hợp, đo nhiều lần, ghi kết quả và tính giá trị trung bình.Cân cuốn sách Khoa học tự nhiên 7 ba lần bằng cân điện tử rồi lấy trung bình.
Dự báoDựa vào quan sát, số liệu và hiểu biết để đoán trước điều sẽ xảy ra hoặc nguyên nhân của hiện tượng.Lượng khí carbon dioxide trong khí quyển tăng nhiều năm liền, nên dự báo nhiệt độ trung bình của Trái Đất còn tăng.

Ghi chú · Đo nhiều lần, lấy trung bình

Các lần đo cùng một đại lượng thường cho kết quả hơi khác nhau. Giá trị trung bình (tổng các kết quả chia cho số lần đo) thường gần giá trị thật hơn từng lần đo riêng lẻ.

Sau khi tìm hiểu, em cần biết viết báo cáo (mục đích, chuẩn bị, các bước tiến hành, kết quả, kết luận) và thuyết trình (lập dàn ý, trình bày ngắn gọn, rõ ràng, trả lời câu hỏi của người nghe).

Đồng hồ đo thời gian hiện số dùng cổng quang điện

Với những chuyển động nhanh trong phòng thí nghiệm, người ta dùng đồng hồ đo thời gian hiện số nối với các cổng quang điện. Đồng hồ được bật, tắt tự động nên tránh được sai lệch do tay người bấm.

Định nghĩa · Cổng quang điện

Mỗi cổng quang điện có một bộ phận phát tia hồng ngoại và một bộ phận thu đặt đối diện nhau. Khi vật đi qua cổng và chắn tia, cổng gửi tín hiệu điện theo dây cáp tới đồng hồ. Dây cáp vừa cấp điện cho cổng quang, vừa truyền tín hiệu về đồng hồ.
  • Núm MODE chọn chế độ đo. Ở chế độ A↔B, đồng hồ bắt đầu đếm khi vật đi qua cổng quang A và dừng khi vật đi qua cổng quang B: số hiện trên mặt đồng hồ là thời gian vật đi từ A đến B.
  • Thang đo: 9,999 s – 0,001 s (GHĐ 9,999 s, ĐCNN 0,001 s) hoặc 99,99 s – 0,01 s (GHĐ 99,99 s, ĐCNN 0,01 s).
  • Nút RESET đưa số chỉ của đồng hồ về 0 trước mỗi lần đo.

Cách đo thời gian vật chuyển động giữa hai điểm A và B:

  1. Nối cổng quang A, B với đồng hồ bằng dây cáp; đặt hai cổng tại hai điểm A và B.
  2. Xoay núm MODE sang chế độ A↔B.
  3. Ước lượng thời gian cần đo để chọn thang đo phù hợp.
  4. Nhấn RESET để số chỉ về 0, cho vật chuyển động qua hai cổng, rồi đọc và ghi kết quả trên mặt đồng hồ.

Lưu ý · Chọn thang đo

Nếu thời gian cần đo lớn hơn 9,999 s (khoảng 10 s trở lên), phải chọn thang đo 99,99 s – 0,01 s, vì thang 9,999 s không đo được. Nếu thời gian không quá 9,999 s, chọn thang 9,999 s – 0,001 s để có kết quả chính xác hơn.

Khám phá

Thí nghiệm ảo với cổng quang

Chọn độ dốc của máng, thang đo và khoảng cách giữa hai cổng quang. Nhấn RESET rồi "Thả bi": đồng hồ tự bật khi bi đi qua cổng A và tự tắt khi bi qua cổng B. Đo cùng một cách đặt ít nhất ba lần để xem giá trị trung bình. Thử máng thoải với khoảng cách 80 xăng-ti-mét trên thang 9,999 s để thấy khi nào phải đổi thang đo.

Độ dốc của máng
Thang đo của đồng hồ
50 cm
AB
Viên bi đang nằm ở đầu máng, cổng quang A và B đặt trên máng.

Đồng hồ đo thời gian hiện số · MODE A↔B · thang đo 9,999 s – 0,001 s

Số chỉ của đồng hồ: 0,000 giây

Bảng kết quả đo
LầnMángAB (cm)t (s)
Chưa có lần đo nào.

Nhấn RESET để số chỉ về 0, rồi nhấn "Thả bi". Đồng hồ tự bật khi bi đi qua cổng A và tự tắt khi bi đi qua cổng B.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Bạn Minh thấy chiếc đinh sắt để ngoài sân bị gỉ, còn chiếc trong hộp kín thì không. Hãy sắp các việc Minh làm sau đây theo các bước của phương pháp tìm hiểu tự nhiên: (a) cho một đinh vào ống nghiệm có nước, một đinh vào ống nghiệm khô đậy kín, theo dõi sau vài ngày; (b) đặt câu hỏi "Nước có làm đinh sắt bị gỉ không?"; (c) viết báo cáo và trình bày trước lớp; (d) dự đoán "Đinh sắt tiếp xúc với nước sẽ bị gỉ"; (e) chuẩn bị hai ống nghiệm, hai đinh sắt mới, nước và nêu cách làm.
Đã hiện 0/5 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Dùng đồng hồ đo thời gian hiện số với cổng quang điện để đo: (1) thời gian viên bi lăn qua hai cổng quang cách nhau 50 xăng-ti-mét trên máng dốc, ước lượng khoảng 1 s; (2) thời gian một chiếc xe đồ chơi chạy chậm qua hai cổng, ước lượng khoảng 15 s. Chọn thang đo cho mỗi trường hợp.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Ba lần đo thời gian viên bi lăn từ cổng quang A đến cổng quang B (thang 9,999 s) được: 0,776 s; 0,773 s; 0,777 s. Tính thời gian trung bình.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Sắp xếp các bước của phương pháp tìm hiểu tự nhiên theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Lập kế hoạch kiểm tra dự đoán
  2. Vị trí 2: Đề xuất vấn đề cần tìm hiểu
  3. Vị trí 3: Viết báo cáo, thảo luận và trình bày
  4. Vị trí 4: Đưa ra dự đoán khoa học
  5. Vị trí 5: Thực hiện kế hoạch kiểm tra dự đoán

Bài 2

Khi thực hiện kế hoạch, kết quả thí nghiệm cho thấy dự đoán ban đầu là sai. Em nên làm gì tiếp theo?

Bài 3

Ghép mỗi việc làm với kĩ năng chính được sử dụng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Ba lần cân cuốn sách Khoa học tự nhiên 7 bằng cân điện tử được 340,5 g; 341,0 g; 340,6 g. Khối lượng trung bình của cuốn sách là bao nhiêu gam?

Đơn vị:g

Bài 5

Núm MODE của đồng hồ đo thời gian hiện số được đặt ở chế độ A↔B. Số chỉ của đồng hồ cho biết

Bài 6

Ước lượng thời gian một chiếc xe đồ chơi đi qua hai cổng quang khoảng 12 s. Cần chọn thang đo nào?

Bài 7

Độ chia nhỏ nhất của thang đo 99,99 s trên đồng hồ đo thời gian hiện số là bao nhiêu giây?

Đơn vị:s

Bài 8

Ba lần đo thời gian viên bi lăn từ cổng A đến cổng B được 1,068 s; 1,071 s; 1,074 s. Thời gian trung bình là bao nhiêu giây?

Đơn vị:s

Bài 9

Vì sao đo thời gian viên bi lăn bằng đồng hồ hiện số với cổng quang điện chính xác hơn đo bằng đồng hồ bấm tay?

Bài 10

Trong thí nghiệm tìm hiểu sự hoà tan, việc "Dự đoán trong muối ăn, đường, đá vôi (dạng bột), chất nào tan, chất nào không tan trong nước" thuộc bước nào?

Ghi nhớ

  • Phương pháp tìm hiểu tự nhiên: đề xuất vấn đề → dự đoán → lập kế hoạch kiểm tra → thực hiện kế hoạch → viết báo cáo, thảo luận, trình bày; dự đoán sai thì quay lại bước 2.
  • Kĩ năng tiến trình: quan sát, phân loại, liên kết, đo, dự báo; cùng với kĩ năng viết báo cáo và thuyết trình.
  • Đo nhiều lần và lấy giá trị trung bình để kết quả gần giá trị thật hơn.
  • Đồng hồ đo thời gian hiện số ở chế độ A↔B đo thời gian vật đi từ cổng quang A đến cổng quang B; chọn thang 9,999 s hoặc 99,99 s theo thời gian ước lượng, nhấn RESET trước mỗi lần đo.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ