Chương IV · Lý thuyết
Bài 12. Sóng âm
Khi em nói, bạn ngồi cuối lớp vẫn nghe rõ; khi áp tai xuống mặt bàn, em nghe rõ tiếng gõ nhẹ ở đầu bàn bên kia. Âm thanh được tạo ra như thế nào và đi từ nguồn âm tới tai ta bằng cách nào? Vì sao các nhà du hành trên Mặt Trăng không nói chuyện trực tiếp được với nhau?
Em sẽ học được
- Nêu được các nguồn âm đều dao động và thế nào là dao động.
- Mô tả được sóng âm là sự lan truyền dao động của nguồn âm trong môi trường; giải thích được sự truyền sóng âm trong không khí.
- Nêu được âm truyền được qua chất rắn, lỏng, khí và không truyền được trong chân không.
- So sánh được tốc độ truyền âm trong chất rắn, chất lỏng và chất khí; vận dụng s=v·t cho sự truyền âm.
Nguồn âm và dao động
Định nghĩa · Dao động
Định nghĩa · Nguồn âm
- Gảy dây đàn: dây đàn dao động và phát ra âm.
- Gõ vào mặt trống: mặt trống dao động; đặt vài hạt gạo lên mặt trống, các hạt gạo nảy lên.
- Gõ vào âm thoa rồi để một nhánh chạm nhẹ vào quả bóng bàn treo trên sợi chỉ: quả bóng bị bật ra, chứng tỏ nhánh âm thoa đang dao động.
- Khi nói, dây thanh quản trong cổ họng dao động; đặt tay lên cổ, em cảm thấy cổ rung.
- Khi loa phát âm, màng loa dao động.
Ghi chú
Sóng âm
Dùng một thanh thép dao động chạm nhẹ vào mặt nước: dao động lan ra thành những vòng tròn đồng tâm trên mặt nước. Kéo dãn rồi thả một đầu chiếc lò xo dài: dọc lò xo xuất hiện các đoạn bị nén lại và các đoạn bị giãn ra nối tiếp nhau. Sự lan truyền dao động trong môi trường như vậy tạo thành sóng.
Định nghĩa · Sóng âm
Sự truyền sóng âm trong không khí: khi màng loa dao động, nó làm lớp không khí sát màng loa dao động theo, bị nén lại rồi giãn ra. Lớp không khí này lại làm lớp không khí kế tiếp dao động, cứ thế dao động lan truyền ra xa tạo thành các lớp không khí nén, giãn xen kẽ. Khi sóng âm truyền tới tai, nó làm màng nhĩ dao động và ta nghe thấy âm.
Lưu ý · Truyền dao động, không truyền chất
Môi trường truyền âm
Sóng âm truyền được trong chất rắn, chất lỏng và chất khí:
- Chất khí: ta nghe được tiếng nói của người khác qua không khí.
- Chất rắn: áp tai xuống mặt bàn, ta nghe rõ tiếng gõ nhẹ ở đầu bàn bên kia; áp tai vào tường nghe được tiếng động ở phòng bên.
- Chất lỏng: cá trong hồ nghe được tiếng chân người trên bờ và bơi đi chỗ khác; người lặn dưới nước vẫn nghe được tiếng động.
Định lí · Âm không truyền được trong chân không
Tốc độ truyền âm phụ thuộc vào môi trường: nói chung tốc độ truyền âm trong chất rắn lớn hơn trong chất lỏng, trong chất lỏng lớn hơn trong chất khí.
| Môi trường | Tốc độ truyền âm (m/s) |
|---|---|
| Không khí (chất khí) | khoảng 340 |
| Nước (chất lỏng) | khoảng 1500 |
| Thép (chất rắn) | khoảng 6000 |
| Chân không | không truyền được |
Âm truyền đi với tốc độ xác định nên ta dùng được công thức của chương Tốc độ: quãng đường âm truyền được s=v·t, thời gian âm truyền hết quãng đường s là t=s/v.
Khám phá
Loa phát âm trong các môi trường
Bật loa và quan sát: màng loa dao động làm các lớp chất sát nó nén, giãn, rồi dao động lan dần tới tai. Theo dõi chấm đỏ để thấy mỗi lớp chất chỉ dao động tại chỗ. Đổi môi trường sang nước, thép rồi chân không và so sánh. Kéo thanh khoảng cách để tính thời gian âm thật truyền tới tai trong từng môi trường.
Loa đang tắt: màng loa đứng yên, không có nguồn âm dao động nên không có âm.
| Môi trường | v (m/s) | t (s) |
|---|---|---|
| Không khí (chất khí) | khoảng 340 | 3 |
| Nước (chất lỏng) | khoảng 1 500 | 0,68 |
| Thép (chất rắn) | khoảng 6 000 | 0,17 |
| Chân không | — | âm không truyền được |
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Đặc điểm chung của các nguồn âm là gì?
Bài 2
Điền từ còn thiếu: Sóng âm là sự lan truyền ______ của nguồn âm trong môi trường.
Bài 3
Khi loa đang phát âm, các lớp không khí giữa loa và tai người nghe chuyển động như thế nào?
Bài 4
Âm truyền được qua những môi trường nào sau đây?
Bài 5
Sắp xếp các môi trường theo thứ tự tốc độ truyền âm tăng dần.
Bài 6
Nhìn thấy tia chớp, 5 giây sau mới nghe thấy tiếng sấm. Lấy tốc độ truyền âm trong không khí là 340 m/s và coi ánh sáng tới mắt ngay lập tức. Chỗ có tia chớp cách người quan sát bao nhiêu mét?
Bài 7
Một tàu phát ra âm dưới nước. Tốc độ truyền âm trong nước là 1500 m/s. Sau bao nhiêu giây âm truyền tới một thợ lặn cách tàu 3000 m?
Bài 8
Đặt một chuông điện đang reo trong bình kín rồi hút dần không khí ra khỏi bình. Hiện tượng nào xảy ra?
Bài 9
Nối mỗi hiện tượng với môi trường đã truyền âm.
Ghi nhớ
- Dao động là chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng. Các nguồn âm đều dao động.
- Sóng âm là sự lan truyền dao động của nguồn âm trong môi trường; trong không khí, các lớp không khí bị nén, giãn liên tiếp.
- Âm truyền được qua chất rắn, lỏng, khí; không truyền được trong chân không.
- Tốc độ truyền âm: chất rắn > chất lỏng > chất khí; quãng đường âm truyền được s=v·t.