Bỏ qua đến nội dung

Chương IV · Lý thuyết

Bài 12. Sóng âm

Khi em nói, bạn ngồi cuối lớp vẫn nghe rõ; khi áp tai xuống mặt bàn, em nghe rõ tiếng gõ nhẹ ở đầu bàn bên kia. Âm thanh được tạo ra như thế nào và đi từ nguồn âm tới tai ta bằng cách nào? Vì sao các nhà du hành trên Mặt Trăng không nói chuyện trực tiếp được với nhau?

Em sẽ học được

  • Nêu được các nguồn âm đều dao động và thế nào là dao động.
  • Mô tả được sóng âm là sự lan truyền dao động của nguồn âm trong môi trường; giải thích được sự truyền sóng âm trong không khí.
  • Nêu được âm truyền được qua chất rắn, lỏng, khí và không truyền được trong chân không.
  • So sánh được tốc độ truyền âm trong chất rắn, chất lỏng và chất khí; vận dụng s=v·t cho sự truyền âm.

Nguồn âm và dao động

Định nghĩa · Dao động

Dao động là chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng. Ví dụ: quả lắc đồng hồ, chiếc xích đu, dây đàn sau khi gảy.

Định nghĩa · Nguồn âm

Vật phát ra âm gọi là nguồn âm. Các nguồn âm đều dao động.
  • Gảy dây đàn: dây đàn dao động và phát ra âm.
  • Gõ vào mặt trống: mặt trống dao động; đặt vài hạt gạo lên mặt trống, các hạt gạo nảy lên.
  • Gõ vào âm thoa rồi để một nhánh chạm nhẹ vào quả bóng bàn treo trên sợi chỉ: quả bóng bị bật ra, chứng tỏ nhánh âm thoa đang dao động.
  • Khi nói, dây thanh quản trong cổ họng dao động; đặt tay lên cổ, em cảm thấy cổ rung.
  • Khi loa phát âm, màng loa dao động.

Ghi chú

Khi giữ chặt dây đàn hay mặt trống cho chúng ngừng dao động thì âm cũng tắt. Không có dao động thì không có âm.

Sóng âm

Dùng một thanh thép dao động chạm nhẹ vào mặt nước: dao động lan ra thành những vòng tròn đồng tâm trên mặt nước. Kéo dãn rồi thả một đầu chiếc lò xo dài: dọc lò xo xuất hiện các đoạn bị nén lại và các đoạn bị giãn ra nối tiếp nhau. Sự lan truyền dao động trong môi trường như vậy tạo thành sóng.

Định nghĩa · Sóng âm

Sóng âm là sự lan truyền dao động của nguồn âm trong môi trường.

Sự truyền sóng âm trong không khí: khi màng loa dao động, nó làm lớp không khí sát màng loa dao động theo, bị nén lại rồi giãn ra. Lớp không khí này lại làm lớp không khí kế tiếp dao động, cứ thế dao động lan truyền ra xa tạo thành các lớp không khí nén, giãn xen kẽ. Khi sóng âm truyền tới tai, nó làm màng nhĩ dao động và ta nghe thấy âm.

Lưu ý · Truyền dao động, không truyền chất

Các lớp không khí chỉ dao động qua lại quanh vị trí cân bằng của chúng; không khí ở cạnh loa không chạy tới tai ta. Cái được truyền đi là dao động.

Môi trường truyền âm

Sóng âm truyền được trong chất rắn, chất lỏng và chất khí:

  • Chất khí: ta nghe được tiếng nói của người khác qua không khí.
  • Chất rắn: áp tai xuống mặt bàn, ta nghe rõ tiếng gõ nhẹ ở đầu bàn bên kia; áp tai vào tường nghe được tiếng động ở phòng bên.
  • Chất lỏng: cá trong hồ nghe được tiếng chân người trên bờ và bơi đi chỗ khác; người lặn dưới nước vẫn nghe được tiếng động.

Định lí · Âm không truyền được trong chân không

Đặt một chuông điện đang reo trong bình kín rồi hút dần không khí ra: tiếng chuông nhỏ dần rồi gần như không nghe thấy nữa. Chân không là môi trường không có các hạt chất, nên không có gì để dao động và truyền âm đi. Trên Mặt Trăng không có không khí, các nhà du hành phải nói chuyện với nhau qua bộ đàm (sóng vô tuyến).

Tốc độ truyền âm phụ thuộc vào môi trường: nói chung tốc độ truyền âm trong chất rắn lớn hơn trong chất lỏng, trong chất lỏng lớn hơn trong chất khí.

Tốc độ truyền âm gần đúng ở nhiệt độ phòng
Môi trườngTốc độ truyền âm (m/s)
Không khí (chất khí)khoảng 340
Nước (chất lỏng)khoảng 1500
Thép (chất rắn)khoảng 6000
Chân khôngkhông truyền được

Âm truyền đi với tốc độ xác định nên ta dùng được công thức của chương Tốc độ: quãng đường âm truyền được s=v·t, thời gian âm truyền hết quãng đường s là t=s/v.

Khám phá

Loa phát âm trong các môi trường

Bật loa và quan sát: màng loa dao động làm các lớp chất sát nó nén, giãn, rồi dao động lan dần tới tai. Theo dõi chấm đỏ để thấy mỗi lớp chất chỉ dao động tại chỗ. Đổi môi trường sang nước, thép rồi chân không và so sánh. Kéo thanh khoảng cách để tính thời gian âm thật truyền tới tai trong từng môi trường.

Môi trường giữa loa và tai
LoaTai
Mỗi chấm là một lớp chất; chấm đỏ cho thấy lớp chất chỉ dao động tại chỗ. Hình đã làm chậm lại để dễ quan sát.

Loa đang tắt: màng loa đứng yên, không có nguồn âm dao động nên không có âm.

1 020 m
Thời gian âm truyền tới tai, t = d : v
Môi trườngv (m/s)t (s)
Không khí (chất khí)khoảng 3403
Nước (chất lỏng)khoảng 1 5000,68
Thép (chất rắn)khoảng 6 0000,17
Chân không—âm không truyền được

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trong một cơn giông, một bạn nhìn thấy tia chớp, 3 giây sau mới nghe thấy tiếng sấm. Coi như ánh sáng tới mắt ngay lập tức và tốc độ truyền âm trong không khí là 340 m/s. Chỗ có tia chớp cách bạn đó bao xa?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một bạn gõ mạnh một lần vào đầu một ống thép dài 510 m. Bạn khác áp tai vào đầu kia của ống nghe thấy hai tiếng gõ. Giải thích vì sao và tính khoảng thời gian giữa hai tiếng, biết tốc độ truyền âm trong thép là 6000 m/s, trong không khí là 340 m/s.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Hai nhà du hành vũ trụ đứng cạnh nhau trên Mặt Trăng. Vì sao họ không nghe được tiếng nói của nhau dù đứng rất gần, nhưng nếu chạm hai mũ bảo hiểm vào nhau thì có thể nghe được?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Đặc điểm chung của các nguồn âm là gì?

Bài 2

Điền từ còn thiếu: Sóng âm là sự lan truyền ______ của nguồn âm trong môi trường.

Bài 3

Khi loa đang phát âm, các lớp không khí giữa loa và tai người nghe chuyển động như thế nào?

Bài 4

Âm truyền được qua những môi trường nào sau đây?

Bài 5

Sắp xếp các môi trường theo thứ tự tốc độ truyền âm tăng dần.

  1. Vị trí 1: Thép
  2. Vị trí 2: Không khí
  3. Vị trí 3: Nước

Bài 6

Nhìn thấy tia chớp, 5 giây sau mới nghe thấy tiếng sấm. Lấy tốc độ truyền âm trong không khí là 340 m/s và coi ánh sáng tới mắt ngay lập tức. Chỗ có tia chớp cách người quan sát bao nhiêu mét?

Đơn vị:m

Bài 7

Một tàu phát ra âm dưới nước. Tốc độ truyền âm trong nước là 1500 m/s. Sau bao nhiêu giây âm truyền tới một thợ lặn cách tàu 3000 m?

Đơn vị:s

Bài 8

Đặt một chuông điện đang reo trong bình kín rồi hút dần không khí ra khỏi bình. Hiện tượng nào xảy ra?

Bài 9

Nối mỗi hiện tượng với môi trường đã truyền âm.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Dao động là chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng. Các nguồn âm đều dao động.
  • Sóng âm là sự lan truyền dao động của nguồn âm trong môi trường; trong không khí, các lớp không khí bị nén, giãn liên tiếp.
  • Âm truyền được qua chất rắn, lỏng, khí; không truyền được trong chân không.
  • Tốc độ truyền âm: chất rắn > chất lỏng > chất khí; quãng đường âm truyền được s=v·t.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ