Chương IV · Lý thuyết
Bài 13. Độ to và độ cao của âm
Cùng một chiếc đàn ghi ta, có dây phát ra âm trầm, có dây phát ra âm bổng; gảy mạnh thì âm to, gảy nhẹ thì âm nhỏ. Điều gì ở dao động của dây đàn quyết định âm cao hay thấp, to hay nhỏ? Vì sao chó nghe được tiếng còi mà người không nghe thấy?
Em sẽ học được
- Nêu được tần số là số dao động trong 1 giây, đơn vị là héc (Hz); tính được tần số khi biết số dao động và thời gian.
- Sử dụng được dao động kí để quan sát dạng sóng của âm.
- Nêu được sự liên quan giữa độ to của âm với biên độ âm, giữa độ cao của âm với tần số âm.
- Nêu được khoảng tần số âm tai người nghe được, thế nào là hạ âm và siêu âm.
Tần số âm
Định nghĩa · Tần số
Ví dụ: một con lắc thực hiện được 20 dao động trong 10 giây thì tần số dao động của con lắc là 20:10=2 (Hz), nghĩa là mỗi giây con lắc thực hiện được 2 dao động.
Dao động của nguồn âm thường rất nhanh, mắt không theo dõi được. Để quan sát, người ta dùng micro biến dao động âm thành tín hiệu điện rồi đưa vào dao động kí. Trên màn hình dao động kí hiện ra dạng sóng âm: theo chiều ngang là thời gian, theo chiều dọc là độ lệch của dao động so với vị trí cân bằng. Màn hình được chia thành các ô; biết mỗi ô theo chiều ngang ứng với bao nhiêu mili giây, ta đếm được số dao động trong một khoảng thời gian và tính ra tần số.
Định lí · Hạ âm và siêu âm
Một số động vật nghe được những âm mà người không nghe được: chó, mèo, dơi, cá heo nghe được siêu âm; voi nghe được hạ âm. Siêu âm được dùng để chẩn đoán bệnh (máy siêu âm trong bệnh viện), đo độ sâu của biển, phát hiện đàn cá.
Biên độ và độ to của âm
Định nghĩa · Biên độ dao động
Gõ nhẹ rồi gõ mạnh vào mặt trống: gõ mạnh thì mặt trống lệch nhiều khỏi vị trí cân bằng, biên độ dao động lớn hơn và âm phát ra to hơn. Trên dao động kí, đường sóng của âm to có đỉnh cao hơn.
Định lí · Độ to và biên độ
Ghi chú · Em có biết
Tần số và độ cao của âm
Gảy các dây đàn khác nhau: dây phát ra âm trầm dao động chậm, dây phát ra âm bổng dao động nhanh. Trên dao động kí, cùng một thang thời gian, đường sóng của âm bổng có nhiều dao động hơn (các đỉnh sóng sít nhau hơn).
Định lí · Độ cao và tần số
| Đặc trưng của âm | Phụ thuộc vào | Quy luật |
|---|---|---|
| Độ to | Biên độ dao động | Biên độ càng lớn, âm càng to |
| Độ cao | Tần số dao động | Tần số càng lớn, âm càng cao (bổng) |
Lưu ý · Đừng nhầm "to" với "cao"
Khám phá
Máy phát âm và dao động kí
Kéo thanh tần số và quan sát số dao động trên màn hình; kéo thanh biên độ và quan sát độ cao của đỉnh sóng. Nhấn "Nghe âm" để nghe (vặn nhỏ loa trước). Nhấn "Lưu làm âm mẫu", rồi đổi tần số hoặc biên độ để so sánh âm mới với âm mẫu. Thử chọn 10 Hz và 30000 Hz: dao động kí vẫn thấy sóng nhưng tai không nghe thấy.
Tần số 440 Hz, biên độ 2 ô: âm nghe được (từ 20 Hz đến 20 000 Hz). Nhấn "Lưu làm âm mẫu", rồi đổi tần số hoặc biên độ để so sánh độ cao và độ to.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Tần số dao động là
Bài 2
Đơn vị đo tần số là gì? (ghi tên hoặc kí hiệu)
Bài 3
Một con lắc thực hiện được 30 dao động trong 15 giây. Tần số dao động của con lắc là bao nhiêu?
Bài 4
Trong 1 phút, cánh của một con côn trùng thực hiện được 18000 dao động. Tính tần số dao động của cánh côn trùng.
Bài 5
Trên dao động kí, mỗi ô theo chiều ngang ứng với 2 ms; một dao động đầy đủ của đường sóng chiếm 5 ô. Tần số của âm là bao nhiêu?
Bài 6
Tai người bình thường nghe được những âm có tần số nào sau đây?
Bài 7
Một con lắc dao động với tần số 2 Hz. Vì sao ta không nghe thấy âm do con lắc phát ra?
Bài 8
Gảy mạnh dây đàn hơn so với lúc trước thì
Bài 9
Sắp xếp các âm theo thứ tự từ trầm nhất đến bổng nhất.
Bài 10
Nối mỗi âm với đặc điểm đúng của nó.
Ghi nhớ
- Tần số là số dao động trong 1 giây, đơn vị héc (Hz).
- Tần số càng lớn, âm càng cao (bổng); tần số càng nhỏ, âm càng thấp (trầm).
- Biên độ là độ lệch lớn nhất so với vị trí cân bằng; biên độ càng lớn, âm càng to.
- Tai người nghe được âm từ 20 Hz đến 20000 Hz; dưới 20 Hz là hạ âm, trên 20000 Hz là siêu âm.