Bỏ qua đến nội dung

Chương IV · Lý thuyết

Bài 13. Độ to và độ cao của âm

Cùng một chiếc đàn ghi ta, có dây phát ra âm trầm, có dây phát ra âm bổng; gảy mạnh thì âm to, gảy nhẹ thì âm nhỏ. Điều gì ở dao động của dây đàn quyết định âm cao hay thấp, to hay nhỏ? Vì sao chó nghe được tiếng còi mà người không nghe thấy?

Em sẽ học được

  • Nêu được tần số là số dao động trong 1 giây, đơn vị là héc (Hz); tính được tần số khi biết số dao động và thời gian.
  • Sử dụng được dao động kí để quan sát dạng sóng của âm.
  • Nêu được sự liên quan giữa độ to của âm với biên độ âm, giữa độ cao của âm với tần số âm.
  • Nêu được khoảng tần số âm tai người nghe được, thế nào là hạ âm và siêu âm.

Tần số âm

Định nghĩa · Tần số

Số dao động vật thực hiện được trong 1 giây gọi là tần số. Đơn vị tần số là héc, kí hiệu Hz.
Tần số=(số dao động)/(thời gian thực hiện các dao động đó (s))

Ví dụ: một con lắc thực hiện được 20 dao động trong 10 giây thì tần số dao động của con lắc là 20:10=2 (Hz), nghĩa là mỗi giây con lắc thực hiện được 2 dao động.

Dao động của nguồn âm thường rất nhanh, mắt không theo dõi được. Để quan sát, người ta dùng micro biến dao động âm thành tín hiệu điện rồi đưa vào dao động kí. Trên màn hình dao động kí hiện ra dạng sóng âm: theo chiều ngang là thời gian, theo chiều dọc là độ lệch của dao động so với vị trí cân bằng. Màn hình được chia thành các ô; biết mỗi ô theo chiều ngang ứng với bao nhiêu mili giây, ta đếm được số dao động trong một khoảng thời gian và tính ra tần số.

Định lí · Hạ âm và siêu âm

Tai người bình thường nghe được âm có tần số từ 20 Hz đến 20000 Hz. Âm có tần số dưới 20 Hz gọi là hạ âm. Âm có tần số trên 20000 Hz gọi là siêu âm. Tai người không nghe được hạ âm và siêu âm.

Một số động vật nghe được những âm mà người không nghe được: chó, mèo, dơi, cá heo nghe được siêu âm; voi nghe được hạ âm. Siêu âm được dùng để chẩn đoán bệnh (máy siêu âm trong bệnh viện), đo độ sâu của biển, phát hiện đàn cá.

Biên độ và độ to của âm

Định nghĩa · Biên độ dao động

Biên độ dao động là độ lệch lớn nhất của vật dao động so với vị trí cân bằng của nó. Trên màn hình dao động kí, biên độ là khoảng cách từ đường nằm ngang ở giữa (vị trí cân bằng) đến đỉnh cao nhất của đường sóng.

Gõ nhẹ rồi gõ mạnh vào mặt trống: gõ mạnh thì mặt trống lệch nhiều khỏi vị trí cân bằng, biên độ dao động lớn hơn và âm phát ra to hơn. Trên dao động kí, đường sóng của âm to có đỉnh cao hơn.

Định lí · Độ to và biên độ

Biên độ dao động của nguồn âm càng lớn thì âm phát ra càng to. Biên độ càng nhỏ thì âm càng nhỏ.

Ghi chú · Em có biết

Độ to của âm thường được đo bằng đơn vị đêxiben, kí hiệu dB. Tiếng nói chuyện bình thường khoảng 40–60 dB; âm to trên khoảng 130 dB làm nhức tai (ngưỡng đau).

Tần số và độ cao của âm

Gảy các dây đàn khác nhau: dây phát ra âm trầm dao động chậm, dây phát ra âm bổng dao động nhanh. Trên dao động kí, cùng một thang thời gian, đường sóng của âm bổng có nhiều dao động hơn (các đỉnh sóng sít nhau hơn).

Định lí · Độ cao và tần số

Tần số dao động càng lớn thì âm phát ra càng cao (càng bổng). Tần số dao động càng nhỏ thì âm phát ra càng thấp (càng trầm).
Hai đặc trưng của âm và đại lượng quyết định
Đặc trưng của âmPhụ thuộc vàoQuy luật
Độ toBiên độ dao độngBiên độ càng lớn, âm càng to
Độ caoTần số dao độngTần số càng lớn, âm càng cao (bổng)

Lưu ý · Đừng nhầm "to" với "cao"

Âm to chưa chắc là âm cao. Tiếng trống to nhưng trầm (tần số nhỏ, biên độ lớn); tiếng muỗi vo ve nhỏ nhưng bổng (tần số lớn, biên độ nhỏ).

Khám phá

Máy phát âm và dao động kí

Kéo thanh tần số và quan sát số dao động trên màn hình; kéo thanh biên độ và quan sát độ cao của đỉnh sóng. Nhấn "Nghe âm" để nghe (vặn nhỏ loa trước). Nhấn "Lưu làm âm mẫu", rồi đổi tần số hoặc biên độ để so sánh âm mới với âm mẫu. Thử chọn 10 Hz và 30000 Hz: dao động kí vẫn thấy sóng nhưng tai không nghe thấy.

440 Hz
2 ô
1 ms/ô · màn hình rộng 10 ms · có khoảng 4,4 dao động. Đường đứt màu vàng là âm mẫu.
Thang thời gian của dao động kí

Tần số 440 Hz, biên độ 2 ô: âm nghe được (từ 20 Hz đến 20 000 Hz). Nhấn "Lưu làm âm mẫu", rồi đổi tần số hoặc biên độ để so sánh độ cao và độ to.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trong 20 giây, một lá thép thực hiện được 4000 dao động. Tính tần số dao động của lá thép. Lá thép dao động có phát ra âm mà tai người nghe được không?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trên màn hình dao động kí, mỗi ô theo chiều ngang ứng với 1 ms. Một dao động đầy đủ của đường sóng chiếm đúng 4 ô. Tính tần số của âm.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Hai âm được ghi trên dao động kí với cùng thang đo. Âm A có 3 dao động trên màn hình, đỉnh sóng cao 2 ô. Âm B có 6 dao động trên màn hình, đỉnh sóng cao 1 ô. So sánh độ cao và độ to của hai âm.
Đã hiện 0/2 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Tần số dao động là

Bài 2

Đơn vị đo tần số là gì? (ghi tên hoặc kí hiệu)

Bài 3

Một con lắc thực hiện được 30 dao động trong 15 giây. Tần số dao động của con lắc là bao nhiêu?

Đơn vị:Hz

Bài 4

Trong 1 phút, cánh của một con côn trùng thực hiện được 18000 dao động. Tính tần số dao động của cánh côn trùng.

Đơn vị:Hz

Bài 5

Trên dao động kí, mỗi ô theo chiều ngang ứng với 2 ms; một dao động đầy đủ của đường sóng chiếm 5 ô. Tần số của âm là bao nhiêu?

Đơn vị:Hz

Bài 6

Tai người bình thường nghe được những âm có tần số nào sau đây?

Bài 7

Một con lắc dao động với tần số 2 Hz. Vì sao ta không nghe thấy âm do con lắc phát ra?

Bài 8

Gảy mạnh dây đàn hơn so với lúc trước thì

Bài 9

Sắp xếp các âm theo thứ tự từ trầm nhất đến bổng nhất.

  1. Vị trí 1: 880 Hz
  2. Vị trí 2: 110 Hz
  3. Vị trí 3: 4000 Hz
  4. Vị trí 4: 440 Hz

Bài 10

Nối mỗi âm với đặc điểm đúng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Tần số là số dao động trong 1 giây, đơn vị héc (Hz).
  • Tần số càng lớn, âm càng cao (bổng); tần số càng nhỏ, âm càng thấp (trầm).
  • Biên độ là độ lệch lớn nhất so với vị trí cân bằng; biên độ càng lớn, âm càng to.
  • Tai người nghe được âm từ 20 Hz đến 20000 Hz; dưới 20 Hz là hạ âm, trên 20000 Hz là siêu âm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ