Bỏ qua đến nội dung

Chương IV · Lý thuyết

Bài 14. Phản xạ âm, chống ô nhiễm tiếng ồn

Đứng trong hang động hay trước vách núi rồi gọi to, em nghe thấy tiếng mình vọng lại. Nhưng nói trong phòng học thì không nghe thấy tiếng vọng nào. Vì sao vậy? Và những nhà ở sát đường lớn phải làm gì để bớt tiếng ồn của xe cộ?

Em sẽ học được

  • Lấy được ví dụ về phản xạ âm, tiếng vang; giải thích được khi nào nghe được tiếng vang.
  • Phân biệt được vật phản xạ âm tốt và vật phản xạ âm kém.
  • Vận dụng được sự truyền và phản xạ âm để tính khoảng cách (s=v·t).
  • Nêu được ô nhiễm tiếng ồn là gì và đề xuất được phương án đơn giản để hạn chế tiếng ồn ảnh hưởng đến sức khoẻ.

Phản xạ âm và tiếng vang

Định nghĩa · Phản xạ âm

Âm gặp một mặt chắn thì bị dội ngược trở lại. Âm dội lại khi gặp mặt chắn gọi là âm phản xạ. Mọi vật đều phản xạ âm, ít hoặc nhiều.
  • Nói to vào miệng một cái giếng sâu, ta nghe thấy tiếng mình vọng lên từ giếng.
  • Gọi to trong hang động hoặc trước vách núi, ta nghe thấy tiếng vọng lại.
  • Nói trong một phòng lớn, trống trải, âm nghe ồm ồm và kéo dài hơn khi nói ngoài trời.

Định lí · Tiếng vang

Ta nghe thấy tiếng vang khi âm phản xạ đến tai chậm hơn âm phát ra (âm truyền trực tiếp) ít nhất 1/15 giây.

Khi đứng cách mặt chắn một khoảng d, âm phải đi tới mặt chắn rồi quay về, tổng quãng đường là 2d. Thời gian âm phản xạ đến tai chậm hơn âm trực tiếp là

t=2d/v

Với v=340 m/s trong không khí, điều kiện t lớn hơn hoặc bằng 1/15 s cho 2d lớn hơn hoặc bằng 340/15≈22,7 m, tức mặt chắn phải cách người nói ít nhất khoảng 11,3 m. Trong phòng nhỏ, âm phản xạ tới tai gần như cùng lúc với âm trực tiếp nên không nghe thành tiếng vang riêng mà chỉ làm âm nghe to hơn.

Ứng dụng: tàu thuyền phát siêu âm xuống đáy biển và đo thời gian nhận được âm phản xạ để tính độ sâu của biển; dơi phát siêu âm và nghe âm phản xạ để định hướng, tìm mồi.

Vật phản xạ âm tốt và vật phản xạ âm kém

Vật phản xạ âm tốt và vật phản xạ âm kém
Tiêu chíVật phản xạ âm tốtVật phản xạ âm kém
Đặc điểmCứng, có bề mặt nhẵnMềm, xốp, có bề mặt gồ ghề (hấp thụ âm tốt)
Ví dụMặt gương, mặt đá hoa, tấm kim loại, tường gạch trát phẳngRèm nhung, thảm, tấm xốp, áo len, cao su xốp

Vật phản xạ âm kém hấp thụ phần lớn âm truyền tới nó. Vì vậy trong rạp hát, phòng hoà nhạc, phòng thu âm, người ta làm tường sần sùi, treo rèm nhung, lót thảm và ốp vật liệu xốp để giảm tiếng vang, giúp âm nghe rõ hơn.

Chống ô nhiễm tiếng ồn

Định nghĩa · Ô nhiễm tiếng ồn

Tiếng ồn trong môi trường bị coi là ô nhiễm khi nó to, kéo dài, gây ảnh hưởng xấu đến sức khoẻ và hoạt động bình thường của con người.

Ví dụ: tiếng xe cộ trên đường phố đông đúc, tiếng máy khoan bê tông ở công trường, tiếng loa phát quá to. Tiếng ồn kéo dài gây mệt mỏi, mất ngủ, giảm khả năng tập trung và có thể làm giảm thính lực.

Để chống ô nhiễm tiếng ồn, ta làm giảm độ to của tiếng ồn phát ra, ngăn chặn hoặc làm phân tán âm trên đường truyền, làm âm truyền tới tai nhỏ đi:

Các biện pháp chống ô nhiễm tiếng ồn
Cách làmVí dụ
Tác động vào nguồn âm (giảm độ to)Treo biển cấm bóp còi gần bệnh viện, trường học; hạn chế xe cá nhân, khuyến khích đi xe buýt; biển "Đi nhẹ, nói khẽ"
Phân tán âm trên đường truyềnTrồng nhiều cây xanh quanh nhà và dọc đường
Ngăn chặn đường truyền âmXây tường chắn âm giữa khu dân cư và đường cao tốc; đóng cửa, lắp cửa kính hai lớp; dùng vật liệu cách âm, rèm dày
Bíp! Bíp!80 dB
Ban đầu khoảng 80 dB; mục tiêu: 55 dB trở xuống. Các con số chỉ để minh hoạ.
Biện pháp cho ngôi nhà

Mức ồn trong nhà khoảng 80 dB. Nhà sát đường lớn, tiếng xe cộ to và kéo dài: đó là ô nhiễm tiếng ồn. Chọn các biện pháp bên dưới.

Khám phá

Tiếng vang trong căn phòng

Chọn vật liệu phủ bức tường và đặt khoảng cách từ người đến tường, rồi nhấn "Vỗ tay". Quan sát trên trục thời gian: âm phản xạ (cột đỏ) đến sau âm trực tiếp bao lâu và mạnh hay yếu. Tìm khoảng cách nhỏ nhất để nghe được tiếng vang với tường kính, rồi đổi sang rèm nhung hay tấm xốp.

Vật liệu phủ bức tường
20 m
Kínhd = 20 m
hoà vào0 s0,1 s0,2 s1/15 s■ âm trực tiếp■ âm phản xạ
Chiều cao cột cho biết âm mạnh hay yếu. Hình chuyển động chậm hơn thực tế 12 lần.

Chọn vật liệu, đặt khoảng cách rồi nhấn "Vỗ tay".

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một bạn đứng cách một vách đá 34 m và hét to. Bạn đó có nghe được tiếng vang không? Biết tốc độ truyền âm trong không khí là 340 m/s.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một tàu phát siêu âm thẳng xuống đáy biển, sau 1,2 s thì nhận được âm phản xạ. Tốc độ truyền âm trong nước biển là 1500 m/s. Tính độ sâu của biển ở chỗ đó.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một trường học ở ngay cạnh một khu chợ ồn ào. Hãy đề xuất ba biện pháp giảm tiếng ồn cho các lớp học, mỗi biện pháp thuộc một cách làm khác nhau.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Âm phản xạ là

Bài 2

Những vật nào sau đây phản xạ âm tốt?

Bài 3

Một người đứng cách vách núi 51 m và gọi to. Sau bao nhiêu giây người đó nghe thấy tiếng vang? Lấy tốc độ truyền âm trong không khí là 340 m/s.

Đơn vị:s

Bài 4

Một tàu phát siêu âm xuống đáy biển và nhận được âm phản xạ sau 2 s. Tốc độ truyền âm trong nước biển là 1500 m/s. Biển sâu bao nhiêu mét?

Đơn vị:m

Bài 5

Muốn nghe được tiếng vang của chính mình trong không khí (v=340 m/s), người nói phải đứng cách mặt chắn ít nhất bao nhiêu mét? (làm tròn đến hàng phần mười)

Đơn vị:m

Bài 6

Vì sao khi nói trong phòng học nhỏ, ta không nghe thấy tiếng vang?

Bài 7

Trong phòng hoà nhạc, người ta làm tường sần sùi và treo rèm nhung. Mục đích chính là gì?

Bài 8

Trường hợp nào sau đây là ô nhiễm tiếng ồn?

Bài 9

Nối mỗi biện pháp chống ồn với cách nó làm giảm tiếng ồn.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Âm dội lại khi gặp mặt chắn là âm phản xạ.
  • Tiếng vang nghe được khi âm phản xạ đến tai chậm hơn âm trực tiếp ít nhất 1/15 s; thời gian chậm hơn là t=2d/v.
  • Vật cứng, bề mặt nhẵn phản xạ âm tốt; vật mềm, xốp, bề mặt gồ ghề phản xạ âm kém (hấp thụ âm tốt).
  • Chống ô nhiễm tiếng ồn: giảm độ to của nguồn âm, phân tán âm trên đường truyền, ngăn chặn đường truyền âm.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ