Bỏ qua đến nội dung

Chương V · Lý thuyết

Bài 15. Năng lượng ánh sáng. Tia sáng, vùng tối

Tấm pin trên mái nhà biến ánh nắng thành điện, chậu nước phơi nắng ấm lên. Buổi tối, bóng bàn tay dưới ngọn đèn nhỏ có viền sắc nét, còn dưới bóng đèn ống dài thì viền bóng lại nhoè. Ánh sáng mang năng lượng gì, nó truyền đi như thế nào, và vì sao bóng tối lại có hai kiểu như vậy?

Em sẽ học được

  • Nêu được ánh sáng là một dạng của năng lượng và lấy được ví dụ về sự chuyển hoá năng lượng ánh sáng.
  • Biểu diễn được đường truyền của ánh sáng bằng tia sáng; phân biệt được chùm sáng song song, hội tụ, phân kì.
  • Vẽ được hình biểu diễn vùng tối do nguồn sáng hẹp và vùng tối, vùng nửa tối do nguồn sáng rộng.
  • Giải thích được một số hiện tượng như bóng nhoè, nhật thực bằng sự truyền thẳng của ánh sáng.

Ánh sáng là một dạng của năng lượng

Thí nghiệm: nối một pin quang điện (pin mặt trời) với một quạt điện nhỏ hoặc một điện kế. Khi chiếu ánh sáng đèn vào pin, cánh quạt quay (kim điện kế lệch). Tắt đèn, cánh quạt dừng lại. Pin quang điện đã nhận năng lượng ánh sáng và chuyển hoá thành điện năng.

Định nghĩa · Năng lượng ánh sáng

Ánh sáng là một dạng của năng lượng. Năng lượng ánh sáng có thể chuyển hoá thành các dạng năng lượng khác như nhiệt năng, điện năng, hoá năng.
Một số ví dụ về chuyển hoá năng lượng ánh sáng
Thiết bị, hiện tượngNăng lượng ánh sáng chuyển hoá thành
Pin quang điện (pin mặt trời), máy tính cầm tay dùng pin mặt trờiĐiện năng
Bình nước nóng năng lượng mặt trời, phơi quần áo, phơi thócNhiệt năng
Cây xanh quang hợp tạo ra chất hữu cơHoá năng (năng lượng hoá học)

Chùm sáng và tia sáng

Trong một môi trường trong suốt và đồng tính như không khí, ánh sáng truyền đi theo đường thẳng. Nguồn sáng phát ra ánh sáng thành từng chùm sáng; hình dạng chùm sáng phụ thuộc vào nguồn sáng và các vật mà ánh sáng đi qua.

Định nghĩa · Tia sáng

Đường truyền của ánh sáng được biểu diễn bằng một đường thẳng có mũi tên chỉ hướng truyền, gọi là tia sáng. Trong thực tế, một chùm sáng song song rất hẹp được coi là một tia sáng.

Khi vẽ, chùm sáng được biểu diễn bằng hai tia sáng ở hai mép của chùm. Có ba loại chùm sáng:

Loại chùm sángĐặc điểmVí dụ
Chùm sáng song songCác tia sáng không giao nhau trên đường truyềnÁnh sáng Mặt Trời chiếu xuống mặt đất, chùm sáng của đèn laser
Chùm sáng hội tụCác tia sáng giao nhau (gặp nhau) tại một điểm trên đường truyềnÁnh nắng đi qua kính lúp chụm lại thành một điểm sáng
Chùm sáng phân kìCác tia sáng loe rộng ra trên đường truyềnÁnh sáng phát ra từ bóng đèn pin, ngọn nến

Vùng tối và vùng nửa tối

Đặt một vật cản sáng (vật không cho ánh sáng truyền qua) giữa nguồn sáng và màn chắn. Vì ánh sáng truyền theo đường thẳng, phía sau vật cản có những chỗ ánh sáng không tới được.

Định nghĩa · Vùng tối

Vùng tối là vùng nằm phía sau vật cản sáng, hoàn toàn không nhận được ánh sáng từ nguồn sáng chiếu tới.

Định nghĩa · Vùng nửa tối

Vùng nửa tối (vùng tối không hoàn toàn) là vùng nằm phía sau vật cản sáng, chỉ nhận được ánh sáng từ một phần của nguồn sáng.
  • Nguồn sáng hẹp (bóng đèn nhỏ, đèn LED): phía sau vật cản chỉ có vùng tối. Bóng trên màn có ranh giới rõ nét. Muốn vẽ, ta kẻ hai tia sáng từ nguồn đi sát hai mép vật cản tới màn.
  • Nguồn sáng rộng (bóng đèn lớn, đèn ống dài): phía sau vật cản có vùng tối ở giữa và vùng nửa tối bao quanh. Bóng trên màn gồm phần đen ở giữa và viền xám mờ dần ra ngoài.

Cách vẽ với nguồn sáng rộng: từ mỗi đầu của nguồn sáng, kẻ các tia sáng đi sát hai mép vật cản tới màn. Vùng mà tia sáng từ mọi điểm của nguồn đều bị chặn là vùng tối; vùng chỉ bị chặn một phần là vùng nửa tối.

Ghi chú · Nhật thực

Khi Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất nằm thẳng hàng, Mặt Trăng là vật cản, che ánh sáng Mặt Trời (nguồn sáng rộng). Người đứng trong vùng tối của Mặt Trăng trên Trái Đất không nhìn thấy Mặt Trời: đó là nhật thực toàn phần. Người đứng trong vùng nửa tối chỉ nhìn thấy một phần Mặt Trời: đó là nhật thực một phần.

Khám phá

Vùng tối và vùng nửa tối trên màn chắn

Đặt độ rộng nguồn sáng về "hẹp" rồi kéo vật cản: bóng trên màn chỉ có vùng tối. Tăng độ rộng nguồn sáng để thấy vùng nửa tối xuất hiện. Kéo điểm M trên màn và xem từ M nhìn thấy bao nhiêu phần nguồn sáng. Thử đưa vật cản lại gần màn hoặc ra xa màn.

hẹp (gần như một điểm)
nguồn sángmànvật cảnM
Từ M nhìn về nguồn sáng (đầu trên → đầu dưới):

Nguồn sáng hẹp: bóng trên màn chỉ có vùng tối, cao 11,4 cm, ranh giới rõ nét.

Điểm M nằm trong vùng tối: từ M không nhìn thấy chút nào của nguồn sáng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Nêu sự chuyển hoá năng lượng ánh sáng trong ba trường hợp: tấm pin mặt trời thắp sáng đèn đường, bình nước nóng năng lượng mặt trời trên mái nhà, lá cây quang hợp.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một bóng đèn nhỏ (coi là nguồn sáng hẹp) chiếu vào một tấm bìa tròn đường kính 10 xăng-ti-mét đặt song song với màn. Tấm bìa cách bóng đèn 30 xăng-ti-mét, màn cách bóng đèn 90 xăng-ti-mét. Tính đường kính bóng tối của tấm bìa trên màn.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đặt bàn tay dưới một bóng đèn ống dài thì bóng của bàn tay trên mặt bàn có viền nhoè. Thay bằng một bóng đèn LED nhỏ thì viền bóng sắc nét. Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Ánh sáng là một dạng của

Bài 2

Trường hợp nào sau đây có năng lượng ánh sáng chuyển hoá thành dạng năng lượng khác?

Bài 3

Đường thẳng có mũi tên chỉ hướng truyền ánh sáng, dùng để biểu diễn đường truyền của ánh sáng, gọi là gì?

Bài 4

Nối mỗi loại chùm sáng với đặc điểm của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Ánh sáng phát ra từ ngọn nến tạo thành chùm sáng loại nào?

Bài 6

Vùng nửa tối là vùng nằm phía sau vật cản sáng và

Bài 7

Chiếu một bóng đèn LED rất nhỏ vào quả bóng bàn, bóng của quả bóng bàn trên tường có đặc điểm gì?

Bài 8

Một bóng đèn nhỏ chiếu vào một tấm bìa tròn đường kính 4 xăng-ti-mét đặt song song với màn, cách bóng đèn 20 xăng-ti-mét. Màn cách bóng đèn 60 xăng-ti-mét. Đường kính bóng tối trên màn là bao nhiêu xentimét?

Đơn vị:cm

Bài 9

Khi xảy ra nhật thực, người đứng ở đâu trên Trái Đất thì thấy nhật thực toàn phần?

Ghi nhớ

  • Ánh sáng là một dạng của năng lượng, có thể chuyển hoá thành điện năng, nhiệt năng, hoá năng.
  • Tia sáng là đường thẳng có mũi tên chỉ hướng truyền ánh sáng. Có ba loại chùm sáng: song song, hội tụ, phân kì.
  • Vùng tối không nhận được ánh sáng từ nguồn; vùng nửa tối nhận được ánh sáng từ một phần nguồn.
  • Nguồn sáng hẹp chỉ tạo vùng tối, bóng rõ nét; nguồn sáng rộng tạo vùng tối và vùng nửa tối, bóng có viền nhoè.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ