Chương V · Lý thuyết
Bài 15. Năng lượng ánh sáng. Tia sáng, vùng tối
Tấm pin trên mái nhà biến ánh nắng thành điện, chậu nước phơi nắng ấm lên. Buổi tối, bóng bàn tay dưới ngọn đèn nhỏ có viền sắc nét, còn dưới bóng đèn ống dài thì viền bóng lại nhoè. Ánh sáng mang năng lượng gì, nó truyền đi như thế nào, và vì sao bóng tối lại có hai kiểu như vậy?
Em sẽ học được
- Nêu được ánh sáng là một dạng của năng lượng và lấy được ví dụ về sự chuyển hoá năng lượng ánh sáng.
- Biểu diễn được đường truyền của ánh sáng bằng tia sáng; phân biệt được chùm sáng song song, hội tụ, phân kì.
- Vẽ được hình biểu diễn vùng tối do nguồn sáng hẹp và vùng tối, vùng nửa tối do nguồn sáng rộng.
- Giải thích được một số hiện tượng như bóng nhoè, nhật thực bằng sự truyền thẳng của ánh sáng.
Ánh sáng là một dạng của năng lượng
Thí nghiệm: nối một pin quang điện (pin mặt trời) với một quạt điện nhỏ hoặc một điện kế. Khi chiếu ánh sáng đèn vào pin, cánh quạt quay (kim điện kế lệch). Tắt đèn, cánh quạt dừng lại. Pin quang điện đã nhận năng lượng ánh sáng và chuyển hoá thành điện năng.
Định nghĩa · Năng lượng ánh sáng
| Thiết bị, hiện tượng | Năng lượng ánh sáng chuyển hoá thành |
|---|---|
| Pin quang điện (pin mặt trời), máy tính cầm tay dùng pin mặt trời | Điện năng |
| Bình nước nóng năng lượng mặt trời, phơi quần áo, phơi thóc | Nhiệt năng |
| Cây xanh quang hợp tạo ra chất hữu cơ | Hoá năng (năng lượng hoá học) |
Chùm sáng và tia sáng
Trong một môi trường trong suốt và đồng tính như không khí, ánh sáng truyền đi theo đường thẳng. Nguồn sáng phát ra ánh sáng thành từng chùm sáng; hình dạng chùm sáng phụ thuộc vào nguồn sáng và các vật mà ánh sáng đi qua.
Định nghĩa · Tia sáng
Khi vẽ, chùm sáng được biểu diễn bằng hai tia sáng ở hai mép của chùm. Có ba loại chùm sáng:
| Loại chùm sáng | Đặc điểm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chùm sáng song song | Các tia sáng không giao nhau trên đường truyền | Ánh sáng Mặt Trời chiếu xuống mặt đất, chùm sáng của đèn laser |
| Chùm sáng hội tụ | Các tia sáng giao nhau (gặp nhau) tại một điểm trên đường truyền | Ánh nắng đi qua kính lúp chụm lại thành một điểm sáng |
| Chùm sáng phân kì | Các tia sáng loe rộng ra trên đường truyền | Ánh sáng phát ra từ bóng đèn pin, ngọn nến |
Vùng tối và vùng nửa tối
Đặt một vật cản sáng (vật không cho ánh sáng truyền qua) giữa nguồn sáng và màn chắn. Vì ánh sáng truyền theo đường thẳng, phía sau vật cản có những chỗ ánh sáng không tới được.
Định nghĩa · Vùng tối
Định nghĩa · Vùng nửa tối
- Nguồn sáng hẹp (bóng đèn nhỏ, đèn LED): phía sau vật cản chỉ có vùng tối. Bóng trên màn có ranh giới rõ nét. Muốn vẽ, ta kẻ hai tia sáng từ nguồn đi sát hai mép vật cản tới màn.
- Nguồn sáng rộng (bóng đèn lớn, đèn ống dài): phía sau vật cản có vùng tối ở giữa và vùng nửa tối bao quanh. Bóng trên màn gồm phần đen ở giữa và viền xám mờ dần ra ngoài.
Cách vẽ với nguồn sáng rộng: từ mỗi đầu của nguồn sáng, kẻ các tia sáng đi sát hai mép vật cản tới màn. Vùng mà tia sáng từ mọi điểm của nguồn đều bị chặn là vùng tối; vùng chỉ bị chặn một phần là vùng nửa tối.
Ghi chú · Nhật thực
Khám phá
Vùng tối và vùng nửa tối trên màn chắn
Đặt độ rộng nguồn sáng về "hẹp" rồi kéo vật cản: bóng trên màn chỉ có vùng tối. Tăng độ rộng nguồn sáng để thấy vùng nửa tối xuất hiện. Kéo điểm M trên màn và xem từ M nhìn thấy bao nhiêu phần nguồn sáng. Thử đưa vật cản lại gần màn hoặc ra xa màn.
Nguồn sáng hẹp: bóng trên màn chỉ có vùng tối, cao 11,4 cm, ranh giới rõ nét.
Điểm M nằm trong vùng tối: từ M không nhìn thấy chút nào của nguồn sáng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Ánh sáng là một dạng của
Bài 2
Trường hợp nào sau đây có năng lượng ánh sáng chuyển hoá thành dạng năng lượng khác?
Bài 3
Đường thẳng có mũi tên chỉ hướng truyền ánh sáng, dùng để biểu diễn đường truyền của ánh sáng, gọi là gì?
Bài 4
Nối mỗi loại chùm sáng với đặc điểm của nó.
Bài 5
Ánh sáng phát ra từ ngọn nến tạo thành chùm sáng loại nào?
Bài 6
Vùng nửa tối là vùng nằm phía sau vật cản sáng và
Bài 7
Chiếu một bóng đèn LED rất nhỏ vào quả bóng bàn, bóng của quả bóng bàn trên tường có đặc điểm gì?
Bài 8
Một bóng đèn nhỏ chiếu vào một tấm bìa tròn đường kính 4 xăng-ti-mét đặt song song với màn, cách bóng đèn 20 xăng-ti-mét. Màn cách bóng đèn 60 xăng-ti-mét. Đường kính bóng tối trên màn là bao nhiêu xentimét?
Bài 9
Khi xảy ra nhật thực, người đứng ở đâu trên Trái Đất thì thấy nhật thực toàn phần?
Ghi nhớ
- Ánh sáng là một dạng của năng lượng, có thể chuyển hoá thành điện năng, nhiệt năng, hoá năng.
- Tia sáng là đường thẳng có mũi tên chỉ hướng truyền ánh sáng. Có ba loại chùm sáng: song song, hội tụ, phân kì.
- Vùng tối không nhận được ánh sáng từ nguồn; vùng nửa tối nhận được ánh sáng từ một phần nguồn.
- Nguồn sáng hẹp chỉ tạo vùng tối, bóng rõ nét; nguồn sáng rộng tạo vùng tối và vùng nửa tối, bóng có viền nhoè.