Chương VI · Lý thuyết
Bài 18. Nam châm
Người đi biển xưa, giữa đại dương mênh mông không thấy bờ, vẫn tìm được đường về nhờ một chiếc kim nhỏ luôn chỉ về phương Bắc. Chiếc kim ấy làm bằng gì, và vì sao nó chỉ hướng được?
Em sẽ học được
- Nêu được tác dụng của nam châm lên các vật liệu khác nhau; kể được tên một số vật liệu từ.
- Nêu được sự định hướng của thanh nam châm (kim nam châm) và xác định được cực Bắc, cực Nam của một nam châm.
- Nêu được sự tương tác giữa các cực của hai nam châm.
- Mô tả được cấu tạo của la bàn và sử dụng la bàn để tìm hướng địa lí.
Tác dụng của nam châm lên các vật liệu khác nhau
Đưa một thanh nam châm lại gần các vật nhỏ làm bằng sắt, thép, nhôm, đồng, nhựa, gỗ, thuỷ tinh,... ta thấy nam châm chỉ hút các vật bằng sắt, thép và không hút các vật còn lại.
Định nghĩa · Vật liệu từ
Nam châm có nhiều hình dạng: nam châm thẳng (thanh nam châm), nam châm hình chữ U, kim nam châm, nam châm hình trụ, hình đĩa,... Những nam châm này giữ được từ tính lâu dài nên gọi là nam châm vĩnh cửu.
Lưu ý
Thẻ chưa xếp (10)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Sự định hướng của nam châm. Hai cực của nam châm
Treo một thanh nam châm bằng sợi chỉ mềm ở chính giữa (hoặc đặt kim nam châm lên một mũi nhọn) cho nó quay tự do. Khi đã đứng cân bằng, nam châm luôn nằm theo hướng Bắc – Nam địa lí. Xoay lệch đi rồi thả ra, nó lại quay về hướng cũ, và đầu chỉ hướng Bắc vẫn là đầu cũ.
Định nghĩa · Hai cực của nam châm
Ghi chú
Tương tác giữa hai nam châm
Đặt một kim nam châm (hoặc thanh nam châm) quay tự do, rồi đưa lần lượt từng cực của một thanh nam châm khác lại gần mỗi cực của nó. Có lúc hai cực hút nhau, có lúc đẩy nhau.
Định lí · Tương tác giữa hai nam châm
| Hai cực đặt gần nhau | Cùng tên hay khác tên | Tương tác |
|---|---|---|
| N và N | Cùng tên | Đẩy nhau |
| S và S | Cùng tên | Đẩy nhau |
| N và S | Khác tên | Hút nhau |
Dựa vào tương tác này, ta xác định được cực của một nam châm chưa ghi tên: đưa một đầu của nó lại gần cực Bắc của một nam châm đã biết. Nếu chúng đẩy nhau thì đầu đó là cực Bắc; nếu hút nhau thì đầu đó là cực Nam.
Lưu ý
La bàn
La bàn là dụng cụ dùng để xác định hướng địa lí. Bộ phận chính của la bàn là một kim nam châm có thể quay tự do quanh một trục, đặt trong hộp (vỏ) bằng nhựa hoặc kim loại, có mặt chia độ ghi các hướng và mặt kính bảo vệ.
| Chữ trên mặt la bàn | Hướng |
|---|---|
| N | Bắc |
| S | Nam |
| E | Đông |
| W | Tây |
- Đặt la bàn nằm ngang, ở xa nam châm và các vật bằng sắt, thép.
- Chờ kim nam châm đứng yên: đầu đỏ (cực Bắc) chỉ hướng Bắc.
- Xoay vỏ la bàn sao cho vạch N trên mặt chia độ trùng với cực Bắc của kim.
- Đọc trên mặt chia độ hướng của vật cần xác định.
Kim nam châm luôn chỉ hướng Bắc – Nam. Kéo nút tròn trên vỏ la bàn (hoặc dùng phím mũi tên) để vạch N trùng với đầu đỏ của kim.
Ghi chú
Khám phá
Hai thanh nam châm
Kéo nam châm B (hoặc dùng phím mũi tên) lại gần nam châm A rồi thả ra: hai nam châm hút nhau hay đẩy nhau? Bấm "Quay ngược" để đổi cực đối diện. Ở chế độ "Nam châm bí ẩn", các cực của B bị che: hãy thử với A rồi đoán đầu trái của B là cực gì.
Đầu phải của A là cực Nam (S), đầu trái của B là cực Bắc (N). Hai nam châm còn xa nhau nên lực từ yếu; kéo B lại gần A.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Nam châm hút được những vật nào sau đây?
Bài 2
Treo một thanh nam châm cho quay tự do. Khi đứng cân bằng, nó luôn
Bài 3
Cực Bắc của nam châm được kí hiệu bằng chữ cái nào?
Bài 4
Đưa cực Nam của thanh nam châm thứ nhất lại gần cực Nam của thanh nam châm thứ hai thì
Bài 5
Đưa đầu X của một thanh nam châm lại gần cực Bắc của một kim nam châm thì thấy chúng hút nhau. Đầu X là
Bài 6
Thanh nam châm 1 có hai đầu P, Q; thanh nam châm 2 có hai đầu M, K, trong đó M là cực Bắc. Biết P đẩy M. Đưa Q lại gần K thì
Bài 7
Sắp xếp các bước dùng la bàn để xác định hướng của một vật theo đúng thứ tự.
Bài 8
Vì sao khi dùng la bàn phải để la bàn xa nam châm và các vật bằng sắt?
Bài 9
Nối chữ trên mặt la bàn với hướng tương ứng.
Ghi nhớ
- Nam châm hút các vật bằng sắt, thép, niken, coban (vật liệu từ); không hút nhôm, đồng, nhựa, gỗ.
- Mỗi nam châm có hai cực: cực Bắc (N) và cực Nam (S); để tự do, nam châm nằm theo hướng Bắc – Nam.
- Hai cực cùng tên đẩy nhau, hai cực khác tên hút nhau.
- La bàn có kim nam châm quay tự do; xoay vỏ cho vạch N trùng cực Bắc của kim rồi đọc hướng.