Bỏ qua đến nội dung

Chương VI · Lý thuyết

Bài 18. Nam châm

Người đi biển xưa, giữa đại dương mênh mông không thấy bờ, vẫn tìm được đường về nhờ một chiếc kim nhỏ luôn chỉ về phương Bắc. Chiếc kim ấy làm bằng gì, và vì sao nó chỉ hướng được?

Em sẽ học được

  • Nêu được tác dụng của nam châm lên các vật liệu khác nhau; kể được tên một số vật liệu từ.
  • Nêu được sự định hướng của thanh nam châm (kim nam châm) và xác định được cực Bắc, cực Nam của một nam châm.
  • Nêu được sự tương tác giữa các cực của hai nam châm.
  • Mô tả được cấu tạo của la bàn và sử dụng la bàn để tìm hướng địa lí.

Tác dụng của nam châm lên các vật liệu khác nhau

Đưa một thanh nam châm lại gần các vật nhỏ làm bằng sắt, thép, nhôm, đồng, nhựa, gỗ, thuỷ tinh,... ta thấy nam châm chỉ hút các vật bằng sắt, thép và không hút các vật còn lại.

Định nghĩa · Vật liệu từ

Nam châm hút được các vật làm bằng sắt, thép, niken, coban và một số hợp kim của chúng. Những vật liệu bị nam châm hút gọi là vật liệu có tính chất từ (vật liệu từ). Nam châm không hút nhôm, đồng, nhựa, gỗ, thuỷ tinh,...

Nam châm có nhiều hình dạng: nam châm thẳng (thanh nam châm), nam châm hình chữ U, kim nam châm, nam châm hình trụ, hình đĩa,... Những nam châm này giữ được từ tính lâu dài nên gọi là nam châm vĩnh cửu.

Lưu ý

Không phải kim loại nào cũng bị nam châm hút: thìa nhôm, dây đồng là kim loại nhưng không bị hút.

Thẻ chưa xếp (10)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/10 thẻ

Sự định hướng của nam châm. Hai cực của nam châm

Treo một thanh nam châm bằng sợi chỉ mềm ở chính giữa (hoặc đặt kim nam châm lên một mũi nhọn) cho nó quay tự do. Khi đã đứng cân bằng, nam châm luôn nằm theo hướng Bắc – Nam địa lí. Xoay lệch đi rồi thả ra, nó lại quay về hướng cũ, và đầu chỉ hướng Bắc vẫn là đầu cũ.

Định nghĩa · Hai cực của nam châm

Đầu luôn chỉ hướng Bắc gọi là cực Bắc, kí hiệu N; đầu luôn chỉ hướng Nam gọi là cực Nam, kí hiệu S. Mỗi nam châm đều có hai cực. Hai cực là nơi hút sắt mạnh nhất. Cực Bắc thường được sơn màu đỏ, cực Nam sơn màu xanh.

Ghi chú

Bẻ đôi một thanh nam châm, ta không tách riêng được cực Bắc và cực Nam: mỗi nửa lại là một nam châm có đủ hai cực.

Tương tác giữa hai nam châm

Đặt một kim nam châm (hoặc thanh nam châm) quay tự do, rồi đưa lần lượt từng cực của một thanh nam châm khác lại gần mỗi cực của nó. Có lúc hai cực hút nhau, có lúc đẩy nhau.

Định lí · Tương tác giữa hai nam châm

Khi đặt hai nam châm gần nhau, các cực cùng tên thì đẩy nhau, các cực khác tên thì hút nhau.
Hai cực đặt gần nhauCùng tên hay khác tênTương tác
N và NCùng tênĐẩy nhau
S và SCùng tênĐẩy nhau
N và SKhác tênHút nhau

Dựa vào tương tác này, ta xác định được cực của một nam châm chưa ghi tên: đưa một đầu của nó lại gần cực Bắc của một nam châm đã biết. Nếu chúng đẩy nhau thì đầu đó là cực Bắc; nếu hút nhau thì đầu đó là cực Nam.

Lưu ý

Nam châm hút cả sắt chưa nhiễm từ, nên thấy "hút nhau" chưa chắc vật kia là nam châm. Muốn biết một thanh kim loại có phải nam châm không, hãy thử xem nó có đẩy được một cực của nam châm khác không.

La bàn

La bàn là dụng cụ dùng để xác định hướng địa lí. Bộ phận chính của la bàn là một kim nam châm có thể quay tự do quanh một trục, đặt trong hộp (vỏ) bằng nhựa hoặc kim loại, có mặt chia độ ghi các hướng và mặt kính bảo vệ.

Chữ trên mặt la bànHướng
NBắc
SNam
EĐông
WTây
  1. Đặt la bàn nằm ngang, ở xa nam châm và các vật bằng sắt, thép.
  2. Chờ kim nam châm đứng yên: đầu đỏ (cực Bắc) chỉ hướng Bắc.
  3. Xoay vỏ la bàn sao cho vạch N trên mặt chia độ trùng với cực Bắc của kim.
  4. Đọc trên mặt chia độ hướng của vật cần xác định.

Kim nam châm luôn chỉ hướng Bắc – Nam. Kéo nút tròn trên vỏ la bàn (hoặc dùng phím mũi tên) để vạch N trùng với đầu đỏ của kim.

Ghi chú

Nam châm hoặc vật bằng sắt đặt gần la bàn sẽ hút lệch kim nam châm, làm la bàn chỉ sai hướng.

Khám phá

Hai thanh nam châm

Kéo nam châm B (hoặc dùng phím mũi tên) lại gần nam châm A rồi thả ra: hai nam châm hút nhau hay đẩy nhau? Bấm "Quay ngược" để đổi cực đối diện. Ở chế độ "Nam châm bí ẩn", các cực của B bị che: hãy thử với A rồi đoán đầu trái của B là cực gì.

Chế độ
NSB

Đầu phải của A là cực Nam (S), đầu trái của B là cực Bắc (N). Hai nam châm còn xa nhau nên lực từ yếu; kéo B lại gần A.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một thanh nam châm bị mất màu sơn, không biết đầu nào là cực Bắc. Nêu cách xác định cực của nó bằng một sợi chỉ.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Có hai thanh nam châm AB và CD. Biết C là cực Bắc. Đưa đầu A lại gần đầu C thì chúng đẩy nhau. Hỏi đầu B là cực gì, và nếu đưa B lại gần D thì chúng hút hay đẩy nhau?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Bạn Lan đứng ở sân trường, xoay la bàn sao cho vạch N trùng với đầu đỏ của kim. Cổng trường nằm đúng giữa hai vạch S và E. Cổng trường nằm ở hướng nào so với Lan?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Nam châm hút được những vật nào sau đây?

Bài 2

Treo một thanh nam châm cho quay tự do. Khi đứng cân bằng, nó luôn

Bài 3

Cực Bắc của nam châm được kí hiệu bằng chữ cái nào?

Bài 4

Đưa cực Nam của thanh nam châm thứ nhất lại gần cực Nam của thanh nam châm thứ hai thì

Bài 5

Đưa đầu X của một thanh nam châm lại gần cực Bắc của một kim nam châm thì thấy chúng hút nhau. Đầu X là

Bài 6

Thanh nam châm 1 có hai đầu P, Q; thanh nam châm 2 có hai đầu M, K, trong đó M là cực Bắc. Biết P đẩy M. Đưa Q lại gần K thì

Bài 7

Sắp xếp các bước dùng la bàn để xác định hướng của một vật theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Đọc hướng của vật trên mặt chia độ.
  2. Vị trí 2: Xoay vỏ la bàn cho vạch N trùng với cực Bắc (đầu đỏ) của kim.
  3. Vị trí 3: Chờ kim nam châm đứng yên.
  4. Vị trí 4: Đặt la bàn nằm ngang, xa nam châm và vật bằng sắt.

Bài 8

Vì sao khi dùng la bàn phải để la bàn xa nam châm và các vật bằng sắt?

Bài 9

Nối chữ trên mặt la bàn với hướng tương ứng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Nam châm hút các vật bằng sắt, thép, niken, coban (vật liệu từ); không hút nhôm, đồng, nhựa, gỗ.
  • Mỗi nam châm có hai cực: cực Bắc (N) và cực Nam (S); để tự do, nam châm nằm theo hướng Bắc – Nam.
  • Hai cực cùng tên đẩy nhau, hai cực khác tên hút nhau.
  • La bàn có kim nam châm quay tự do; xoay vỏ cho vạch N trùng cực Bắc của kim rồi đọc hướng.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ