Bỏ qua đến nội dung

Chương VI · Lý thuyết

Bài 19. Từ trường

Đặt một kim nam châm trên bàn, nó nằm yên theo hướng Bắc – Nam. Đưa một thanh nam châm lại gần, chưa chạm vào mà kim đã quay lệch đi. Vậy giữa thanh nam châm và chiếc kim có gì để "truyền" lực từ?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm từ trường và cách nhận biết từ trường bằng kim nam châm.
  • Nêu được từ phổ là gì; vẽ được đường sức từ quanh một thanh nam châm và xác định chiều của nó.
  • Dựa vào từ phổ biết được nơi từ trường mạnh, nơi từ trường yếu.
  • Khẳng định được Trái Đất có từ trường; nêu được cực từ và cực địa lí của Trái Đất không trùng nhau.

Khái niệm từ trường

Thí nghiệm: đặt một kim nam châm ở nhiều vị trí khác nhau quanh một thanh nam châm. Ở mọi vị trí, kim nam châm đều bị lệch khỏi hướng Bắc – Nam và nằm theo một hướng xác định; đưa kim ra xa thì tác dụng yếu dần.

Định nghĩa · Từ trường

Lực do nam châm tác dụng lên vật liệu từ hoặc lên nam châm khác gọi là lực từ. Không gian bao quanh nam châm có khả năng tác dụng lực từ lên kim nam châm đặt trong nó; ta nói trong không gian đó có từ trường. Từ trường cũng tồn tại trong không gian bao quanh dây dẫn có dòng điện chạy qua.

Ghi chú · Nhận biết từ trường

Ta không nhìn thấy từ trường. Để biết một nơi có từ trường hay không, đặt một kim nam châm vào đó: nếu kim bị lực từ làm lệch khỏi hướng Bắc – Nam thì nơi đó có từ trường.

Từ phổ

Đặt một tấm nhựa trong lên trên thanh nam châm, rắc đều một lớp mạt sắt mỏng lên tấm nhựa rồi gõ nhẹ. Các mạt sắt tự sắp xếp thành những đường cong nối từ cực này sang cực kia của nam châm.

Định nghĩa · Từ phổ

Hình ảnh các đường mạt sắt sắp xếp xung quanh nam châm gọi là từ phổ. Từ phổ cho ta hình ảnh trực quan về từ trường.
  • Càng gần hai cực, mạt sắt càng dày: từ trường ở hai cực mạnh nhất.
  • Càng xa nam châm, các đường mạt sắt càng thưa: từ trường yếu dần.

Đường sức từ

Dựa vào từ phổ, ta vẽ được các đường sức từ của nam châm. Đặt các kim nam châm nhỏ nối tiếp nhau trên một đường sức từ: các kim nằm dọc theo đường đó, cực Nam của kim này nối với cực Bắc của kim kia.

Định lí · Chiều của đường sức từ

Chiều của đường sức từ là chiều đi từ cực Nam sang cực Bắc của kim nam châm đặt trên đường sức đó. Bên ngoài thanh nam châm, các đường sức từ có chiều đi ra từ cực Bắc và đi vào cực Nam của nam châm.
  • Nơi nào đường sức từ dày thì từ trường mạnh, nơi nào thưa thì từ trường yếu.
  • Các đường sức từ không cắt nhau.
  • Giữa hai cực của nam châm chữ U, các đường sức từ gần như song song với nhau.

Lưu ý

Đường sức từ là đường ta vẽ để biểu diễn từ trường, không phải là "sợi" có thật. Mạt sắt chỉ giúp ta thấy hình dạng của chúng.

Từ trường Trái Đất

Ở mọi nơi trên mặt đất, kim nam châm quay tự do đều nằm theo hướng gần đúng Bắc – Nam. Điều đó chứng tỏ xung quanh Trái Đất có từ trường: Trái Đất là một nam châm khổng lồ.

Định lí · Từ trường Trái Đất

Ở bên ngoài Trái Đất, đường sức từ của từ trường Trái Đất có chiều đi từ Nam bán cầu đến Bắc bán cầu. Từ cực nằm ở Nam bán cầu gọi là cực Bắc địa từ; từ cực nằm ở Bắc bán cầu gọi là cực Nam địa từ.
  • Cực Bắc địa lí và cực từ ở gần nó không trùng nhau; cực Nam địa lí và cực từ ở gần nó cũng không trùng nhau. Vì vậy kim la bàn chỉ gần đúng (không chính xác tuyệt đối) hướng Bắc địa lí.
  • Cực Bắc của kim la bàn bị cực Nam địa từ (ở gần cực Bắc địa lí) hút, nên chỉ về phía Bắc.

Nhờ từ trường Trái Đất, la bàn giúp con người xác định phương hướng khi đi biển, đi rừng; một số loài chim di cư cũng định hướng nhờ từ trường Trái Đất.

Khám phá

Mạt sắt và kim nam châm ảo

Kéo kim nam châm thử (hoặc dùng phím mũi tên) đi quanh nam châm và quan sát nó quay. Bấm "Rắc mạt sắt" để thấy từ phổ, "Đường sức từ" để thấy đường sức và chiều của nó, "Nhiều kim nam châm" để thấy hướng của kim ở nhiều chỗ cùng lúc. Đổi sang nam châm chữ U và Trái Đất để so sánh.

Nam châm

Cực Bắc (đầu đỏ) của kim nam châm chỉ chéo lên bên phải. Từ trường ở đây yếu. Thử kéo kim lại gần một cực, hoặc bật "Rắc mạt sắt" và "Đường sức từ".

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một thanh kim loại bị mất màu sơn ở hai đầu. Đặt một kim nam châm gần đầu A của thanh, cực Bắc của kim quay ra xa đầu A. Thanh có phải nam châm không? Nếu có, A là cực gì?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Từ phổ của một thanh nam châm cho thấy mạt sắt ở hai đầu thanh dày, còn ở khoảng giữa thanh gần như không có. Em rút ra kết luận gì?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Bằng cách nào chứng tỏ xung quanh Trái Đất có từ trường? Bên ngoài Trái Đất, đường sức từ có chiều như thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Từ trường tồn tại ở đâu?

Bài 2

Dụng cụ nào dùng để nhận biết một nơi có từ trường hay không?

Bài 3

Hình ảnh các đường mạt sắt sắp xếp xung quanh nam châm gọi là gì?

Bài 4

Bên ngoài một thanh nam châm, đường sức từ có chiều

Bài 5

Trên từ phổ của một thanh nam châm, từ trường mạnh nhất ở đâu?

Bài 6

Chọn các phát biểu đúng về đường sức từ.

Bài 7

Đặt một kim nam châm nhỏ ở điểm M gần đầu X của một thanh nam châm, thấy cực Bắc của kim hướng thẳng vào đầu X. Đầu X là

Bài 8

Ở bên ngoài Trái Đất, đường sức từ của từ trường Trái Đất có chiều

Bài 9

Từ cực của Trái Đất nằm ở Bắc bán cầu được gọi là

Bài 10

Vì sao kim la bàn chỉ gần đúng, không chỉ chính xác hướng Bắc địa lí?

Ghi nhớ

  • Xung quanh nam châm và dòng điện có từ trường; nhận biết từ trường bằng kim nam châm.
  • Từ phổ là hình ảnh các đường mạt sắt quanh nam châm; nơi mạt sắt dày, từ trường mạnh.
  • Bên ngoài nam châm, đường sức từ đi ra từ cực Bắc, đi vào cực Nam; kim nam châm nằm dọc theo đường sức, cực Bắc chỉ theo chiều đường sức.
  • Trái Đất là một nam châm khổng lồ; bên ngoài Trái Đất, đường sức từ đi từ Nam bán cầu đến Bắc bán cầu; cực từ không trùng cực địa lí.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ