Bỏ qua đến nội dung

Chương VI · Hoạt động

Bài 20. Chế tạo nam châm điện đơn giản

Ở bãi phế liệu, chiếc cần cẩu hạ một đĩa kim loại xuống đống sắt vụn, nhấc lên cả mảng sắt nặng, đưa sang xe tải rồi "buông tay" thả xuống. Đĩa ấy không phải nam châm vĩnh cửu: nó là nam châm điện, bật tắt được bằng một công tắc. Hôm nay em sẽ tự làm một chiếc như thế.

Em sẽ học được

  • Nêu được ống dây có dòng điện chạy qua có từ trường, giống từ trường của thanh nam châm.
  • Nêu được cấu tạo của nam châm điện và các cách làm thay đổi từ trường của nó.
  • Chế tạo được nam châm điện đơn giản; làm thay đổi được từ trường của nó bằng cách thay đổi dòng điện.

Từ trường của ống dây có dòng điện chạy qua

Thí nghiệm: quấn dây dẫn có vỏ cách điện thành một ống dây, nối hai đầu ống dây với nguồn điện qua công tắc K. Đặt ống dây xuyên qua một tấm nhựa, rắc mạt sắt lên tấm nhựa, đóng công tắc rồi gõ nhẹ. Đặt hai kim nam châm ở hai đầu ống dây.

  • Khi đóng công tắc, mạt sắt sắp xếp thành từ phổ giống từ phổ của thanh nam châm; hai kim nam châm bị lệch.
  • Khi ngắt công tắc, kim nam châm quay về hướng Bắc – Nam: không còn từ trường.
  • Đổi chiều dòng điện (đổi hai cực nguồn điện), mỗi kim nam châm quay ngược lại: hai cực của ống dây đổi chỗ cho nhau.

Định lí · Kết luận

Ống dây có dòng điện chạy qua có từ trường giống từ trường của thanh nam châm: hai đầu ống dây là hai cực từ. Từ trường này chỉ tồn tại khi có dòng điện; khi đổi chiều dòng điện thì các cực của ống dây cũng đổi.

Nam châm điện

Định nghĩa · Nam châm điện

Nam châm điện gồm một ống dây dẫn có lõi sắt non. Khi có dòng điện chạy qua ống dây, lõi sắt non bị nhiễm từ và cả khối trở thành một nam châm. Khi ngắt dòng điện, lõi sắt non gần như mất hết từ tính.
Các cách làm thay đổi từ trường của nam châm điện
Thay đổiKết quả
Tăng cường độ dòng điệnTừ trường mạnh hơn, hút được nhiều vật hơn
Tăng số vòng dây (cùng dòng điện)Từ trường mạnh hơn
Đặt lõi sắt non vào ống dâyTừ trường mạnh lên rất nhiều
Đổi chiều dòng điệnHai cực của nam châm điện đổi chỗ cho nhau
Ngắt dòng điệnMất từ trường, vật bị hút rơi ra

Ưu điểm của nam châm điện so với nam châm vĩnh cửu: bật, tắt được từ trường bằng công tắc; làm từ trường mạnh lên hay yếu đi được; đổi cực được. Nam châm điện có trong cần cẩu điện nâng sắt thép, chuông điện, rơ-le, khoá cửa điện từ, loa điện.

Ghi chú

Phải dùng lõi sắt non (sắt gần như nguyên chất). Nếu dùng lõi thép, sau khi ngắt điện lõi vẫn giữ từ tính, trở thành nam châm vĩnh cửu, nên không "buông" được vật.

Dự án

Thực hành: chế tạo nam châm điện đơn giản

Mục tiêu: chế tạo một nam châm điện từ chiếc đinh sắt và dây đồng; tìm hiểu số ghim nó hút được thay đổi thế nào khi thay đổi số vòng dây, dòng điện, lõi sắt; xác định cực của nam châm điện bằng kim nam châm.

Dụng cụ:

  • Một chiếc đinh sắt to dài khoảng 10 cm (làm lõi sắt non).
  • Khoảng 2 m dây đồng có vỏ cách điện (dây điện từ).
  • Hai pin 1,5 V có đế pin, một công tắc, các dây nối.
  • Một hộp ghim giấy bằng thép, một kim nam châm (hoặc la bàn), băng dính, giấy nhám.

Các bước tiến hành:

  1. Quấn 50 vòng dây đồng sát nhau, theo cùng một chiều, quanh thân đinh; dùng băng dính giữ hai đầu cuộn dây. Dùng giấy nhám cạo sạch lớp cách điện ở hai đầu dây.
  2. Nối hai đầu cuộn dây với một pin qua công tắc. Đóng công tắc, đưa mũi đinh lại gần hộp ghim, nhấc lên và đếm số ghim hút được. Ngắt công tắc, quan sát các ghim.
  3. Quấn thêm cho đủ 100 vòng (cùng chiều cũ), lặp lại bước 2.
  4. Giữ 100 vòng, dùng hai pin mắc nối tiếp, lặp lại bước 2.
  5. Rút đinh ra khỏi cuộn dây (ống dây không có lõi), lặp lại bước 2.
  6. Đặt kim nam châm gần mũi đinh, đóng công tắc, xem cực nào của kim bị hút vào mũi đinh để biết mũi đinh là cực gì. Đổi hai đầu dây nối vào pin (đổi chiều dòng điện) và quan sát lại.
Bảng ghi kết quả (mẫu)
Lần đoSố vòng dâySố pinLõiSố ghim hút được
1501Đinh sắt...
21001Đinh sắt...
31002Đinh sắt...
41002Không có lõi...

Báo cáo: điền bảng kết quả; trả lời: số ghim thay đổi thế nào khi tăng số vòng dây, tăng số pin, bỏ lõi đinh? Khi ngắt điện các ghim ra sao? Mũi đinh là cực gì trước và sau khi đổi chiều dòng điện? Rút ra kết luận về các cách làm thay đổi từ trường của nam châm điện.

Lưu ý · An toàn

Chỉ dùng pin, không bao giờ nối với ổ điện 220 V. Cuộn dây nối thẳng vào pin có dòng điện lớn, dây và pin nóng lên rất nhanh: chỉ đóng công tắc trong vài giây mỗi lần đo rồi ngắt ngay.

Khám phá

Nam châm điện ảo

Đóng công tắc K rồi chỉnh số vòng dây, cường độ dòng điện và lõi sắt; đếm số ghim treo ở mũi lõi. Bấm "Đổi chiều dòng điện" và xem kim nam châm bên trái quay thế nào. Thử mở công tắc. Cuối cùng, làm thử thách: chỉnh để hút đúng số ghim yêu cầu. (Số ghim trong mô hình chỉ để so sánh, không phải số đo thật.)

Số vòng dây
Lõi trong ống dây
1 A
Mặt bànlõi sắt non
Thử thách: chỉnh để nam châm điện hút đúng 3 ghim.

Công tắc đang mở: không có dòng điện, ống dây không có từ trường. Các ghim nằm trên bàn, kim nam châm chỉ hướng Bắc.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một nhóm học sinh đo được: đinh sắt quấn 50 vòng, dùng 1 pin hút được 4 ghim; quấn 100 vòng, 1 pin hút được 9 ghim; 100 vòng, 2 pin hút được 17 ghim; rút đinh ra (vẫn 100 vòng, 2 pin) chỉ hút được 1 ghim. Nhóm rút ra kết luận gì?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Đóng công tắc, đặt kim nam châm gần mũi đinh của nam châm điện thì thấy cực Nam của kim bị hút vào mũi đinh. Mũi đinh là cực gì? Đổi hai đầu dây nối vào pin thì kim nam châm thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/7 bài

Bài 1

Cấu tạo của một nam châm điện gồm

Bài 2

Làm thế nào để biết ống dây đã trở thành nam châm điện?

Bài 3

Những cách nào làm từ trường của nam châm điện mạnh hơn?

Bài 4

Một nam châm điện đang hút một chùm ghim. Đổi chiều dòng điện chạy qua ống dây (giữ nguyên cường độ) thì

Bài 5

Hai nam châm điện A và B có lõi sắt non giống nhau và có cùng cường độ dòng điện chạy qua. Ống dây của A có 200 vòng, của B có 500 vòng. Nam châm nào có từ trường mạnh hơn?

Bài 6

Vì sao lõi của nam châm điện làm bằng sắt non mà không làm bằng thép?

Bài 7

Chọn các phát biểu đúng về nam châm điện.

Ghi nhớ

  • Ống dây có dòng điện chạy qua có từ trường giống thanh nam châm; ngắt điện thì mất.
  • Nam châm điện = ống dây + lõi sắt non + dòng điện.
  • Tăng dòng điện hoặc số vòng dây, hay thêm lõi sắt non, thì từ trường mạnh hơn.
  • Đổi chiều dòng điện thì đổi cực của nam châm điện.