Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 20. Hiện tượng nhiễm điện do cọ xát

Vào những ngày hanh khô, chải tóc bằng lược nhựa, em thấy nhiều sợi tóc bị lược hút, kéo thẳng ra. Cởi chiếc áo len trong phòng tối, đôi khi em còn nghe tiếng lách tách và thấy chớp sáng li ti. Vì sao lại như vậy?

Em sẽ học được

  • Giải thích được sơ lược nguyên nhân một vật cách điện nhiễm điện do cọ xát.
  • Chỉ ra được vật nhiễm điện chỉ có thể nhiễm một trong hai loại điện tích: dương hoặc âm.
  • Nêu được sự tương tác giữa các vật nhiễm điện: cùng loại thì đẩy nhau, khác loại thì hút nhau.
  • Giải thích được một số hiện tượng nhiễm điện do cọ xát trong thực tế.

Sự nhiễm điện do cọ xát

Thí nghiệm: đưa một đũa nhựa lại gần các vụn giấy, vụn giấy không bị hút. Cọ xát đũa nhựa vào mảnh len (dạ) vài lần rồi đưa lại gần vụn giấy: đũa nhựa hút các vụn giấy. Làm tương tự với đũa thuỷ tinh cọ xát vào mảnh lụa: đũa thuỷ tinh cũng hút vụn giấy.

Định nghĩa · Vật nhiễm điện

Nhiều vật bị nhiễm điện khi cọ xát. Vật bị nhiễm điện (vật mang điện tích) có khả năng hút các vật khác.

Thước nhựa, đũa thuỷ tinh, mảnh polyethylene (túi ni lông), lược nhựa, bóng bay cao su… đều dễ nhiễm điện khi cọ xát. Vật nhiễm điện có thể hút vụn giấy, sợi tóc, mẩu xốp, bụi, hoặc làm dòng nước chảy nhỏ từ vòi bị lệch về phía nó.

Hai loại điện tích

Thí nghiệm: treo một đũa nhựa đã cọ xát vào len bằng sợi chỉ. Đưa một đũa nhựa khác cũng đã cọ xát vào len lại gần: hai đũa đẩy nhau. Đưa một đũa thuỷ tinh đã cọ xát vào lụa lại gần đũa nhựa treo: chúng hút nhau. Vậy điện tích trên đũa thuỷ tinh và trên đũa nhựa là khác loại.

Định lí · Hai loại điện tích

Có hai loại điện tích là điện tích dương (kí hiệu +) và điện tích âm (kí hiệu trừ). Các vật nhiễm điện cùng loại thì đẩy nhau, khác loại thì hút nhau.

Ghi chú · Quy ước

Điện tích của đũa thuỷ tinh cọ xát vào lụa là điện tích dương. Điện tích của đũa nhựa cọ xát vào len (dạ) là điện tích âm.
Tương tác giữa các vật
Vật AVật BTương tác
nhiễm điện dươngnhiễm điện dươngđẩy nhau
nhiễm điện âmnhiễm điện âmđẩy nhau
nhiễm điện dươngnhiễm điện âmhút nhau
nhiễm điện (dương hoặc âm)chưa nhiễm điện, nhẹA hút B
Thanh trái
Thanh phải
−−−−−−

Hai thanh cùng nhiễm điện âm: điện tích cùng loại nên đẩy nhau.

Giải thích sự nhiễm điện do cọ xát

Mọi vật đều được cấu tạo từ các nguyên tử. Mỗi nguyên tử gồm hạt nhân mang điện tích dương ở giữa và các electron mang điện tích âm chuyển động xung quanh hạt nhân. Bình thường, tổng điện tích âm của các electron có độ lớn bằng điện tích dương của hạt nhân: nguyên tử trung hoà về điện, vật chưa nhiễm điện.

Định lí · Nguyên nhân nhiễm điện do cọ xát

Khi cọ xát, một số electron dịch chuyển từ vật này sang vật kia. Vật nhận thêm electron thì nhiễm điện âm; vật mất bớt electron thì nhiễm điện dương.
  • Cọ xát đũa nhựa vào len: electron chuyển từ len sang đũa nhựa. Đũa nhựa thừa electron nên nhiễm điện âm; mảnh len thiếu electron nên nhiễm điện dương.
  • Cọ xát đũa thuỷ tinh vào lụa: electron chuyển từ đũa thuỷ tinh sang lụa. Đũa thuỷ tinh thiếu electron nên nhiễm điện dương; mảnh lụa nhiễm điện âm.

Lưu ý · Chỉ electron dịch chuyển

Khi cọ xát, hạt nhân (mang điện tích dương) không rời khỏi vật; chỉ có electron dịch chuyển. Vì vậy hai vật cọ xát vào nhau luôn nhiễm điện trái dấu, và điện tích một vật nhận được bằng điện tích vật kia mất đi.

Nhiễm điện do cọ xát trong thực tế

Hiện tượngGiải thích
Chải tóc khô bằng lược nhựa, tóc bị lược hút thẳng raLược nhựa và tóc cọ xát nhau, nhiễm điện trái dấu nên hút nhau.
Cánh quạt điện, màn hình ti vi thường bám nhiều bụiCánh quạt cọ xát với không khí, màn hình cọ xát khi lau, bị nhiễm điện nên hút bụi.
Cởi áo len trong phòng tối, nghe tiếng lách tách, thấy chớp sáng nhỏÁo len cọ xát với người và áo bên trong, nhiễm điện; điện tích phóng qua không khí tạo tia lửa điện nhỏ.
SétCác đám mây cọ xát với không khí, nhiễm điện rất mạnh; điện tích phóng giữa hai đám mây hoặc giữa đám mây và mặt đất tạo thành tia lửa điện khổng lồ.
Xe chở xăng có một sợi xích sắt kéo lê trên mặt đườngThùng xe cọ xát với không khí và xăng sóng sánh cọ xát với thùng, bị nhiễm điện; xích sắt dẫn điện tích xuống đất, tránh tia lửa điện gây cháy nổ.

Lưu ý · An toàn khi có sét

Khi trời mưa giông, không đứng dưới gốc cây cao, cột điện hay ở nơi trống trải; không cầm vật bằng kim loại giơ lên cao. Nhà cao tầng được lắp cột thu lôi để dẫn điện tích của tia sét xuống đất.

Khám phá

Cọ xát thanh nhựa, thanh thuỷ tinh

Chọn thanh và mảnh vải, rồi kéo mảnh vải qua lại trên thanh (hoặc bấm "Cọ xát"). Quan sát electron (chấm xanh) chuyển từ vật nào sang vật nào, rồi đưa thanh lại gần vụn giấy. So sánh: thước nhựa cọ len và thanh thuỷ tinh cọ lụa nhiễm điện loại gì?

Thanh
Vải cọ xát
Thước nhựa+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−+−Mảnh len (dạ)Vụn giấy
Chấm xanh là electron (−), dấu + đỏ là điện tích dương của hạt nhân. Kéo mảnh vải qua lại trên thanh để cọ xát.
Thước nhựa
12 điện tích dương, 12 electron: trung hoà về điện
Mảnh len (dạ)
12 điện tích dương, 12 electron: trung hoà về điện

Kéo mảnh vải qua lại (hoặc bấm "Cọ xát") để cọ xát vào thanh.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Cọ xát một thước nhựa vào mảnh len rồi treo thước bằng sợi chỉ. Đưa lần lượt lại gần thước: (a) một thước nhựa khác cũng vừa cọ xát vào len; (b) một thanh thuỷ tinh vừa cọ xát vào lụa. Thước treo bị hút hay bị đẩy?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Cọ xát một quả bóng bay vào tóc khô, quả bóng nhiễm điện âm. (a) Electron đã dịch chuyển từ vật nào sang vật nào? (b) Tóc nhiễm điện loại gì? (c) Vì sao sau đó tóc bị quả bóng hút?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Ba vật A, B, C đã nhiễm điện. A hút B, B đẩy C. Biết C là đũa thuỷ tinh vừa cọ xát vào lụa. Hỏi A, B nhiễm điện loại gì?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Có thể làm một thước nhựa nhiễm điện bằng cách nào?

Bài 2

Hai vật nhiễm điện đặt gần nhau thì đẩy nhau. Kết luận nào đúng?

Bài 3

Một vật trung hoà về điện, sau khi cọ xát thì nhiễm điện dương. Vì sao?

Bài 4

Nối mỗi vật sau khi cọ xát với điều đã xảy ra với nó (theo quy ước của sách).

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Cọ xát đũa nhựa vào mảnh len. Electron dịch chuyển thế nào, và đũa nhựa nhiễm điện gì?

Bài 6

Hiện tượng nào sau đây là do nhiễm điện do cọ xát?

Bài 7

Trong nguyên tử, hạt mang điện tích âm, chuyển động xung quanh hạt nhân và có thể dịch chuyển từ vật này sang vật khác khi cọ xát, gọi là hạt gì?

Bài 8

Ba quả cầu nhỏ A, B, C đều nhiễm điện. A đẩy B, B hút C. Biết C nhiễm điện âm. A nhiễm điện gì?

Bài 9

Vì sao xe chở xăng thường có một sợi xích sắt kéo lê trên mặt đường?

Ghi nhớ

  • Nhiều vật bị nhiễm điện khi cọ xát; vật nhiễm điện có khả năng hút các vật khác.
  • Có hai loại điện tích: dương (+) và âm (trừ). Cùng loại thì đẩy nhau, khác loại thì hút nhau.
  • Quy ước: thuỷ tinh cọ xát vào lụa nhiễm điện dương; nhựa cọ xát vào len nhiễm điện âm.
  • Khi cọ xát, electron dịch chuyển giữa hai vật: vật nhận thêm electron nhiễm điện âm, vật mất bớt electron nhiễm điện dương.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ