Chương 5 · Lý thuyết
Bài 20. Hiện tượng nhiễm điện do cọ xát
Vào những ngày hanh khô, chải tóc bằng lược nhựa, em thấy nhiều sợi tóc bị lược hút, kéo thẳng ra. Cởi chiếc áo len trong phòng tối, đôi khi em còn nghe tiếng lách tách và thấy chớp sáng li ti. Vì sao lại như vậy?
Em sẽ học được
- Giải thích được sơ lược nguyên nhân một vật cách điện nhiễm điện do cọ xát.
- Chỉ ra được vật nhiễm điện chỉ có thể nhiễm một trong hai loại điện tích: dương hoặc âm.
- Nêu được sự tương tác giữa các vật nhiễm điện: cùng loại thì đẩy nhau, khác loại thì hút nhau.
- Giải thích được một số hiện tượng nhiễm điện do cọ xát trong thực tế.
Sự nhiễm điện do cọ xát
Thí nghiệm: đưa một đũa nhựa lại gần các vụn giấy, vụn giấy không bị hút. Cọ xát đũa nhựa vào mảnh len (dạ) vài lần rồi đưa lại gần vụn giấy: đũa nhựa hút các vụn giấy. Làm tương tự với đũa thuỷ tinh cọ xát vào mảnh lụa: đũa thuỷ tinh cũng hút vụn giấy.
Định nghĩa · Vật nhiễm điện
Thước nhựa, đũa thuỷ tinh, mảnh polyethylene (túi ni lông), lược nhựa, bóng bay cao su… đều dễ nhiễm điện khi cọ xát. Vật nhiễm điện có thể hút vụn giấy, sợi tóc, mẩu xốp, bụi, hoặc làm dòng nước chảy nhỏ từ vòi bị lệch về phía nó.
Hai loại điện tích
Thí nghiệm: treo một đũa nhựa đã cọ xát vào len bằng sợi chỉ. Đưa một đũa nhựa khác cũng đã cọ xát vào len lại gần: hai đũa đẩy nhau. Đưa một đũa thuỷ tinh đã cọ xát vào lụa lại gần đũa nhựa treo: chúng hút nhau. Vậy điện tích trên đũa thuỷ tinh và trên đũa nhựa là khác loại.
Định lí · Hai loại điện tích
Ghi chú · Quy ước
| Vật A | Vật B | Tương tác |
|---|---|---|
| nhiễm điện dương | nhiễm điện dương | đẩy nhau |
| nhiễm điện âm | nhiễm điện âm | đẩy nhau |
| nhiễm điện dương | nhiễm điện âm | hút nhau |
| nhiễm điện (dương hoặc âm) | chưa nhiễm điện, nhẹ | A hút B |
Hai thanh cùng nhiễm điện âm: điện tích cùng loại nên đẩy nhau.
Giải thích sự nhiễm điện do cọ xát
Mọi vật đều được cấu tạo từ các nguyên tử. Mỗi nguyên tử gồm hạt nhân mang điện tích dương ở giữa và các electron mang điện tích âm chuyển động xung quanh hạt nhân. Bình thường, tổng điện tích âm của các electron có độ lớn bằng điện tích dương của hạt nhân: nguyên tử trung hoà về điện, vật chưa nhiễm điện.
Định lí · Nguyên nhân nhiễm điện do cọ xát
- Cọ xát đũa nhựa vào len: electron chuyển từ len sang đũa nhựa. Đũa nhựa thừa electron nên nhiễm điện âm; mảnh len thiếu electron nên nhiễm điện dương.
- Cọ xát đũa thuỷ tinh vào lụa: electron chuyển từ đũa thuỷ tinh sang lụa. Đũa thuỷ tinh thiếu electron nên nhiễm điện dương; mảnh lụa nhiễm điện âm.
Lưu ý · Chỉ electron dịch chuyển
Nhiễm điện do cọ xát trong thực tế
| Hiện tượng | Giải thích |
|---|---|
| Chải tóc khô bằng lược nhựa, tóc bị lược hút thẳng ra | Lược nhựa và tóc cọ xát nhau, nhiễm điện trái dấu nên hút nhau. |
| Cánh quạt điện, màn hình ti vi thường bám nhiều bụi | Cánh quạt cọ xát với không khí, màn hình cọ xát khi lau, bị nhiễm điện nên hút bụi. |
| Cởi áo len trong phòng tối, nghe tiếng lách tách, thấy chớp sáng nhỏ | Áo len cọ xát với người và áo bên trong, nhiễm điện; điện tích phóng qua không khí tạo tia lửa điện nhỏ. |
| Sét | Các đám mây cọ xát với không khí, nhiễm điện rất mạnh; điện tích phóng giữa hai đám mây hoặc giữa đám mây và mặt đất tạo thành tia lửa điện khổng lồ. |
| Xe chở xăng có một sợi xích sắt kéo lê trên mặt đường | Thùng xe cọ xát với không khí và xăng sóng sánh cọ xát với thùng, bị nhiễm điện; xích sắt dẫn điện tích xuống đất, tránh tia lửa điện gây cháy nổ. |
Lưu ý · An toàn khi có sét
Khám phá
Cọ xát thanh nhựa, thanh thuỷ tinh
Chọn thanh và mảnh vải, rồi kéo mảnh vải qua lại trên thanh (hoặc bấm "Cọ xát"). Quan sát electron (chấm xanh) chuyển từ vật nào sang vật nào, rồi đưa thanh lại gần vụn giấy. So sánh: thước nhựa cọ len và thanh thuỷ tinh cọ lụa nhiễm điện loại gì?
- Thước nhựa
- 12 điện tích dương, 12 electron: trung hoà về điện
- Mảnh len (dạ)
- 12 điện tích dương, 12 electron: trung hoà về điện
Kéo mảnh vải qua lại (hoặc bấm "Cọ xát") để cọ xát vào thanh.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Có thể làm một thước nhựa nhiễm điện bằng cách nào?
Bài 2
Hai vật nhiễm điện đặt gần nhau thì đẩy nhau. Kết luận nào đúng?
Bài 3
Một vật trung hoà về điện, sau khi cọ xát thì nhiễm điện dương. Vì sao?
Bài 4
Nối mỗi vật sau khi cọ xát với điều đã xảy ra với nó (theo quy ước của sách).
Bài 5
Cọ xát đũa nhựa vào mảnh len. Electron dịch chuyển thế nào, và đũa nhựa nhiễm điện gì?
Bài 6
Hiện tượng nào sau đây là do nhiễm điện do cọ xát?
Bài 7
Trong nguyên tử, hạt mang điện tích âm, chuyển động xung quanh hạt nhân và có thể dịch chuyển từ vật này sang vật khác khi cọ xát, gọi là hạt gì?
Bài 8
Ba quả cầu nhỏ A, B, C đều nhiễm điện. A đẩy B, B hút C. Biết C nhiễm điện âm. A nhiễm điện gì?
Bài 9
Vì sao xe chở xăng thường có một sợi xích sắt kéo lê trên mặt đường?
Ghi nhớ
- Nhiều vật bị nhiễm điện khi cọ xát; vật nhiễm điện có khả năng hút các vật khác.
- Có hai loại điện tích: dương (+) và âm (trừ). Cùng loại thì đẩy nhau, khác loại thì hút nhau.
- Quy ước: thuỷ tinh cọ xát vào lụa nhiễm điện dương; nhựa cọ xát vào len nhiễm điện âm.
- Khi cọ xát, electron dịch chuyển giữa hai vật: vật nhận thêm electron nhiễm điện âm, vật mất bớt electron nhiễm điện dương.