Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 19. Đòn bẩy và ứng dụng

Nhà bác học Archimedes từng nói: "Hãy cho tôi một điểm tựa, tôi sẽ nâng cả Trái Đất". Chỉ với một thanh gỗ chắc và một hòn đá kê làm điểm tựa, một người có thể bẩy được tảng đá nặng gấp nhiều lần sức mình. Đòn bẩy giúp ta như thế nào, và vì sao kéo, đũa, xe cút kít, bập bênh đều là đòn bẩy?

Em sẽ học được

  • Nhận biết điểm tựa O, điểm đặt của vật O₁ và điểm đặt của lực tác dụng O₂ trên một đòn bẩy.
  • Nêu được đòn bẩy có thể làm thay đổi hướng tác dụng của lực và cho lợi về lực khi OO₂>OO₁.
  • Phân biệt được đòn bẩy loại 1 và loại 2; chỉ ra được loại đòn bẩy trong các dụng cụ đời thường và trong cơ thể người.
  • Vận dụng F₁·d₁=F₂·d₂ để tính lực cần dùng khi đòn bẩy cân bằng.

Đòn bẩy và tác dụng của đòn bẩy

Định nghĩa · Đòn bẩy

Đòn bẩy là một thanh cứng có thể quay quanh một điểm tựa cố định. Trục quay của đòn bẩy luôn đi qua điểm tựa O.
  • Điểm tựa O: điểm mà đòn bẩy quay quanh.
  • Điểm O₁: nơi vật cần nâng tác dụng lực F₁ lên đòn bẩy (thường là trọng lượng của vật).
  • Điểm O₂: nơi người tác dụng lực F₂ lên đòn bẩy.
  • Khoảng cách từ giá của lực tới điểm tựa là cánh tay đòn của lực đó. Khi các lực vuông góc với đòn bẩy: d₁=OO₁, d₂=OO₂.

Thí nghiệm: dùng lực kế kéo một đầu thanh cứng có điểm tựa O để nâng quả nặng treo ở đầu kia, móc lực kế vào các lỗ khác nhau. Lực kế đặt càng xa O thì số chỉ càng nhỏ; đặt gần O thì số chỉ lớn. Muốn nâng quả nặng lên, tay phải kéo lực kế xuống dưới.

Định lí · Tác dụng của đòn bẩy

Đòn bẩy có thể làm thay đổi hướng tác dụng của lực (ví dụ ấn xuống để nâng vật lên). Khi khoảng cách OO₂ từ điểm tựa tới lực tác dụng lớn hơn khoảng cách OO₁ từ điểm tựa tới vật thì F₂<F₁: ta được lợi về lực.

Theo bài moment lực, đòn bẩy nằm cân bằng khi tác dụng làm quay của hai lực như nhau:

F₁·d₁=F₂·d₂ ⇒ F₂/F₁=d₁/d₂

Cánh tay đòn của lực tác dụng dài gấp bao nhiêu lần cánh tay đòn của vật thì lực cần dùng nhỏ hơn trọng lượng vật bấy nhiêu lần.

Các loại đòn bẩy

Tuỳ theo vị trí của điểm tựa O so với các điểm đặt O₁, O₂ của các lực F₁, F₂, đòn bẩy được chia thành hai loại. Đòn bẩy loại 2 lại có hai trường hợp, tuỳ lực tác dụng xa hay gần điểm tựa hơn vật.

LoạiVị tríLợi íchVí dụ
Đòn bẩy loại 1Điểm tựa O nằm trong khoảng giữa O₁ và O₂Đổi hướng tác dụng của lực; lợi về lực khi OO₂>OO₁Bập bênh, kéo cắt giấy, búa nhổ đinh, kìm, xà beng bẩy hòn đá
Đòn bẩy loại 2, lực tác dụng xa điểm tựaĐiểm tựa O nằm ngoài khoảng O₁O₂; lực tác dụng O₂ xa điểm tựa hơn vật O₁ (vật ở giữa)Luôn cho lợi về lực, nhưng vật di chuyển chậm, được quãng ngắnCái mở nắp chai, xe cút kít, dụng cụ kẹp vỡ hạt
Đòn bẩy loại 2, lực tác dụng gần điểm tựaĐiểm tựa O nằm ngoài khoảng O₁O₂; lực tác dụng O₂ gần điểm tựa hơn vật O₁ (lực ở giữa)Không cho lợi về lực, nhưng vật di chuyển nhanh, được quãng dàiĐôi đũa, cần câu cá, cái kẹp gắp

Ghi chú · Về cách gọi tên

Sách giáo khoa chỉ chia đòn bẩy thành hai loại theo vị trí điểm tựa: điểm tựa ở trong khoảng O₁O₂ (loại 1) và ở ngoài khoảng đó (loại 2). Một số tài liệu khác tách trường hợp lực tác dụng ở giữa (như đôi đũa, cần câu) thành "đòn bẩy loại 3"; trong bài này, theo sách giáo khoa, đó là đòn bẩy loại 2 không cho lợi về lực.

Thẻ chưa xếp (10)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/10 thẻ

Ứng dụng của đòn bẩy

  • Bơm nước bằng tay: người ấn cần bơm xuống ở đầu dài, đầu ngắn kéo pít-tông lên; cần bơm quay quanh chốt (điểm tựa) nằm ở giữa, vừa đổi hướng lực vừa cho lợi về lực.
  • Trong cơ thể người: đầu là đòn bẩy loại 1, điểm tựa là khớp nối hộp sọ với cột sống, nằm giữa trọng lượng của đầu và lực kéo của cơ gáy. Cẳng tay khi cầm vật quay quanh khuỷu tay; cơ bắp tay kéo ở gần khuỷu, vật ở bàn tay xa hơn, nên cơ phải kéo một lực lớn hơn trọng lượng vật, đổi lại bàn tay di chuyển nhanh và xa.
  • Xe đạp: khi đạp, bàn đạp là nơi đặt lực, trục giữa là điểm tựa, đùi đĩa truyền lực tới xích để kéo bánh sau. Tay phanh cũng là một đòn bẩy.

Ghi chú · Giữ gìn cơ thể

Khi cầm vật nặng, nên đưa vật sát vào người và gập cẳng tay sát vào bắp tay để giảm cánh tay đòn của trọng lượng vật, đỡ mỏi cơ. Khi ngồi học, giữ đầu và lưng thẳng để trọng lượng của đầu có cánh tay đòn nhỏ, cơ cổ không phải gồng lâu.

Khám phá

Bập bênh ảo

Kéo điểm tựa O (tam giác), vật cần nâng (hộp xanh) và điểm đặt lực tác dụng (chấm đỏ) tới các lỗ trên thanh, rồi chỉnh lực F₂ cho đến khi thanh nằm cân bằng. So sánh F₁·d₁ với F₂·d₂, xem loại đòn bẩy và lực F₂ nhỏ hơn hay lớn hơn F₁. Bấm "Bắt đầu thử thách" để dựng đúng loại đòn bẩy theo yêu cầu.

Trọng lượng vật F₁
10 N
O60NF₁F₂
Kéo điểm tựa (tam giác), vật (hộp xanh) và điểm đặt lực (chấm đỏ) tới các lỗ. Hai lỗ liền nhau cách 10 cm.
d₁ = OO₁
0,3 m
d₂ = OO₂
0,6 m
F₁ · d₁
18 N·m
F₂ · d₂
6 N·m
Loại đòn bẩy
Loại 1

Thử thách: dựng đúng loại đòn bẩy và giữ vật cân bằng với lực cho trước.

F₂ · d₂ < F₁ · d₁: vật kéo đòn bẩy quay, chưa nâng được. Tăng F₂ hoặc tăng d₂. Đòn bẩy loại 1: điểm tựa O nằm trong khoảng O₁O₂. d₂ > d₁ nên F₂ < F₁: được lợi về lực. Lực tác dụng hướng xuống dưới.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Dùng một xà beng để bẩy hòn đá có trọng lượng 900 N. Điểm tựa cách điểm đặt hòn đá 0,2 m và cách điểm tay ấn 1,2 m; điểm tựa nằm giữa hòn đá và tay. Coi các lực vuông góc với xà beng. (a) Đây là đòn bẩy loại mấy? (b) Tay phải ấn một lực bao nhiêu và theo hướng nào?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một xe cút kít chở hàng, tổng trọng lượng xe và hàng là 600 N, đặt tại điểm cách trục bánh xe 0,4 m. Tay người nâng ở đầu càng xe, cách trục bánh xe 1,2 m. Tính lực nâng của tay (coi các lực thẳng đứng, càng xe gần nằm ngang).
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Khi giật cần câu, tay dưới giữ cuối cán làm điểm tựa, tay trên cách điểm tựa 0,5 m; con cá có trọng lượng 5 N treo ở đầu cần, cách điểm tựa 2 m. Để giữ cần cân bằng nằm ngang, tay trên phải tác dụng lực bao nhiêu? Cần câu cho lợi gì?
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Đòn bẩy là

Bài 2

Dùng đòn bẩy có điểm tựa O, vật đặt tại O₁, lực tác dụng đặt tại O₂ (các lực vuông góc với đòn bẩy). Khi nào ta được lợi về lực?

Bài 3

Dùng một thanh cứng có điểm tựa ở giữa vật và tay để bẩy một vật nặng 1200 N. Vật cách điểm tựa 0,25 m, tay cách điểm tựa 1,5 m. Tay phải ấn một lực bao nhiêu niutơn để giữ thanh cân bằng (coi các lực vuông góc với thanh)?

Đơn vị:N

Bài 4

Muốn dùng lực 100 N để nâng một vật 400 N bằng đòn bẩy, vật cách điểm tựa 0,3 m. Lực tác dụng phải đặt cách điểm tựa ít nhất bao nhiêu mét (coi các lực vuông góc với đòn bẩy)?

Đơn vị:m

Bài 5

Trên bập bênh, bạn An nặng 300 N ngồi cách trục 1,5 m. Bố của An nặng 450 N phải ngồi ở phía bên kia, cách trục bao nhiêu mét để bập bênh nằm cân bằng?

Đơn vị:m

Bài 6

Cái mở nắp chai (điểm tựa tì lên đỉnh nắp, mép nắp ở giữa, tay ở đầu kia) là đòn bẩy loại mấy?

Bài 7

Nối mỗi dụng cụ với loại đòn bẩy và trường hợp của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Những dụng cụ nào sau đây cho ta lợi về lực khi dùng đúng cách?

Bài 9

Dùng xà beng có điểm tựa ở giữa để bẩy hòn đá lên, tay phải tác dụng lực theo hướng nào?

Bài 10

Vì sao khi xách vật nặng, ta nên gập cẳng tay sát vào bắp tay và đưa vật sát vào người?

Ghi nhớ

  • Đòn bẩy là thanh cứng quay quanh điểm tựa O; vật đặt tại O₁, lực tác dụng đặt tại O₂.
  • Đòn bẩy có thể làm thay đổi hướng tác dụng của lực, và cho lợi về lực khi OO₂>OO₁.
  • Đòn bẩy cân bằng khi F₁·d₁=F₂·d₂.
  • Loại 1: điểm tựa nằm trong khoảng O₁O₂. Loại 2: điểm tựa nằm ngoài khoảng O₁O₂; lợi về lực khi vật ở giữa, không lợi về lực nhưng vật di chuyển nhanh, xa khi lực ở giữa.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ