Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 21. Dòng điện, nguồn điện

Bấm công tắc, bóng đèn sáng ngay; tháo pin ra, chiếc đồng hồ treo tường đứng im. Dây điện trong nhà luôn có lõi bằng đồng bọc trong lớp vỏ nhựa. Điều gì chạy trong dây dẫn khi đèn sáng, cái gì giữ cho nó chạy, và vì sao lõi dây phải bằng kim loại còn vỏ dây lại bằng nhựa?

Em sẽ học được

  • Nêu được định nghĩa dòng điện là dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện.
  • Nêu được nguồn điện có khả năng cung cấp năng lượng điện; kể được một số nguồn điện thông dụng và chỉ ra hai cực của chúng.
  • Phân biệt được vật dẫn điện và vật không dẫn điện (vật cách điện); kể được ví dụ.
  • Biết dòng điện trong kim loại là dòng các electron tự do dịch chuyển có hướng.

Dòng điện

Ở bài trước, ta đã biết vật nhiễm điện mang điện tích. Nếu cho một vật nhiễm điện chạm vào một đầu bút thử điện mà đầu kia nối với vật khác, bóng đèn nhỏ trong bút loé sáng trong khoảnh khắc: các điện tích đã dịch chuyển qua bóng đèn. Khi điện tích dịch chuyển hết, đèn tắt.

Có thể so sánh dòng điện với dòng nước: nước chảy trong ống khi có chênh lệch mực nước; các điện tích dịch chuyển trong dây dẫn khi có nguồn điện "đẩy" chúng đi.

Định nghĩa · Dòng điện

Dòng điện là dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện.

Ghi chú · Dòng điện trong kim loại

Trong kim loại có rất nhiều electron có thể dịch chuyển tự do giữa các nguyên tử, gọi là electron tự do. Bình thường chúng chuyển động hỗn loạn, không theo hướng nào. Khi kim loại được nối với hai cực của nguồn điện, các electron tự do dịch chuyển có hướng (từ phía cực âm về phía cực dương): đó là dòng điện trong kim loại.

Nguồn điện

Định nghĩa · Nguồn điện

Nguồn điện có khả năng cung cấp năng lượng điện cho các thiết bị điện hoạt động, duy trì dòng điện chạy trong mạch. Mỗi nguồn điện có hai cực: cực dương (kí hiệu +) và cực âm (kí hiệu trừ).
Một số nguồn điện thông dụng
Nguồn điệnHai cực
Pin tròn (pin AA, AAA)Đầu có núm nhô lên là cực dương, đầu bằng là cực âm
Pin vuông 9 V, pin cúc áoCó ghi dấu + và trừ trên vỏ pin
Acquy (ô tô, xe máy)Hai cọc: cực dương (thường đánh dấu đỏ, +), cực âm (trừ)
Pin mặt trờiHai dây ra nối với cực dương và cực âm
Ổ cắm điện trong nhàLấy điện từ lưới điện (do các máy phát điện ở nhà máy điện cung cấp)

Pin, acquy, pin mặt trời, máy phát điện (ở nhà máy thuỷ điện, nhiệt điện, điện gió) đều là nguồn điện. Đèn pin, điện thoại, đồng hồ… chỉ hoạt động khi được nối với nguồn điện; pin "hết điện" thì không còn cung cấp được năng lượng điện để duy trì dòng điện.

Vật dẫn điện và vật không dẫn điện

Thí nghiệm: mắc một mạch gồm pin, bóng đèn, công tắc, dây nối và hai kẹp. Lần lượt kẹp vào giữa hai kẹp các vật: dây đồng, đinh sắt, giấy nhôm, ruột bút chì, thước nhựa, dây chun, mảnh sứ, que gỗ khô… rồi đóng công tắc. Với dây đồng, đinh sắt, giấy nhôm, ruột bút chì, đèn sáng; với thước nhựa, dây chun, mảnh sứ, que gỗ khô, đèn không sáng.

Định nghĩa · Vật dẫn điện, vật cách điện

Vật dẫn điện là vật cho dòng điện chạy qua. Vật không dẫn điện (vật cách điện) là vật không cho dòng điện chạy qua.
Vật dẫn điệnVật cách điện
Kim loại: đồng, nhôm, sắt, thép, bạc…Nhựa, cao su
Than chì (ruột bút chì)Sứ, thuỷ tinh
Nước thường (nước máy, nước mưa), dung dịch muốiGỗ khô, giấy khô, không khí khô

Dây điện có lõi bằng đồng (hoặc nhôm) để dẫn điện, bọc ngoài bằng vỏ nhựa để cách điện, tránh dòng điện truyền sang người và các vật xung quanh. Phích cắm có chân bằng đồng, vỏ bằng nhựa; kìm điện có cán bọc nhựa hoặc cao su.

Lưu ý · An toàn điện

Nước thường dẫn điện. Không chạm vào ổ cắm, công tắc, thiết bị điện khi tay ướt; không dùng vật bằng kim loại chọc vào ổ cắm; tránh xa dây điện bị đứt, nhất là khi trời mưa.

Khám phá

Mạch thử vật dẫn điện

Chọn một vật để kẹp giữa hai kẹp, đóng công tắc và quan sát đèn cùng các electron (chấm xanh). Thử hết các vật để lập bảng vật dẫn điện, vật cách điện. Thử thêm: tháo pin, mở công tắc, để hở giữa hai kẹp.

Vật kẹp giữa hai kẹp

(để hở)+−PinBóng đènCông tắc
Chấm xanh là electron tự do trong kim loại. Khi có dòng điện, chúng dịch chuyển có hướng từ cực âm, qua mạch ngoài, về cực dương của pin.

Giữa hai kẹp đang để hở. Chọn một vật để kẹp vào và xem đèn có sáng không.

Vật dẫn điện đã thử

Chưa có

Vật cách điện đã thử

Chưa có

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một bạn mắc mạch gồm pin, bóng đèn, công tắc và hai kẹp như trong thí nghiệm. Kẹp một chiếc thìa inox vào giữa hai kẹp, đóng công tắc thì đèn sáng; thay bằng một chiếc thìa nhựa thì đèn không sáng. Rút ra kết luận gì?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một chiếc đèn pin lắp hai pin tròn. Bật công tắc, đèn không sáng. Hãy nêu ba nguyên nhân có thể và cách kiểm tra.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Dòng điện là

Bài 2

Dòng điện trong dây đồng là dòng chuyển dời có hướng của

Bài 3

Những vật nào sau đây là nguồn điện?

Bài 4

Ở một chiếc pin tròn (pin AA), cực dương là

Bài 5

Chọn tất cả các vật dẫn điện.

Bài 6

Vật không cho dòng điện chạy qua gọi là vật gì?

Bài 7

Vì sao dây điện trong nhà có lõi bằng đồng và vỏ bọc bằng nhựa?

Bài 8

Trong mạch thử, kẹp một que gỗ khô vào giữa hai kẹp và đóng công tắc. Điều gì xảy ra?

Bài 9

Vì sao không được chạm vào ổ cắm, công tắc điện khi tay đang ướt?

Ghi nhớ

  • Dòng điện là dòng chuyển dời có hướng của các hạt mang điện; trong kim loại, đó là dòng các electron tự do dịch chuyển có hướng.
  • Nguồn điện cung cấp năng lượng điện, duy trì dòng điện; mỗi nguồn điện có hai cực: dương (+) và âm (trừ).
  • Vật dẫn điện cho dòng điện chạy qua (kim loại, than chì, nước thường); vật cách điện thì không (nhựa, cao su, sứ, thuỷ tinh, gỗ khô).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ