Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 22. Mạch điện đơn giản

Với một pin, một bóng đèn pin, một công tắc và vài đoạn dây nối, làm thế nào để bóng đèn sáng? Người thợ điện không vẽ hình cái pin, cái bóng đèn thật mà vẽ những kí hiệu đơn giản. Đọc được những kí hiệu ấy, em có thể lắp đúng mọi mạch điện.

Em sẽ học được

  • Nêu được các bộ phận của một mạch điện đơn giản; phân biệt mạch kín và mạch hở.
  • Vẽ được sơ đồ mạch điện với kí hiệu của pin, công tắc, dây dẫn, bóng đèn, điện trở, biến trở, chuông điện, ampe kế, vôn kế, điốt và điốt phát quang.
  • Mắc được mạch điện đơn giản gồm pin, công tắc, dây dẫn, bóng đèn; xác định được chiều dòng điện quy ước.
  • Mô tả được công dụng của cầu chì, rơ-le, cầu dao tự động, chuông điện.

Mạch điện và sơ đồ mạch điện

Định nghĩa · Mạch điện

Mạch điện đơn giản gồm nguồn điện (pin, acquy…), các thiết bị tiêu thụ điện (bóng đèn, chuông, động cơ…), công tắc và dây nối. Khi công tắc đóng và các bộ phận được nối liền với hai cực của nguồn điện, mạch kín, có dòng điện chạy qua. Khi có chỗ bị ngắt (công tắc mở, dây đứt, bóng đèn đứt dây tóc), mạch hở, không có dòng điện.

Để vẽ mạch điện cho nhanh, rõ và ai cũng hiểu giống nhau, người ta dùng sơ đồ mạch điện: mỗi bộ phận được thay bằng một kí hiệu quy ước, các dây nối được vẽ bằng những đoạn thẳng. Chọn từng kí hiệu dưới đây để xem tên và công dụng.

Nguồn điện (pin). Vạch dài, mảnh là cực dương (+); vạch ngắn, đậm là cực âm (−). Cung cấp năng lượng điện cho mạch.

Bộ phậnKí hiệu được vẽ như thế nào
Nguồn điện (pin)Hai vạch song song: vạch dài, mảnh là cực dương; vạch ngắn, đậm là cực âm
Công tắcĐoạn thẳng nối hai chấm tròn (đóng) hoặc chếch lên (mở)
Bóng đènVòng tròn có dấu nhân bên trong
Điện trởHình chữ nhật
Biến trởHình chữ nhật có mũi tên chéo qua
Ampe kế, vôn kếVòng tròn có chữ A, chữ V; có ghi chốt (+), (trừ)
ĐiốtTam giác chỉ vào một vạch thẳng (chiều cho dòng điện đi qua)
Điốt phát quang (LED)Kí hiệu điốt kèm hai mũi tên nhỏ hướng ra ngoài

Ghi chú · Mẹo vẽ sơ đồ

Vẽ các dây nối bằng thước, thành những đoạn thẳng nằm ngang hoặc thẳng đứng; mỗi kí hiệu đặt đúng vị trí của bộ phận đó trong mạch thật. Sơ đồ phải giữ đúng thứ tự các bộ phận trên đường đi của dòng điện.

Chiều dòng điện

Định lí · Quy ước chiều dòng điện

Chiều dòng điện trong mạch điện là chiều từ cực dương của nguồn điện qua dây nối và các dụng cụ tiêu thụ điện tới cực âm của nguồn điện. Trên sơ đồ, chiều dòng điện được biểu diễn bằng mũi tên.

Lưu ý · Electron đi ngược chiều quy ước

Trong dây dẫn kim loại, các electron tự do (mang điện tích âm) dịch chuyển từ cực âm, qua mạch ngoài, về cực dương: ngược với chiều dòng điện quy ước. Chiều quy ước được chọn từ trước khi người ta biết đến electron, và vẫn được dùng đến nay.

Dòng điện do pin hoặc acquy cung cấp có chiều không đổi, gọi là dòng điện một chiều. Nếu đảo hai cực của pin trong mạch, chiều dòng điện trong mạch đổi ngược lại.

Cầu chì, cầu dao tự động, rơ-le, chuông điện

Thiết bịCông dụngHoạt động
Cầu chìBảo vệ các thiết bị điện khác trong mạch không bị hỏng khi dòng điện trong mạch đột ngột tăng quá mứcMắc nối tiếp với thiết bị. Khi dòng điện quá lớn, dây chảy trong cầu chì nóng chảy và đứt, làm ngắt mạch; phải thay dây chảy mới
Cầu dao tự động (aptomat)Tự động ngắt mạch điện để các thiết bị điện không bị hỏng khi dòng điện đột ngột tăng quá mứcThường đặt ngay sau chỗ đưa điện lưới vào nhà hoặc ở từng tầng; sau khi tự ngắt, chỉ cần gạt lên để đóng lại
Rơ-leĐiều khiển đóng, ngắt mạch điện một cách tự độngDòng điện nhỏ chạy qua cuộn dây của rơ-le làm nó hút một thanh kim loại, đóng hoặc ngắt một mạch điện khác
Chuông điệnPhát ra tín hiệu bằng âm thanh khi có dòng điện chạy quaThường lắp ở cửa ra vào; khách bấm nút (công tắc) làm mạch kín, chuông kêu

Ghi chú · Điểm giống nhau

Cầu chì, cầu dao tự động và rơ-le đều có thể ngắt mạch điện. Cầu chì và cầu dao tự động bảo vệ mạch khi dòng điện tăng quá mức; rơ-le dùng để điều khiển đóng, ngắt mạch tự động.

Khám phá

Bộ lắp mạch điện

Chọn một vị trí trên bàn lắp mạch rồi chọn bộ phận để lắp vào; sơ đồ bên cạnh tự vẽ bằng kí hiệu. Hãy làm cho đèn sáng, rồi thử: mở công tắc, đảo chiều pin (quan sát mũi tên chiều dòng điện), thay đèn bằng LED và đảo chiều LED, bỏ hết đèn chỉ để dây nối.

Bàn lắp mạch
PinCông tắcBóng đènTrống 4
Sơ đồ mạch điện
+

Vị trí 4 (để trống): chọn bộ phận để lắp vào

Còn một chỗ để trống nên mạch hở. Chọn chỗ trống rồi chọn bộ phận để lắp vào (dây nối cũng được).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một chiếc đèn pin gồm hai pin tròn mắc nối tiếp, một công tắc, một bóng đèn và các dây nối (lò xo, thanh kim loại). Hãy mô tả cách vẽ sơ đồ mạch điện của đèn pin và chỉ chiều dòng điện khi bật đèn.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Trong một mạch điện, khi mắc đèn LED theo một chiều thì đèn sáng; đảo ngược hai đầu LED thì đèn không sáng (pin, dây nối vẫn tốt). Giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Gia đình bạn An dùng cùng lúc bếp điện, bình nóng lạnh, máy giặt và điều hoà thì "mất điện" cả nhà; ra xem thì thấy cầu dao tự động đã bật xuống. Vì sao, và nên làm gì?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Một mạch điện đơn giản để thắp sáng bóng đèn pin cần những bộ phận nào?

Bài 2

Trong kí hiệu nguồn điện (pin) trên sơ đồ, cực dương được biểu diễn bằng

Bài 3

Nối mỗi bộ phận với kí hiệu của nó trên sơ đồ mạch điện.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Chiều dòng điện quy ước trong mạch điện là chiều

Bài 5

Trong dây dẫn kim loại của một mạch điện kín, các electron tự do dịch chuyển như thế nào so với chiều dòng điện quy ước?

Bài 6

Mạch điện gồm pin, công tắc, bóng đèn tốt và dây nối. Công tắc mở thì

Bài 7

Nối mỗi thiết bị với công dụng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 8

Dòng điện do pin hoặc acquy cung cấp có chiều không đổi. Dòng điện này được gọi là gì?

Bài 9

Một bạn nối thẳng hai cực của pin bằng một đoạn dây đồng, không qua bóng đèn hay thiết bị nào. Điều gì xảy ra?

Ghi nhớ

  • Mạch điện gồm nguồn điện, thiết bị tiêu thụ điện, công tắc, dây nối; mạch kín mới có dòng điện.
  • Sơ đồ mạch điện dùng kí hiệu quy ước; ở kí hiệu pin, vạch dài là cực dương, vạch ngắn là cực âm.
  • Chiều dòng điện quy ước: từ cực dương của nguồn, qua dây nối và các dụng cụ điện, tới cực âm. Pin, acquy cho dòng điện một chiều.
  • Cầu chì, cầu dao tự động bảo vệ mạch khi dòng điện tăng quá mức; rơ-le đóng, ngắt mạch tự động; chuông điện phát âm thanh khi có dòng điện.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ