Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 23. Tác dụng của dòng điện

Dòng điện chạy trong dây dẫn mà ta không nhìn thấy các hạt mang điện dịch chuyển. Vậy làm sao biết trong mạch có dòng điện? Hãy nhìn bàn là nóng lên, đèn LED bật sáng, chuông cửa reo… Mỗi thiết bị cho thấy một tác dụng của dòng điện.

Em sẽ học được

  • Thực hiện hoặc mô tả được thí nghiệm minh hoạ các tác dụng cơ bản của dòng điện: nhiệt, phát sáng, hoá học, sinh lí.
  • Nêu được tác dụng từ của dòng điện qua nam châm điện, chuông điện.
  • Chỉ ra được tác dụng chính của dòng điện trong một số thiết bị: bàn là, ấm điện, đèn LED, bóng đèn sợi đốt, chuông điện, bình mạ điện, máy điện châm, cầu chì.
  • Biết tác dụng sinh lí có thể gây nguy hiểm và thực hiện được các quy tắc an toàn điện.

Tác dụng nhiệt

Thí nghiệm: nối hai đầu một đoạn dây sắt mảnh AB với nguồn điện qua công tắc. Đóng công tắc một lúc rồi đưa tay lại gần (không chạm vào) dây: dây AB nóng lên. Ngắt công tắc, dây nguội dần.

Định lí · Tác dụng nhiệt

Vật dẫn nóng lên khi có dòng điện chạy qua. Đó là tác dụng nhiệt của dòng điện.
  • Ứng dụng: bàn là, ấm điện, nồi cơm điện, bếp điện, máy sấy tóc, bình nóng lạnh… đều có dây đốt nóng.
  • Cầu chì dùng tác dụng nhiệt để bảo vệ mạch: khi dòng điện quá lớn, dây chảy nóng chảy và đứt, ngắt mạch.
  • Có khi tác dụng nhiệt là không mong muốn: máy tính, điện thoại, quạt điện nóng lên khi chạy lâu, làm hao phí năng lượng; vì thế máy tính cần quạt tản nhiệt.

Tác dụng phát sáng

Thí nghiệm: mắc một đèn LED (điốt phát quang) vào mạch có pin và công tắc rồi đóng công tắc, quan sát đèn. Sau đó đảo ngược hai đầu dây nối với đèn LED và đóng công tắc lần nữa. Ở một chiều mắc, đèn LED sáng; đảo chiều thì đèn không sáng.

Định lí · Tác dụng phát sáng

Dòng điện có thể làm một số vật phát sáng, như đèn LED, dây tóc bóng đèn. Đó là tác dụng phát sáng của dòng điện.

Ghi chú · Đèn LED

Đèn LED chỉ cho dòng điện đi qua theo một chiều nhất định. Chân dài (bản cực nhỏ bên trong) là cực dương, phải nối về phía cực dương của nguồn; chân ngắn (bản cực lớn) là cực âm. Đèn LED phát sáng khi còn nguội nên tiết kiệm điện, được dùng rất rộng rãi để chiếu sáng, trang trí, làm biển quảng cáo, màn hình.

Ở bóng đèn sợi đốt, dòng điện làm dây tóc bằng vonfram nóng tới khoảng 2500 °C và phát sáng: bóng đèn sợi đốt cho thấy cả tác dụng nhiệt lẫn tác dụng phát sáng, phần lớn năng lượng điện biến thành nhiệt.

Tác dụng hoá học

Thí nghiệm: nhúng hai thỏi than vào cốc đựng dung dịch copper(II) sulfate (CuSO₄) màu xanh, nối hai thỏi than với hai cực của nguồn điện qua công tắc và bóng đèn. Đóng công tắc, đèn sáng: dung dịch copper(II) sulfate dẫn điện. Sau vài phút, nhấc thỏi than nối với cực âm ra, thấy nó được phủ một lớp màu đỏ nâu: đó là kim loại đồng.

Định lí · Tác dụng hoá học

Dòng điện chạy qua dung dịch muối kim loại có thể tách kim loại ra khỏi dung dịch, bám vào điện cực nối với cực âm. Đó là tác dụng hoá học của dòng điện.

Ứng dụng: mạ điện, phủ một lớp kim loại mỏng (đồng, kẽm, niken, vàng, bạc…) lên đồ vật để chống gỉ hoặc làm đẹp. Vật cần mạ được nối với cực âm của nguồn và nhúng vào dung dịch muối của kim loại dùng để mạ. Tác dụng hoá học còn dùng để tinh chế kim loại, sạc acquy.

Tác dụng sinh lí

Định lí · Tác dụng sinh lí

Dòng điện đi qua cơ thể người và động vật làm các cơ co giật, có thể làm tim ngừng đập, ngạt thở và thần kinh bị tê liệt. Đó là tác dụng sinh lí của dòng điện.

Ứng dụng: trong y học, dòng điện rất nhỏ, được kiểm soát chặt chẽ dùng để chữa bệnh: điện châm (châm cứu bằng điện) giúp giảm đau, gây tê; máy sốc điện (máy khử rung tim) dùng để cấp cứu người bị ngừng tim.

Lưu ý · An toàn điện

Dòng điện qua cơ thể có thể gây chết người. Không chạm vào dây điện trần, ổ cắm; không đến gần dây điện bị đứt rơi xuống đất, nhất là khi trời mưa; khi thấy người bị điện giật, phải ngắt nguồn điện trước rồi mới cứu, không dùng tay không kéo người bị nạn.

Tác dụng từ

Ở lớp 7, em đã chế tạo nam châm điện: một cuộn dây dẫn quấn quanh lõi sắt. Khi có dòng điện chạy qua, cuộn dây hút được đinh sắt, kim nam châm đặt gần bị lệch; ngắt dòng điện thì lực hút mất đi. Đó là tác dụng từ của dòng điện.

  • Chuông điện: dòng điện qua cuộn dây làm nó thành nam châm điện, hút thanh thép có gắn búa gõ vào chuông.
  • Rơ-le: dòng điện nhỏ qua cuộn dây hút thanh kim loại, đóng hoặc ngắt một mạch điện khác.
  • Quạt điện, máy bơm, máy giặt: động cơ điện quay nhờ tác dụng từ của dòng điện.

Khám phá

Thẻ thiết bị điện

Chọn một thiết bị, bấm "Cho dòng điện chạy qua" và quan sát. Sau đó chọn tác dụng chính của dòng điện mà thiết bị dùng và bấm "Kiểm tra". Với đèn LED và bình mạ đồng, thử đảo chiều; với cầu chì, tăng số thiết bị đang bật.

25 °C

Mạch đang hở: chưa có dòng điện. Bấm "Cho dòng điện chạy qua".

Bàn là dùng tác dụng nào của dòng điện? (có thể chọn nhiều)

Đã nhận ra 0/8 thiết bị. Chọn tác dụng chính của bàn là rồi bấm "Kiểm tra".

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Khi bóng đèn sợi đốt đang sáng, sờ gần vỏ bóng thấy rất nóng; còn bóng đèn LED đang sáng chỉ hơi ấm. Mỗi loại đèn cho thấy những tác dụng nào của dòng điện? Vì sao đèn LED tiết kiệm điện hơn?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Muốn mạ đồng cho một chiếc chìa khoá bằng sắt, cần làm như thế nào? Đây là ứng dụng tác dụng nào của dòng điện?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Nối mỗi thiết bị với tác dụng chính của dòng điện mà nó sử dụng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Khi cho dòng điện chạy qua một đoạn dây sắt mảnh, dây nóng lên. Đó là

Bài 3

Cho dòng điện chạy qua dung dịch copper(II) sulfate bằng hai thỏi than. Sau vài phút, lớp đồng bám vào thỏi than nào?

Bài 4

Mắc đèn LED vào mạch, đóng công tắc nhưng đèn không sáng; đảo ngược hai đầu đèn thì đèn sáng. Giải thích nào đúng?

Bài 5

Bóng đèn sợi đốt đang sáng cho thấy những tác dụng nào của dòng điện?

Bài 6

Chạm vào dây điện trần (không có lớp vỏ cách điện), dòng điện truyền qua cơ thể gây co giật, có thể gây chết người. Đó là do

Bài 7

Cầu chì bảo vệ mạch điện nhờ tác dụng nào của dòng điện?

Bài 8

Nhận định nào sau đây đúng?

Bài 9

Dòng điện chạy qua cuộn dây quấn quanh lõi sắt làm nó hút được đinh sắt. Đó là tác dụng gì của dòng điện? (Trả lời một từ.)

Ghi nhớ

  • Tác dụng nhiệt: vật dẫn nóng lên khi có dòng điện chạy qua (bàn là, ấm điện, cầu chì).
  • Tác dụng phát sáng: dòng điện làm đèn LED, dây tóc bóng đèn phát sáng; đèn LED chỉ cho dòng điện đi qua theo một chiều.
  • Tác dụng hoá học: dòng điện qua dung dịch muối kim loại tách kim loại bám vào điện cực nối với cực âm (mạ điện).
  • Tác dụng sinh lí: dòng điện qua cơ thể gây co giật, có thể gây chết người; dòng điện nhỏ được dùng để chữa bệnh.
  • Tác dụng từ: cuộn dây có dòng điện chạy qua trở thành nam châm điện (chuông điện, rơ-le, động cơ điện).