Chương 5 · Hoạt động
Bài 25. Thực hành đo cường độ dòng điện và hiệu điện thế
Một bạn học sinh cho rằng: “Bóng đèn tiêu thụ dòng điện, do đó cường độ dòng điện sẽ giảm sau khi đi qua bóng đèn”. Em có đồng ý với bạn không? Làm thế nào để kiểm tra ý kiến của mình? Trong bài thực hành này, em tự mắc mạch, đo và trả lời câu hỏi đó bằng số liệu.
Em sẽ học được
- Mắc được mạch điện đơn giản theo sơ đồ, với ampe kế mắc nối tiếp và vôn kế mắc song song, đúng chốt (+), (trừ).
- Đo được cường độ dòng điện bằng ampe kế; từ đó xác định được mạch điện kín hay hở.
- Đo được hiệu điện thế bằng vôn kế; dùng vôn kế xác định được pin cũ hay mới và hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn.
- Đọc đúng số chỉ theo giới hạn đo (GHĐ) và độ chia nhỏ nhất (ĐCNN), ghi kết quả vào bảng và rút ra nhận xét.
Chuẩn bị và cách đọc dụng cụ đo
| Dụng cụ | Số lượng, đặc điểm |
|---|---|
| Nguồn điện | Loại 1,5 V, 3 V và 6 V |
| Ampe kế | GHĐ từ 0,5 A trở lên, ĐCNN 0,01 A |
| Vôn kế | GHĐ 6 V, ĐCNN 0,1 V |
| Bóng đèn pin | 6 V – 0,5 A, lắp sẵn trên đế đèn |
| Công tắc | 1 cái |
| Dây nối | Các đoạn dây dẫn có vỏ cách điện, có kẹp nối ở hai đầu |
Số ghi trên bóng đèn 6 V – 0,5 A cho biết: khi hiệu điện thế giữa hai đầu đèn là 6 V thì dòng điện qua đèn có cường độ 0,5 A, đèn sáng bình thường. Vì vậy ampe kế cần có GHĐ ít nhất 0,5 A và vôn kế có GHĐ 6 V.
Ghi chú · Đọc số chỉ của dụng cụ đo
Lưu ý · An toàn khi mắc mạch
Dự án
Thí nghiệm 1: Đo cường độ dòng điện
Mục tiêu: đo cường độ dòng điện trong mạch kín ở vị trí (1), giữa cực dương của nguồn và bóng đèn, và ở vị trí (2), giữa bóng đèn và cực âm của nguồn; so sánh hai giá trị.
- Mắc mạch điện gồm nguồn 1,5 V, công tắc, bóng đèn và ampe kế nối tiếp, ampe kế ở vị trí (1): chốt (+) của ampe kế nối với cực dương của nguồn, chốt (trừ) nối với bóng đèn. Công tắc đang mở, mạch hở.
- Đóng công tắc, đọc cường độ dòng điện I₁ tại vị trí (1), ghi vào bảng.
- Mở công tắc, chuyển ampe kế sang vị trí (2): chốt (+) nối với đầu bóng đèn, chốt (trừ) nối với cực âm của nguồn. Đóng công tắc, đọc I₂, ghi vào bảng.
- Lặp lại các bước trên với nguồn 3 V và nguồn 6 V.
| Nguồn điện | I₁ (A) | I₂ (A) |
|---|---|---|
| 1,5 V | ... | ... |
| 3 V | ... | ... |
| 6 V | ... | ... |
Báo cáo: vẽ sơ đồ mạch điện đã mắc bằng kí hiệu; điền bảng; so sánh I₁ và I₂ với cùng một nguồn; nhận xét cường độ dòng điện khi tăng hiệu điện thế của nguồn; trả lời câu hỏi đầu bài.
Dự án
Thí nghiệm 2: Đo hiệu điện thế
Mục tiêu: đo hiệu điện thế giữa hai cực của nguồn điện và hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn trong mạch kín; so sánh hai giá trị.
- Nối hai chốt của vôn kế với hai cực của nguồn 1,5 V (chốt (+) với cực dương), khi nguồn chưa mắc vào mạch. Đọc hiệu điện thế U nguồn, ghi vào bảng.
- Mắc mạch gồm nguồn, công tắc, bóng đèn nối tiếp; mắc vôn kế song song với bóng đèn, chốt (+) nối với đầu đèn ở phía cực dương của nguồn. Công tắc đang mở.
- Đóng công tắc, đọc hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn U đèn, ghi vào bảng.
- Thay nguồn 1,5 V bằng nguồn 3 V, lặp lại các bước trên.
| Nguồn điện | U nguồn (V) | U đèn (V) |
|---|---|---|
| 1,5 V | ... | ... |
| 3 V | ... | ... |
Báo cáo: vẽ sơ đồ mạch điện có vôn kế; điền bảng; so sánh U đèn với U nguồn; dùng vôn kế kiểm tra thêm một chiếc pin đã dùng lâu và cho biết pin đó cũ hay mới.
Nhận xét kết quả
Định lí · Kết quả
- Hiệu điện thế của nguồn càng lớn thì cường độ dòng điện qua đèn càng lớn, đèn càng sáng.
- Mạch kín: đèn sáng, kim ampe kế lệch khỏi vạch 0. Mạch hở (công tắc mở, dây lỏng, đèn đứt dây tóc): đèn không sáng, kim ampe kế vẫn ở vạch 0.
- Pin mới: số chỉ vôn kế bằng số vôn ghi trên pin. Pin cũ: số chỉ vôn kế nhỏ hơn số vôn ghi trên pin.
Ghi chú · Vì sao kết quả các nhóm khác nhau?
Khám phá
Bàn thực hành ảo
Chọn bóng đèn và nguồn điện. Để công tắc mở, vôn kế nối hai cực nguồn và đọc U nguồn. Đóng công tắc, đặt ampe kế ở vị trí (1) rồi (2) để đọc I₁, I₂; chuyển vôn kế sang hai đầu bóng đèn để đọc U đèn. Ghi các số đo vào bảng (dùng dấu phẩy thập phân) rồi bấm "Kiểm tra bảng": mỗi dòng ghi đúng thêm một điểm vào đồ thị I theo U đèn. Đổi bóng đèn để so sánh hai đường.
Công tắc mở, mạch hở: đèn tắt, kim ampe kế chỉ vạch 0. Vôn kế nối hai cực nguồn chỉ hiệu điện thế giữa hai cực nguồn khi mạch hở: ghi vào cột “U nguồn”.
Bảng kết quả – Đèn 6 V – 0,5 A
U nguồn: vôn kế nối hai cực nguồn, công tắc mở. I₁, I₂: ampe kế ở vị trí (1), (2), công tắc đóng. U đèn: vôn kế song song với đèn, công tắc đóng.
| Nguồn | U nguồn (V) | I₁ (A) | I₂ (A) | U đèn (V) |
|---|---|---|---|---|
| 1,5 V | ||||
| 3 V | ||||
| 6 V | ||||
| 1,5 V (pin cũ) |
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Sắp xếp các bước đo cường độ dòng điện tại hai vị trí trong mạch theo đúng thứ tự.
Bài 2
Một vôn kế có GHĐ 6 V, giữa hai vạch số liền nhau 2 và 3 có 10 khoảng chia. Kim chỉ ở vạch thứ 3 sau vạch 2. Số chỉ của vôn kế là bao nhiêu vôn?
Bài 3
Ampe kế có ĐCNN 0,01 A. Kim chỉ ở vạch thứ 8 sau vạch 0,2. Số chỉ của ampe kế là bao nhiêu ampe?
Bài 4
Với nguồn 3 V, ampe kế ở vị trí (1) (giữa cực dương và đèn) chỉ 0,32 A. Chuyển ampe kế sang vị trí (2) (giữa đèn và cực âm), số chỉ sẽ là
Bài 5
Cần đo cường độ dòng điện qua bóng đèn 6 V – 0,5 A khi mắc vào nguồn 6 V. Chọn ampe kế phù hợp nhất.
Bài 6
Đóng công tắc nhưng đèn không sáng và kim ampe kế (mắc nối tiếp, đúng chốt) vẫn chỉ vạch 0. Kết luận nào đúng?
Bài 7
Một chiếc pin ghi 1,5 V. Mắc vôn kế vào hai cực của pin (chưa nối vào mạch), vôn kế chỉ 1,1 V. Kết luận nào đúng?
Bài 8
Với nguồn 3 V (vôn kế chỉ 3,0 V khi mạch hở), hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn khi đóng công tắc nhiều khả năng là
Bài 9
Những nguyên nhân nào làm kết quả đo của các nhóm khác nhau?
Bài 10
Ghép mỗi phép đo với cách mắc dụng cụ đo đúng.
Ghi nhớ
- Mắc mạch khi công tắc mở; ampe kế nối tiếp, vôn kế song song, chốt (+) về phía cực dương của nguồn; nhờ giáo viên kiểm tra trước khi đóng công tắc.
- Đọc số chỉ: xác định GHĐ, ĐCNN; số chỉ = vạch số trước kim + số khoảng chia × ĐCNN.
- Trong mạch một vòng, I₁=I₂: dòng điện không bị bóng đèn tiêu thụ.
- Hiệu điện thế giữa hai đầu đèn nhỏ hơn một chút so với hiệu điện thế của nguồn; nguồn có hiệu điện thế lớn hơn cho dòng điện lớn hơn.
- Kim ampe kế ở vạch 0, đèn tắt: mạch hở. Vôn kế chỉ nhỏ hơn số ghi trên pin: pin cũ.