Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Hoạt động

Bài 25. Thực hành đo cường độ dòng điện và hiệu điện thế

Một bạn học sinh cho rằng: “Bóng đèn tiêu thụ dòng điện, do đó cường độ dòng điện sẽ giảm sau khi đi qua bóng đèn”. Em có đồng ý với bạn không? Làm thế nào để kiểm tra ý kiến của mình? Trong bài thực hành này, em tự mắc mạch, đo và trả lời câu hỏi đó bằng số liệu.

Em sẽ học được

  • Mắc được mạch điện đơn giản theo sơ đồ, với ampe kế mắc nối tiếp và vôn kế mắc song song, đúng chốt (+), (trừ).
  • Đo được cường độ dòng điện bằng ampe kế; từ đó xác định được mạch điện kín hay hở.
  • Đo được hiệu điện thế bằng vôn kế; dùng vôn kế xác định được pin cũ hay mới và hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn.
  • Đọc đúng số chỉ theo giới hạn đo (GHĐ) và độ chia nhỏ nhất (ĐCNN), ghi kết quả vào bảng và rút ra nhận xét.

Chuẩn bị và cách đọc dụng cụ đo

Dụng cụ cho mỗi nhóm
Dụng cụSố lượng, đặc điểm
Nguồn điệnLoại 1,5 V, 3 V và 6 V
Ampe kếGHĐ từ 0,5 A trở lên, ĐCNN 0,01 A
Vôn kếGHĐ 6 V, ĐCNN 0,1 V
Bóng đèn pin6 V – 0,5 A, lắp sẵn trên đế đèn
Công tắc1 cái
Dây nốiCác đoạn dây dẫn có vỏ cách điện, có kẹp nối ở hai đầu

Số ghi trên bóng đèn 6 V – 0,5 A cho biết: khi hiệu điện thế giữa hai đầu đèn là 6 V thì dòng điện qua đèn có cường độ 0,5 A, đèn sáng bình thường. Vì vậy ampe kế cần có GHĐ ít nhất 0,5 A và vôn kế có GHĐ 6 V.

Ghi chú · Đọc số chỉ của dụng cụ đo

Trước khi đo: xác định GHĐ và ĐCNN, kiểm tra kim chỉ đúng vạch 0. Khi đọc: đặt mắt nhìn vuông góc với mặt số, ngay trước kim. Số chỉ bằng giá trị của vạch có số gần nhất phía trước kim cộng với số khoảng chia nhân với ĐCNN. Ví dụ ampe kế ĐCNN 0,01 A, kim ở vạch thứ 6 sau vạch 0,4: I=0,4+6·0,01=0,46 A.

Lưu ý · An toàn khi mắc mạch

Mắc mạch khi công tắc đang mở. Ampe kế mắc nối tiếp, vôn kế mắc song song; chốt (+) của dụng cụ đo nối về phía cực dương của nguồn. Không bao giờ nối hai chốt của ampe kế thẳng vào hai cực của nguồn. Mắc xong phải nhờ giáo viên kiểm tra mạch rồi mới đóng công tắc.

Dự án

Thí nghiệm 1: Đo cường độ dòng điện

Mục tiêu: đo cường độ dòng điện trong mạch kín ở vị trí (1), giữa cực dương của nguồn và bóng đèn, và ở vị trí (2), giữa bóng đèn và cực âm của nguồn; so sánh hai giá trị.

  1. Mắc mạch điện gồm nguồn 1,5 V, công tắc, bóng đèn và ampe kế nối tiếp, ampe kế ở vị trí (1): chốt (+) của ampe kế nối với cực dương của nguồn, chốt (trừ) nối với bóng đèn. Công tắc đang mở, mạch hở.
  2. Đóng công tắc, đọc cường độ dòng điện I₁ tại vị trí (1), ghi vào bảng.
  3. Mở công tắc, chuyển ampe kế sang vị trí (2): chốt (+) nối với đầu bóng đèn, chốt (trừ) nối với cực âm của nguồn. Đóng công tắc, đọc I₂, ghi vào bảng.
  4. Lặp lại các bước trên với nguồn 3 V và nguồn 6 V.
Bảng ghi kết quả đo cường độ dòng điện
Nguồn điệnI₁ (A)I₂ (A)
1,5 V......
3 V......
6 V......

Báo cáo: vẽ sơ đồ mạch điện đã mắc bằng kí hiệu; điền bảng; so sánh I₁ và I₂ với cùng một nguồn; nhận xét cường độ dòng điện khi tăng hiệu điện thế của nguồn; trả lời câu hỏi đầu bài.

Dự án

Thí nghiệm 2: Đo hiệu điện thế

Mục tiêu: đo hiệu điện thế giữa hai cực của nguồn điện và hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn trong mạch kín; so sánh hai giá trị.

  1. Nối hai chốt của vôn kế với hai cực của nguồn 1,5 V (chốt (+) với cực dương), khi nguồn chưa mắc vào mạch. Đọc hiệu điện thế U nguồn, ghi vào bảng.
  2. Mắc mạch gồm nguồn, công tắc, bóng đèn nối tiếp; mắc vôn kế song song với bóng đèn, chốt (+) nối với đầu đèn ở phía cực dương của nguồn. Công tắc đang mở.
  3. Đóng công tắc, đọc hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn U đèn, ghi vào bảng.
  4. Thay nguồn 1,5 V bằng nguồn 3 V, lặp lại các bước trên.
Bảng ghi kết quả đo hiệu điện thế
Nguồn điệnU nguồn (V)U đèn (V)
1,5 V......
3 V......

Báo cáo: vẽ sơ đồ mạch điện có vôn kế; điền bảng; so sánh U đèn với U nguồn; dùng vôn kế kiểm tra thêm một chiếc pin đã dùng lâu và cho biết pin đó cũ hay mới.

Nhận xét kết quả

Định lí · Kết quả

Với cùng một nguồn điện, cường độ dòng điện tại vị trí (1) và (2) bằng nhau: I₁=I₂. Dòng điện không bị “tiêu thụ” khi đi qua bóng đèn, nên ý kiến của bạn học sinh ở đầu bài là không đúng. Hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn nhỏ hơn một chút so với hiệu điện thế của nguồn đo khi mạch hở.
  • Hiệu điện thế của nguồn càng lớn thì cường độ dòng điện qua đèn càng lớn, đèn càng sáng.
  • Mạch kín: đèn sáng, kim ampe kế lệch khỏi vạch 0. Mạch hở (công tắc mở, dây lỏng, đèn đứt dây tóc): đèn không sáng, kim ampe kế vẫn ở vạch 0.
  • Pin mới: số chỉ vôn kế bằng số vôn ghi trên pin. Pin cũ: số chỉ vôn kế nhỏ hơn số vôn ghi trên pin.

Ghi chú · Vì sao kết quả các nhóm khác nhau?

Hiệu điện thế của các nguồn không đúng hẳn 1,5 V, 3 V, 6 V; mối nối dây lỏng; đặt mắt đọc kim chưa đúng; dây nối và dụng cụ đo cũng cản trở dòng điện một chút, mỗi bộ dụng cụ một khác (sai số do dụng cụ).

Khám phá

Bàn thực hành ảo

Chọn bóng đèn và nguồn điện. Để công tắc mở, vôn kế nối hai cực nguồn và đọc U nguồn. Đóng công tắc, đặt ampe kế ở vị trí (1) rồi (2) để đọc I₁, I₂; chuyển vôn kế sang hai đầu bóng đèn để đọc U đèn. Ghi các số đo vào bảng (dùng dấu phẩy thập phân) rồi bấm "Kiểm tra bảng": mỗi dòng ghi đúng thêm một điểm vào đồ thị I theo U đèn. Đổi bóng đèn để so sánh hai đường.

Bóng đèn
Nguồn điện
Vị trí ampe kế
Vôn kế mắc song song với
+1,5 VA+−(1)Đ(2)KV+−

Công tắc mở, mạch hở: đèn tắt, kim ampe kế chỉ vạch 0. Vôn kế nối hai cực nguồn chỉ hiệu điện thế giữa hai cực nguồn khi mạch hở: ghi vào cột “U nguồn”.

Ampe kế: GHĐ 0,6 A – ĐCNN 0,01 A Số chỉ: 0,00 A
Vôn kế: GHĐ 6 V – ĐCNN 0,1 V Số chỉ: 1,5 V

Bảng kết quả – Đèn 6 V – 0,5 A

U nguồn: vôn kế nối hai cực nguồn, công tắc mở. I₁, I₂: ampe kế ở vị trí (1), (2), công tắc đóng. U đèn: vôn kế song song với đèn, công tắc đóng.

NguồnU nguồn (V)I₁ (A)I₂ (A)U đèn (V)
1,5 V
3 V
6 V
1,5 V (pin cũ)
012345600,10,20,30,40,50,6U đèn (V)I (A)
Đèn 6 V – 0,5 A Đèn 6 V – 0,3 A Điểm hiện lên khi I₁ và U đèn của dòng đó được ghi đúng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Trên mặt số một ampe kế có ghi A, vạch cuối ghi 0,6, giữa hai vạch số liền nhau 0,1 và 0,2 có 10 khoảng chia. Kim chỉ ở vạch thứ 6 sau vạch 0,4. (a) Tìm GHĐ và ĐCNN. (b) Đọc số chỉ.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một nhóm dùng nguồn 6 V và đèn 6 V – 0,5 A, đo được: I₁=0,46 A, I₂=0,46 A, U nguồn =6,0 V (mạch hở), U đèn =5,2 V. Nêu nhận xét và giải thích vì sao đèn sáng hơi yếu hơn bình thường.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Dùng vôn kế đo hai chiếc pin cùng ghi 1,5 V khi chưa mắc vào mạch: pin A cho số chỉ 1,5 V, pin B cho số chỉ 1,2 V. Pin nào đã cũ? Lắp pin nào vào đèn pin thì đèn sáng hơn?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Sắp xếp các bước đo cường độ dòng điện tại hai vị trí trong mạch theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Đóng công tắc, đọc I₁ tại vị trí (1) và ghi vào bảng.
  2. Vị trí 2: Mắc mạch theo sơ đồ khi công tắc đang mở, ampe kế ở vị trí (1).
  3. Vị trí 3: Mở công tắc, chuyển ampe kế sang vị trí (2), đóng công tắc và đọc I₂.
  4. Vị trí 4: Nhờ giáo viên kiểm tra mạch.
  5. Vị trí 5: Thay nguồn khác và lặp lại.

Bài 2

Một vôn kế có GHĐ 6 V, giữa hai vạch số liền nhau 2 và 3 có 10 khoảng chia. Kim chỉ ở vạch thứ 3 sau vạch 2. Số chỉ của vôn kế là bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 3

Ampe kế có ĐCNN 0,01 A. Kim chỉ ở vạch thứ 8 sau vạch 0,2. Số chỉ của ampe kế là bao nhiêu ampe?

Đơn vị:A

Bài 4

Với nguồn 3 V, ampe kế ở vị trí (1) (giữa cực dương và đèn) chỉ 0,32 A. Chuyển ampe kế sang vị trí (2) (giữa đèn và cực âm), số chỉ sẽ là

Bài 5

Cần đo cường độ dòng điện qua bóng đèn 6 V – 0,5 A khi mắc vào nguồn 6 V. Chọn ampe kế phù hợp nhất.

Bài 6

Đóng công tắc nhưng đèn không sáng và kim ampe kế (mắc nối tiếp, đúng chốt) vẫn chỉ vạch 0. Kết luận nào đúng?

Bài 7

Một chiếc pin ghi 1,5 V. Mắc vôn kế vào hai cực của pin (chưa nối vào mạch), vôn kế chỉ 1,1 V. Kết luận nào đúng?

Bài 8

Với nguồn 3 V (vôn kế chỉ 3,0 V khi mạch hở), hiệu điện thế giữa hai đầu bóng đèn khi đóng công tắc nhiều khả năng là

Bài 9

Những nguyên nhân nào làm kết quả đo của các nhóm khác nhau?

Bài 10

Ghép mỗi phép đo với cách mắc dụng cụ đo đúng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Mắc mạch khi công tắc mở; ampe kế nối tiếp, vôn kế song song, chốt (+) về phía cực dương của nguồn; nhờ giáo viên kiểm tra trước khi đóng công tắc.
  • Đọc số chỉ: xác định GHĐ, ĐCNN; số chỉ = vạch số trước kim + số khoảng chia × ĐCNN.
  • Trong mạch một vòng, I₁=I₂: dòng điện không bị bóng đèn tiêu thụ.
  • Hiệu điện thế giữa hai đầu đèn nhỏ hơn một chút so với hiệu điện thế của nguồn; nguồn có hiệu điện thế lớn hơn cho dòng điện lớn hơn.
  • Kim ampe kế ở vạch 0, đèn tắt: mạch hở. Vôn kế chỉ nhỏ hơn số ghi trên pin: pin cũ.