Bỏ qua đến nội dung

Chương 6 · Lý thuyết

Bài 26. Năng lượng nhiệt và nội năng

Ngay từ lớp 6, em đã làm quen với năng lượng nhiệt: ấm nước nóng, ngọn lửa, Mặt Trời. Nhưng một cục nước đá lạnh có năng lượng nhiệt không? Nhỏ cùng lúc một giọt mực vào cốc nước nóng và cốc nước lạnh, giọt mực ở cốc nào loang ra nhanh hơn, và vì sao?

Em sẽ học được

  • Nêu được các phân tử, nguyên tử chuyển động hỗn loạn không ngừng; nhiệt độ của vật càng cao thì chúng chuyển động càng nhanh.
  • Nêu được khái niệm năng lượng nhiệt (nhiệt năng) và khái niệm nội năng.
  • Nhận biết được khi một vật được làm nóng, các phân tử của vật chuyển động nhanh lên và nội năng của vật tăng.
  • Giải thích được một số hiện tượng đơn giản liên quan đến năng lượng nhiệt và nội năng, như xoa hai tay vào nhau thì tay nóng lên.

Một số tính chất của phân tử, nguyên tử

Mọi vật đều được cấu tạo từ các nguyên tử, phân tử rất nhỏ bé. Giữa chúng có khoảng cách, và giữa chúng có lực tương tác: khi ở xa nhau thì chúng hút nhau, khi ở quá gần nhau thì chúng đẩy nhau.

Năm 1827, nhà thực vật học Brown quan sát hạt phấn hoa trong nước qua kính hiển vi và thấy chúng chuyển động không ngừng theo những đường gấp khúc bất kì. Đó là vì các phân tử nước chuyển động hỗn loạn, va chạm vào hạt phấn hoa từ mọi phía một cách không đều.

Định lí · Chuyển động nhiệt

Các nguyên tử, phân tử chuyển động hỗn loạn không ngừng. Nhiệt độ của vật càng cao thì các nguyên tử, phân tử cấu tạo nên vật chuyển động càng nhanh. Vì chuyển động này liên quan chặt chẽ đến nhiệt độ nên nó được gọi là chuyển động nhiệt.

Vì vậy, giọt mực nhỏ vào cốc nước nóng loang ra nhanh hơn ở cốc nước lạnh: các phân tử nước nóng chuyển động nhanh hơn, va chạm mạnh và nhiều hơn vào các hạt mực.

Ghi chú · Nhanh mà vẫn chậm

Ở nhiệt độ phòng, các phân tử không khí chuyển động với tốc độ hàng trăm tới hàng nghìn m/s. Thế nhưng mở lọ nước hoa ở đầu lớp, phải một lúc sau cuối lớp mới ngửi thấy mùi: các phân tử nước hoa liên tục va chạm với các phân tử không khí nên đi theo đường gấp khúc rất dài, không bay thẳng đến cuối lớp.

Năng lượng nhiệt

Mỗi phân tử đang chuyển động nên có động năng. Cộng động năng của tất cả các phân tử cấu tạo nên vật, ta được một dạng năng lượng của vật.

Định nghĩa · Năng lượng nhiệt

Năng lượng nhiệt (còn gọi là nhiệt năng) của một vật là tổng động năng của các phân tử cấu tạo nên vật.
  • Các phân tử của mọi vật luôn chuyển động, kể cả cục nước đá, nên mọi vật đều có năng lượng nhiệt.
  • Nhiệt độ của vật càng cao thì các phân tử chuyển động càng nhanh, năng lượng nhiệt của vật càng lớn; vật lạnh đi thì năng lượng nhiệt giảm.
  • Năng lượng nhiệt có thể chuyển hoá thành các dạng năng lượng khác và ngược lại: ấm điện chuyển điện năng thành năng lượng nhiệt làm nóng nước; nhà máy nhiệt điện dùng năng lượng nhiệt của nhiên liệu đốt cháy để sản xuất điện năng.
Hai cách làm tăng năng lượng nhiệt của hai bàn tay
Cách làmĐiều xảy ra
Xoa hai bàn tay vào nhauTa thực hiện công: cơ năng của chuyển động tay chuyển hoá thành năng lượng nhiệt, tay nóng lên.
Áp hai bàn tay vào cốc nước ấmNăng lượng nhiệt truyền từ cốc nước ấm sang tay, tay nóng lên.

Nội năng

Vì giữa các phân tử có lực tương tác nên ngoài động năng, các phân tử còn có thế năng (phụ thuộc vào khoảng cách giữa chúng).

Định nghĩa · Nội năng

Nội năng của một vật là tổng động năng và thế năng của các phân tử cấu tạo nên vật.

Định lí · Nội năng và nhiệt độ

Khi một vật được làm nóng, các phân tử của vật chuyển động nhanh lên, động năng của chúng tăng nên nội năng của vật tăng. Khi vật lạnh đi, nội năng của vật giảm.
  • Hai cốc chứa cùng một lượng nước: cốc nước nóng hơn có nội năng lớn hơn.
  • Hai cốc nước cùng nhiệt độ: cốc nhiều nước hơn có nhiều phân tử hơn nên nội năng lớn hơn. Nội năng của vật phụ thuộc cả nhiệt độ lẫn khối lượng của vật.
  • Thả quả cầu kim loại ở nhiệt độ phòng vào cốc nước nóng: các nguyên tử kim loại chuyển động nhanh lên, nội năng của quả cầu tăng; các phân tử nước chuyển động chậm lại, nội năng của nước giảm.

Ghi chú · Nước đang sôi

Đun nước, nhiệt độ của nước tăng dần cho tới khi sôi. Khi nước đã sôi, dù tiếp tục đun, nhiệt độ của nước không tăng nữa: năng lượng nhận thêm được dùng để tách các phân tử nước ra xa nhau (làm tăng thế năng của chúng) và chuyển nước thành hơi. Nội năng vẫn tăng dù nhiệt độ không đổi.

Khám phá

Phân tử trong hai cốc nước

Chỉnh nhiệt độ và lượng nước của hai cốc. Quan sát các phân tử chuyển động nhanh hay chậm, so sánh động năng trung bình của một phân tử và năng lượng nhiệt của mỗi cốc. Bấm "Nhỏ mực vào hai cốc" để xem giọt mực loang ở cốc nào nhanh hơn.

Cốc A
100 g nước, 20 °C
Cốc B
100 g nước, 80 °C
20 °C
Lượng nước cốc A
80 °C
Lượng nước cốc B

So sánh hai cốc (lấy nước 100 g ở 0 °C làm mốc)

Cốc A: động năng trung bình một phân tử × 1,07
Cốc A: năng lượng nhiệt (tổng động năng) × 1,07
Cốc B: động năng trung bình một phân tử × 1,29
Cốc B: năng lượng nhiệt (tổng động năng) × 1,29

Trên hình, chênh lệch tốc độ giữa nước lạnh và nước nóng được phóng đại cho dễ thấy; các con số là tỉ lệ theo mô hình hạt.

Cốc B nóng hơn: các phân tử của nó chuyển động hỗn loạn nhanh hơn, động năng trung bình của một phân tử lớn hơn. Nội năng của cốc B lớn hơn.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hai cốc thuỷ tinh giống nhau, mỗi cốc chứa 200 g nước. Cốc thứ nhất ở 25 °C, cốc thứ hai ở 70 °C. So sánh động năng của các phân tử nước và nội năng của nước ở hai cốc.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Thả một đồng xu bằng đồng đang ở nhiệt độ phòng vào một cốc nước nóng. Động năng của các nguyên tử đồng, phân tử nước và nội năng của đồng xu, của nước thay đổi thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Nêu hai cách làm tăng năng lượng nhiệt của một đồng xu và giải thích.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Năng lượng nhiệt (nhiệt năng) của một vật là

Bài 2

Nội năng của một vật là

Bài 3

Phát biểu nào đúng về mối quan hệ giữa nhiệt độ và năng lượng nhiệt của một vật?

Bài 4

Bạn An cho rằng: "Hầu hết mọi vật đều có năng lượng nhiệt, trừ những vật rất lạnh như cục nước đá". Ý kiến này

Bài 5

Những cách nào sau đây làm tăng nội năng của một miếng kim loại?

Bài 6

Hai bình nước cùng ở 40 °C: bình A chứa 1 lít nước, bình B chứa 3 lít nước. Kết luận nào đúng?

Bài 7

Một vật có năng lượng nhiệt 200 J. Sau khi được nung nóng, năng lượng nhiệt của nó là 400 J. Vật đã nhận thêm bao nhiêu jun năng lượng nhiệt?

Đơn vị:J

Bài 8

Ở nhiệt độ phòng, phân tử không khí chuyển động với tốc độ hàng trăm m/s. Vì sao mở lọ nước hoa ở đầu lớp, phải một lúc sau cuối lớp mới ngửi thấy mùi?

Bài 9

Đun một ấm nước. Khi nước đã sôi, vẫn tiếp tục đun nhưng nhiệt độ của nước không tăng. Năng lượng nước nhận thêm lúc này được dùng để

Ghi nhớ

  • Các phân tử, nguyên tử chuyển động hỗn loạn không ngừng (chuyển động nhiệt); nhiệt độ càng cao, chúng chuyển động càng nhanh.
  • Năng lượng nhiệt (nhiệt năng) của vật là tổng động năng của các phân tử cấu tạo nên vật; mọi vật đều có năng lượng nhiệt.
  • Nội năng của vật là tổng động năng và thế năng của các phân tử cấu tạo nên vật.
  • Vật nóng lên thì các phân tử chuyển động nhanh lên, nội năng tăng; cùng nhiệt độ, vật có khối lượng lớn hơn thì nội năng lớn hơn.
  • Có thể làm tăng năng lượng nhiệt của vật bằng cách thực hiện công (cọ xát) hoặc truyền nhiệt (cho tiếp xúc với vật nóng hơn).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ