Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 13. Khối lượng riêng

Một khối sắt và một khối nhôm to bằng nhau, nhấc lên thì khối sắt nặng hơn hẳn. Một thỏi sắt nhỏ và một cánh cửa sắt có khối lượng khác xa nhau, nhưng cùng làm bằng sắt. Đại lượng nào cho biết chất này "nặng" hơn chất kia, không phụ thuộc vật to hay nhỏ?

Em sẽ học được

  • Nêu được định nghĩa khối lượng riêng và công thức D=m/V.
  • Nêu được đơn vị khối lượng riêng là kg/m mũ 3; đổi được sang g/xăng-ti-mét khối và ngược lại.
  • Tra được bảng khối lượng riêng; tính được khối lượng, thể tích của vật khi biết khối lượng riêng và nhận biết được chất làm vật.

Khối lượng riêng

Cân các khối sắt có thể tích khác nhau: khối 1 xăng-ti-mét khối có khối lượng 7,8 g, khối 2 xăng-ti-mét khối có khối lượng 15,6 g, khối 10 xăng-ti-mét khối có khối lượng 78 g. Thể tích tăng bao nhiêu lần thì khối lượng tăng bấy nhiêu lần, nên tỉ số khối lượng trên thể tích luôn bằng 7,8 g/xăng-ti-mét khối. Làm như vậy với nhôm, tỉ số luôn bằng 2,7 g/xăng-ti-mét khối.

Định nghĩa · Khối lượng riêng

Khối lượng riêng của một chất là khối lượng của một đơn vị thể tích chất đó.
D=m/V
  • D là khối lượng riêng của chất làm vật;
  • m là khối lượng của vật;
  • V là thể tích của vật.

Ghi chú · Mỗi chất có một khối lượng riêng

Với cùng một chất (ở cùng điều kiện), khối lượng của vật tỉ lệ thuận với thể tích, nên D không đổi dù vật to hay nhỏ. Cắt đôi một thanh sắt thì khối lượng và thể tích đều giảm một nửa, còn khối lượng riêng vẫn là của sắt.

Đơn vị khối lượng riêng

Trong hệ SI, khối lượng đo bằng kg, thể tích đo bằng m mũ 3, nên đơn vị khối lượng riêng là kilôgam trên mét khối (kg/m mũ 3). Ngoài ra còn dùng gam trên centimét khối (g/xăng-ti-mét khối) hay gam trên mililít (g/mL), vì 1 mL=1 xăng-ti-mét khối.

1 g/xăng-ti-mét khối=(0,001 kg)/(0,000001 m mũ 3)=1000 kg/m mũ 3

Lưu ý · Đổi đơn vị trước khi tính

Muốn D ra kg/m mũ 3 thì m phải ở kg, V ở m mũ 3; muốn D ra g/xăng-ti-mét khối thì m ở g, V ở xăng-ti-mét khối. Nhớ: 1 L=1 dm mũ 3 =0,001 m mũ 3.

Bảng khối lượng riêng của một số chất

Khối lượng riêng của một số chất (giá trị gần đúng, ở nhiệt độ phòng)
Chất rắnD (kg/m mũ 3)Chất lỏngD (kg/m mũ 3)
Chì11300Thuỷ ngân13600
Đồng8900Nước1000
Sắt, thép7800Dầu ăn≈800
Nhôm2700Dầu hoả≈800
Đá≈2600Rượu, cồn≈790
Nước đá900Xăng≈700
Gỗ tốt≈800Không khí (chất khí)≈1,29

Từ công thức D=m/V suy ra hai công thức dùng nhiều trong bài tập:

m=D·V V=m/D
  • Biết chất làm vật (tra D) và thể tích, tính được khối lượng mà không cần cân, ví dụ khối lượng một cột đá, một dầm sắt.
  • Biết khối lượng và D, tính được thể tích, ví dụ thể tích của một can dầu.
  • Đo m và V, tính D rồi so với bảng để biết vật làm bằng chất gì.

Khám phá

Khối vật liệu đổi kích thước

Chọn chất làm khối rồi kéo ba thanh trượt để đổi chiều dài, chiều rộng, chiều cao. Cân điện tử cho khối lượng m, thể tích V tính từ ba cạnh. Ghi ít nhất ba lần đo với ba kích thước khác nhau vào bảng: m và V thay đổi, còn m/V thì sao? Các điểm trên đồ thị m theo V xếp thế nào? Sau đó chuyển sang "Khối bí ẩn", đo và tính m/V để đoán khối làm bằng chất gì.

Chế độ
Chất làm khối
4 cm
3 cm
2 cm
64,8 ga = 4 cm
Cân điện tử đo khối lượng; thể tích tính từ ba cạnh: V = a · b · c.
0204004080V (cm³)m (g)
Chấm tím: các lần đã ghi; vòng cam: khối đang đặt trên cân.
Thể tích V
24 cm³
Khối lượng m
64,8 g
m/V
2,7 g/cm³

Khối 4 cm × 3 cm × 2 cm: V = 24 cm³, cân chỉ m = 64,8 g, m/V = 2,7 g/cm³.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một khối kim loại đặc có khối lượng 540 g và thể tích 200 xăng-ti-mét khối. Tính khối lượng riêng của kim loại theo g/xăng-ti-mét khối và kg/m mũ 3. Khối làm bằng kim loại gì?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một dầm sắt có thể tích 40 dm mũ 3. Tính khối lượng của dầm, biết khối lượng riêng của sắt là 7800 kg/m mũ 3.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Cần một can có dung tích ít nhất bao nhiêu lít để chứa 1,6 kg dầu hoả? Biết khối lượng riêng của dầu hoả là 800 kg/m mũ 3.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Công thức tính khối lượng riêng D của một chất theo khối lượng m và thể tích V của vật là

Bài 2

Một khúc gỗ có thể tích 0,05 m mũ 3 và khối lượng 40 kg. Tính khối lượng riêng của gỗ (theo kg/m mũ 3).

Đơn vị:kg/m³

Bài 3

Đổi 2,7 g/xăng-ti-mét khối ra kg/m mũ 3.

Đơn vị:kg/m³

Bài 4

Tính khối lượng của 2 lít nước, biết khối lượng riêng của nước là 1000 kg/m mũ 3.

Đơn vị:kg

Bài 5

Một bức tượng đồng đặc có thể tích 0,02 m mũ 3. Khối lượng riêng của đồng là 8900 kg/m mũ 3. Tính khối lượng của bức tượng.

Đơn vị:kg

Bài 6

Một khối sắt đặc có khối lượng 15,6 kg. Thể tích của khối sắt là bao nhiêu đềximét khối? Biết khối lượng riêng của sắt là 7800 kg/m mũ 3.

Đơn vị:dm³

Bài 7

Một khối kim loại hình hộp chữ nhật kích thước 3 xăng-ti-mét×2 xăng-ti-mét×5 xăng-ti-mét có khối lượng 267 g. Dựa vào bảng khối lượng riêng, khối làm bằng

Bài 8

Những câu nào đúng?

Bài 9

Hai khối đặc, một bằng nhôm, một bằng sắt, có cùng khối lượng 1 kg. Khối nào có thể tích lớn hơn?

Ghi nhớ

  • Khối lượng riêng của một chất là khối lượng của một đơn vị thể tích chất đó: D=m/V.
  • Đơn vị: kg/m mũ 3; ngoài ra g/xăng-ti-mét khối (=g/mL), với 1 g/xăng-ti-mét khối=1000 kg/m mũ 3.
  • Mỗi chất có một khối lượng riêng xác định (tra bảng), không phụ thuộc kích thước vật.
  • Dùng m=D·V và V=m/D để tính khối lượng, thể tích; đo m, V rồi tính D để nhận biết chất.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ