Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Hoạt động

Bài 14. Thực hành xác định khối lượng riêng

Một hòn sỏi nhặt ngoài sân không có hình dạng nào để tính thể tích bằng công thức. Một chai dầu ăn không ghi khối lượng riêng. Vậy làm sao biết được khối lượng riêng của chúng? Bài này hướng dẫn em tự đo.

Em sẽ học được

  • Đo được khối lượng của vật và của chất lỏng bằng cân.
  • Đo được thể tích khối hộp bằng thước, thể tích vật có hình dạng bất kì và thể tích chất lỏng bằng bình chia độ.
  • Tính được khối lượng riêng D=m/V từ số đo; đo nhiều lần và lấy giá trị trung bình.

Cơ sở của phép đo

Theo công thức D=m/V, muốn xác định khối lượng riêng của một chất ta đo khối lượng m và thể tích V của một vật (hoặc một lượng chất lỏng) làm bằng chất đó, rồi tính thương.

Đo khối lượng và thể tích
Cần đoDụng cụCách làm
Khối lượng mCân (cân điện tử hoặc cân đồng hồ)Chỉnh cân về số 0, đặt vật lên đĩa cân, đọc số chỉ.
Thể tích khối hộpThướcĐo chiều dài a, chiều rộng b, chiều cao c; tính V=a·b·c.
Thể tích vật bất kì (chìm trong nước)Bình chia độ, nướcĐọc mực nước V₁; thả chìm vật, đọc mực nước V₂; V=V₂ trừ V₁.
Thể tích chất lỏngBình chia độĐổ chất lỏng vào bình, đọc thể tích.

Ghi chú · Đọc bình chia độ

Xác định giới hạn đo (GHĐ) và độ chia nhỏ nhất (ĐCNN) của bình trước khi đo. Đặt bình thẳng đứng, mắt nhìn ngang với mực chất lỏng, đọc theo vạch chia gần nhất. Nhớ 1 mL=1 xăng-ti-mét khối.

Lưu ý · Cân trước, nhúng nước sau

Vật đã nhúng vào nước bị ướt, nếu cân sau thì khối lượng đọc được lớn hơn khối lượng thật. Vì vậy luôn cân vật khô trước rồi mới đo thể tích bằng bình chia độ.

Dự án

Thực hành: xác định khối lượng riêng

Mục tiêu: xác định khối lượng riêng của (1) một khối hộp chữ nhật, (2) một vật rắn có hình dạng bất kì chìm trong nước (hòn sỏi, con ốc), (3) một lượng chất lỏng (nước muối, dầu ăn); so sánh với bảng khối lượng riêng.

Dụng cụ:

  • Cân điện tử (ĐCNN 0,1 g hoặc 1 g).
  • Thước có ĐCNN 1 mm.
  • Bình chia độ (GHĐ 100 mL hoặc 250 mL), cốc thuỷ tinh, nước.
  • Một khối hộp chữ nhật (gỗ, nhôm), một hòn sỏi hoặc con ốc vừa lọt bình chia độ, một ít chất lỏng cần đo, khăn lau.

Các bước tiến hành:

  1. Khối hộp: cân khối hộp được m; đo a, b, c bằng thước; tính V=a·b·c và D=m/V.
  2. Vật bất kì: cân vật khô được m. Đổ nước vào bình chia độ (đủ để ngập vật), đọc V₁. Buộc vật vào sợi chỉ, thả nhẹ cho vật chìm hẳn, đọc V₂. Tính V=V₂ trừ V₁ và D=m/V.
  3. Chất lỏng: cân cốc (hoặc bình chia độ) rỗng được m₁. Đổ chất lỏng vào bình chia độ, đọc thể tích V, đổ hết vào cốc rồi cân được m₂ (hoặc đổ thẳng vào bình chia độ đặt trên cân). Khối lượng chất lỏng m=m₂ trừ m₁; D=m/V.
  4. Mỗi phép đo làm 3 lần, ghi vào bảng, tính giá trị trung bình của D.
Bảng ghi kết quả (mẫu, cho vật có hình dạng bất kì)
Lần đom (g)V₁ (mL)V₂ (mL)V=V₂ trừ V₁ (xăng-ti-mét khối)D (g/xăng-ti-mét khối)
1...............
2...............
3...............
D tb =(D₁+D₂+D₃)/3

Báo cáo: điền bảng kết quả cho từng vật; tính D trung bình theo g/xăng-ti-mét khối và đổi ra kg/m mũ 3; so sánh với bảng khối lượng riêng để đoán chất làm vật; nêu những nguyên nhân gây sai số (đọc vạch lệch, vật còn bọt khí bám, vật bị ướt khi cân, nước bắn ra ngoài khi thả vật) và cách khắc phục.

Lưu ý · An toàn

Thả vật nhẹ nhàng, nghiêng bình cho vật trượt theo thành bình để bình thuỷ tinh không vỡ và nước không bắn ra. Lau khô bàn và cân khi bị nước đổ.

Khám phá

Bàn thí nghiệm ảo

Chọn một vật. Bấm "Đặt vật lên cân" và đọc khối lượng m. Đọc mực nước V₁ trong bình chia độ (dùng khung phóng to), rồi bấm "Thả vật vào bình chia độ" và đọc V₂. Điền bốn ô, tính D=m/(V₂ trừ V₁) theo g/xăng-ti-mét khối và bấm "Kiểm tra số đo". Đổi vật khác và so sánh khối lượng riêng tìm được với bảng.

Vật cần đo
0,0 g
Cân điện tử (đọc m)
0102030405060708090100mL
Bình chia độ (GHĐ 100 mL, ĐCNN 2 mL)
0102030405060708090100
Khung phóng to quanh mặt nước (khung cam)

Bước 1: cân hòn đá. Bước 2: đọc V₁, thả vật vào bình, đọc V₂. Bước 3: tính V = V₂ − V₁ và D = m : V.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một khối hộp chữ nhật có các cạnh đo được 5,0 xăng-ti-mét, 4,0 xăng-ti-mét, 2,0 xăng-ti-mét và khối lượng 108 g. Tính khối lượng riêng của chất làm khối hộp.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một nhóm đo khối lượng riêng của hòn sỏi ba lần, được: lần 1: m=26,0 g, V₁=50 mL, V₂=60 mL; lần 2: m=26,2 g, V₁=40 mL, V₂=50 mL; lần 3: m=25,9 g, V₁=60 mL, V₂=70 mL. Tính khối lượng riêng trung bình của sỏi.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Cân một cốc rỗng được 50 g. Đổ vào bình chia độ 100 mL dầu ăn rồi rót hết vào cốc, cân cả cốc và dầu được 130 g. Tính khối lượng riêng của dầu ăn.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/7 bài

Bài 1

Sắp xếp các bước xác định khối lượng riêng của một hòn sỏi theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Thả nhẹ hòn sỏi cho chìm hẳn trong nước, đọc mực nước V₂.
  2. Vị trí 2: Cân hòn sỏi khô, được khối lượng m.
  3. Vị trí 3: Tính V=V₂ trừ V₁ và D=m/V.
  4. Vị trí 4: Đổ nước vào bình chia độ, đọc mực nước V₁.

Bài 2

Một khối gỗ hình hộp chữ nhật có kích thước 10 xăng-ti-mét×5 xăng-ti-mét×4 xăng-ti-mét và khối lượng 160 g. Khối lượng riêng của gỗ là bao nhiêu g/xăng-ti-mét khối?

Đơn vị:g/cm³

Bài 3

Một vật có khối lượng 39 g. Bình chia độ chỉ 55 mL trước khi thả vật và 70 mL khi vật chìm hẳn. Tính khối lượng riêng của vật theo g/xăng-ti-mét khối.

Đơn vị:g/cm³

Bài 4

Vì sao phải cân vật trước khi thả vật vào bình chia độ?

Bài 5

Cân cốc rỗng được 60 g. Rót vào cốc 50 mL một chất lỏng rồi cân được 99,5 g. Khối lượng riêng của chất lỏng là bao nhiêu g/xăng-ti-mét khối?

Đơn vị:g/cm³

Bài 6

Ba lần đo khối lượng riêng của một con ốc được 7,7 g/xăng-ti-mét khối, 7,9 g/xăng-ti-mét khối và 7,8 g/xăng-ti-mét khối. Tính giá trị trung bình.

Đơn vị:g/cm³

Bài 7

Những việc nào giúp giảm sai số khi đo thể tích bằng bình chia độ?

Ghi nhớ

  • Muốn xác định khối lượng riêng: đo m bằng cân, đo V rồi tính D=m/V.
  • Khối hộp: V=a·b·c; vật bất kì chìm trong nước: V=V₂ trừ V₁; chất lỏng: đọc trực tiếp trên bình chia độ, m=m₂ trừ m₁.
  • Cân vật khô trước khi nhúng nước; đọc bình chia độ với mắt ngang mực chất lỏng.
  • Đo nhiều lần, lấy giá trị trung bình rồi so với bảng khối lượng riêng.