Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 16. Áp suất chất lỏng. Áp suất khí quyển

Người thợ lặn phải mặc bộ áo lặn chịu được áp suất lớn khi lặn sâu. Lật úp một cốc nước đầy có tờ giấy đậy miệng, nước không đổ ra. Hai hiện tượng này cho thấy chất lỏng và không khí đều gây ra áp suất. Áp suất ấy tác dụng theo phương nào và lớn cỡ nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được chất lỏng gây áp suất theo mọi phương lên đáy bình, thành bình và các vật ở trong lòng nó; càng sâu áp suất càng lớn.
  • Nêu được áp suất tác dụng vào chất lỏng được chất lỏng truyền đi nguyên vẹn theo mọi hướng; giải thích được nguyên tắc máy nén thuỷ lực.
  • Nêu được đặc điểm mực chất lỏng trong bình thông nhau.
  • Lấy được ví dụ chứng tỏ sự tồn tại của áp suất khí quyển, áp suất này tác dụng theo mọi phương; giải thích được một số ứng dụng.

Áp suất chất lỏng

Thí nghiệm 1: đổ nước vào một bình trụ có đáy và các lỗ ở thành bình được bịt bằng màng cao su mỏng. Các màng cao su ở đáy và ở thành bình đều bị phồng ra: chất lỏng ép lên cả đáy bình lẫn thành bình.

Thí nghiệm 2: dùng một đĩa nhẹ D đậy đáy một ống trụ hở hai đầu (giữ bằng sợi dây), nhúng sâu vào bình nước rồi buông dây. Đĩa D không rơi dù ta xoay ống theo các hướng khác nhau: chất lỏng ép lên đĩa từ dưới lên và theo mọi phương.

Định lí · Kết luận

Chất lỏng gây ra áp suất theo mọi phương lên đáy bình, thành bình và các vật ở trong lòng nó. Càng xuống sâu trong chất lỏng, áp suất chất lỏng càng lớn.

Ghi chú · Em có thể chưa biết: tính áp suất chất lỏng

Tại độ sâu h (tính từ mặt thoáng, đơn vị m) trong chất lỏng có trọng lượng riêng d=10D (đơn vị N/m mũ 3), áp suất do chất lỏng gây ra là p=d·h. Với nước, d=10000 N/m mũ 3: cứ xuống sâu thêm 1 m thì áp suất tăng thêm 10000 Pa.

Bình thông nhau

Bình thông nhau là bình có hai hoặc nhiều nhánh nối thông đáy với nhau. Trong hình dưới, khi khoá K mở, nước chảy từ nhánh có mực nước cao sang nhánh có mực nước thấp cho tới khi đứng yên.

KAB36 cm12 cm
Đường nét đứt: ngang mực nước nhánh A, để so với nhánh B.

Khoá K đóng. Nhánh A: 36 cm, nhánh B: 12 cm. Áp suất nước ở đáy nhánh A là 3 600 Pa, nhánh B là 1 200 Pa. Mở khoá K, em dự đoán nước sẽ chảy thế nào?

Định lí · Bình thông nhau

Trong bình thông nhau chứa cùng một chất lỏng đứng yên, mực chất lỏng ở các nhánh luôn ở cùng một độ cao.

Ứng dụng: vòi ấm trà cao bằng miệng ấm (vòi thấp hơn thì nước tràn ra khi chưa rót đầy); ống đo mực chất lỏng gắn ngoài bể, nồi hơi; hệ thống cấp nước từ đài nước trên cao xuống các nhà.

Sự truyền áp suất chất lỏng. Máy nén thuỷ lực

Định lí · Sự truyền áp suất

Áp suất tác dụng vào chất lỏng (chứa trong bình kín) được chất lỏng truyền đi nguyên vẹn theo mọi hướng.

Máy nén thuỷ lực gồm hai xilanh, một nhỏ một to, thông đáy với nhau, chứa đầy chất lỏng (thường là dầu) và được đậy bằng hai pít-tông. Tác dụng lực f lên pít-tông nhỏ diện tích s, áp suất f/s được dầu truyền nguyên vẹn tới pít-tông lớn diện tích S, tạo ra lực nâng F:

F/S=f/s ⇒ F/f=S/s

Diện tích pít-tông lớn gấp bao nhiêu lần pít-tông nhỏ thì lực nâng lớn gấp bấy nhiêu lần lực tác dụng. Nhờ vậy, kích nâng ô tô, phanh dầu, máy ép dùng một lực nhỏ để tạo ra lực rất lớn.

Áp suất khí quyển

Trái Đất được bao bọc bởi một lớp không khí dày tới hàng nghìn kilômét, gọi là khí quyển. Không khí có trọng lượng nên gây ra áp suất lên Trái Đất và mọi vật trên Trái Đất.

Định nghĩa · Áp suất khí quyển

Trái Đất và mọi vật trên Trái Đất đều chịu tác dụng của áp suất khí quyển theo mọi phương. Ở mặt nước biển, áp suất khí quyển vào khoảng 101300 Pa (bằng áp suất của cột thuỷ ngân cao 760 mm).
  • Hút hết không khí trong hộp sữa giấy, hộp bị bẹp theo nhiều phía: áp suất khí quyển bên ngoài lớn hơn áp suất không khí còn lại trong hộp.
  • Lật ngược cốc nước đầy có tờ giấy đậy miệng, nước không chảy ra: áp suất khí quyển đẩy tờ giấy từ dưới lên, lớn hơn áp suất do nước trong cốc gây ra.
  • Khi máy bay cất cánh hay hạ cánh, áp suất khí quyển bên ngoài thay đổi nhanh, chênh với áp suất trong tai nên ta bị ù tai.
Tờ giấy đậy miệng cốc
Không khí quanh cốc
Xoay cốc nước đầy
Mũi tên đỏ: không khí bên ngoài ép lên tờ giấy và thành cốc theo mọi phương.

Nước vẫn ở trong cốc. Cốc để ngửa: nước nằm yên trong cốc nhờ đáy cốc đỡ.

Ứng dụng: ấn giác mút vào mặt kính để đẩy không khí ra, áp suất khí quyển bên ngoài ép giác mút dính chặt; dùng ống hút để uống nước; bình xịt, tàu đệm khí; nắp ấm trà có lỗ nhỏ để không khí vào, nước rót ra dễ dàng.

Khám phá

Cảm biến áp suất trong bể

Kéo cảm biến (hoặc chọn nó rồi bấm phím mũi tên lên, xuống) để thay đổi độ sâu h và đọc áp suất. Xoay màng cảm biến hướng lên, ngang, xuống ở cùng một độ sâu: số chỉ có đổi không? Đổi chất lỏng trong bể và so sánh các đường trên đồ thị p theo h.

Chất lỏng trong bể
Mặt màng cảm biến
020406080100h (cm)mặt thoáng
Kéo cảm biến (vạch tím là màng cao su). Mũi tên đỏ: chất lỏng ép lên màng.

Áp suất chất lỏng tại cảm biến

3 000 Pa

độ sâu h = 30 cm

025507510006 00012 000h (cm)p (Pa)

Nước ở độ sâu 30 cm, màng cảm biến hướng lên: p = 3 000 Pa.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một thợ lặn đang ở độ sâu 20 m dưới mặt nước. Biết trọng lượng riêng của nước là 10000 N/m mũ 3, dùng p=d·h tính áp suất do nước gây ra tại độ sâu đó. Nếu lặn sâu thêm, áp suất thay đổi thế nào?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một máy nén thuỷ lực có pít-tông nhỏ diện tích s=4 xăng-ti-mét vuông, pít-tông lớn diện tích S=200 xăng-ti-mét vuông. Tác dụng lên pít-tông nhỏ một lực f=100 N. Tính lực nâng F ở pít-tông lớn.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao lật úp cốc nước đầy có tờ giấy đậy miệng thì nước không chảy ra, còn làm thí nghiệm đó trong một chuông thuỷ tinh đã hút hết không khí thì nước đổ ra?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Chất lỏng đứng yên trong bình gây áp suất lên

Bài 2

Trong một hồ nước có bốn điểm: A sâu 0,5 m, B sâu 1,2 m, C sâu 2 m, D sâu 0,8 m (tính từ mặt nước). Áp suất của nước lớn nhất tại điểm nào?

Bài 3

Dùng công thức p=d·h, tính áp suất do nước gây ra ở đáy một bể sâu 1,5 m chứa đầy nước. Biết trọng lượng riêng của nước là 10000 N/m mũ 3.

Đơn vị:Pa

Bài 4

Một bình thông nhau chứa nước đứng yên. Mực nước trong các nhánh

Bài 5

Một kích thuỷ lực có pít-tông nhỏ diện tích 2 xăng-ti-mét vuông và pít-tông lớn diện tích 100 xăng-ti-mét vuông. Cần tác dụng lên pít-tông nhỏ một lực 200 N. Lực nâng ở pít-tông lớn là bao nhiêu niutơn?

Đơn vị:N

Bài 6

Hiện tượng nào do áp suất khí quyển gây ra?

Bài 7

Làm thí nghiệm cốc nước úp có tờ giấy đậy trong một chuông thuỷ tinh đã hút hết không khí thì

Bài 8

Vì sao trên nắp ấm trà thường có một lỗ nhỏ?

Ghi nhớ

  • Chất lỏng gây áp suất theo mọi phương lên đáy bình, thành bình và các vật trong lòng nó; càng sâu áp suất càng lớn (p=d·h).
  • Bình thông nhau chứa cùng một chất lỏng đứng yên: mực chất lỏng ở các nhánh ở cùng một độ cao.
  • Áp suất tác dụng vào chất lỏng được truyền nguyên vẹn theo mọi hướng; máy nén thuỷ lực: F/f=S/s.
  • Trái Đất và mọi vật trên Trái Đất chịu áp suất khí quyển theo mọi phương, khoảng 101300 Pa ở mặt nước biển.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ