Bỏ qua đến nội dung

Chương 6 · Lý thuyết

Bài 28. Sự truyền nhiệt

Cầm thìa kim loại khuấy cốc trà nóng, một lúc sau cán thìa nóng lên. Ngồi cạnh lò sưởi, ta thấy ấm dù không chạm vào lò. Mặt Trời ở rất xa, giữa Mặt Trời và Trái Đất gần như là chân không, vậy mà năng lượng nhiệt của Mặt Trời vẫn tới được Trái Đất. Năng lượng nhiệt truyền đi bằng những cách nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được năng lượng nhiệt truyền từ vật nóng hơn sang vật lạnh hơn.
  • Lấy được ví dụ về hiện tượng dẫn nhiệt, đối lưu, bức xạ nhiệt và mô tả sơ lược sự truyền năng lượng trong mỗi hiện tượng.
  • Phân tích được ví dụ về công dụng của vật dẫn nhiệt tốt, vật cách nhiệt tốt.
  • Giải thích được một số hiện tượng thường gặp: mặc áo màu trắng vào mùa hè, phích giữ nước nóng, hiệu ứng nhà kính.

Dẫn nhiệt

Năng lượng nhiệt luôn được truyền từ vật (hoặc phần) nóng hơn sang vật (hoặc phần) lạnh hơn. Năng lượng nhiệt có thể truyền trong chất rắn, chất lỏng, chất khí và cả trong chân không, theo ba hình thức: dẫn nhiệt, đối lưu và bức xạ nhiệt.

Thí nghiệm: một thanh đồng AB mắc trên giá, dưới thanh gắn các đinh nhỏ bằng sáp ở những khoảng cách đều nhau. Đốt nóng đầu A bằng đèn cồn. Các đinh lần lượt rơi xuống, bắt đầu từ đinh gần đầu A nhất rồi đến các đinh xa hơn.

Định nghĩa · Dẫn nhiệt

Dẫn nhiệt là sự truyền năng lượng nhiệt từ phần này sang phần khác của một vật, hoặc từ vật này sang vật khác khi chúng tiếp xúc nhau. Các hạt (phân tử, nguyên tử) ở phần nóng chuyển động mạnh, va chạm và truyền một phần động năng cho các hạt bên cạnh.
Vật dẫn nhiệt tốt và vật dẫn nhiệt kém
LoạiVí dụCông dụng
Dẫn nhiệt tốtKim loại: đồng, nhôm, sắt, bạcLàm nồi, xoong, ấm đun nước, đáy bàn là, tấm tản nhiệt
Dẫn nhiệt kém (cách nhiệt tốt)Gỗ, nhựa, cao su, sứ, thuỷ tinh, bông, len, không khí, chất lỏngLàm tay cầm nồi, lót nồi, áo ấm, vỏ hộp giữ nhiệt, lớp cách nhiệt tường nhà

Ghi chú · Chất lỏng và chất khí dẫn nhiệt kém

Chất rắn dẫn nhiệt tốt hơn chất lỏng và chất khí. Không khí dẫn nhiệt rất kém, vì vậy áo bông, chăn bông, lông thú (giữ nhiều lớp không khí) giữ ấm tốt; mặc nhiều áo mỏng ấm hơn một áo dày vì giữa các lớp áo có không khí.

Đối lưu

Thí nghiệm: hai ống nghiệm đựng nước. Ống (1) gắn viên sáp ở đáy, đun nóng ở gần miệng ống: nước ở miệng ống sôi mà viên sáp ở đáy vẫn không chảy. Ống (2) gắn viên sáp ở miệng, đun nóng ở đáy ống: viên sáp ở miệng ống chảy ra nhanh. Rắc vài hạt thuốc tím vào cốc nước rồi đun ở đáy, ta thấy các dòng nước màu tím đi từ đáy lên rồi từ trên xuống.

Định nghĩa · Đối lưu

Đối lưu là sự truyền năng lượng nhiệt nhờ các dòng chất lỏng hoặc chất khí. Đối lưu là hình thức truyền nhiệt chủ yếu của chất lỏng và chất khí.

Giải thích: lớp nước ở dưới nóng lên trước, nở ra, khối lượng riêng giảm nên nổi lên; lớp nước lạnh ở trên có khối lượng riêng lớn hơn chìm xuống thế chỗ. Cứ thế tạo thành dòng đối lưu làm nóng cả ống. Khi đun ở miệng ống, nước nóng nhẹ hơn vẫn ở trên, không có dòng đối lưu, còn nước lại dẫn nhiệt kém nên đáy ống hầu như không nóng lên.

  • Đun nước, phải đặt ấm, nồi lên trên ngọn lửa (đun từ dưới lên).
  • Đốt nến dưới một chong chóng giấy: không khí nóng bốc lên tạo dòng đối lưu làm chong chóng quay.
  • Điều hoà thường lắp trên cao: không khí lạnh nặng hơn đi xuống, không khí nóng nhẹ hơn đi lên, nhờ đó cả phòng mát đều.
  • Gió biển, gió đất; ống khói nhà máy cao để tạo dòng đối lưu hút khói lên.

Bức xạ nhiệt

Thí nghiệm: một bình thuỷ tinh phủ đen, bên trong có nhiệt kế, đặt gần một ngọn đèn (nguồn nhiệt). Bật đèn, nhiệt kế chỉ nhiệt độ tăng dần. Đặt tấm gỗ chắn giữa đèn và bình, nhiệt độ không tăng nữa. Năng lượng nhiệt từ đèn tới bình không nhờ dẫn nhiệt (không khí dẫn nhiệt kém) cũng không nhờ đối lưu (không khí nóng đi lên, không đi ngang).

Định nghĩa · Bức xạ nhiệt

Bức xạ nhiệt là sự truyền năng lượng nhiệt bằng các tia nhiệt đi thẳng. Bức xạ nhiệt có thể xảy ra cả trong chân không: năng lượng nhiệt của Mặt Trời truyền tới Trái Đất bằng bức xạ nhiệt.

Định lí · Hấp thụ tia nhiệt

Vật có bề mặt càng sẫm màu và càng xù xì thì hấp thụ tia nhiệt càng nhiều. Vật có bề mặt sáng màu, nhẵn bóng hấp thụ ít và phản xạ nhiều tia nhiệt.
  • Mùa hè nên mặc áo màu trắng hoặc sáng màu để hấp thụ ít tia nhiệt của Mặt Trời; mùa đông nên mặc áo sẫm màu.
  • Phích (bình thuỷ) có hai lớp thuỷ tinh, giữa là chân không để ngăn dẫn nhiệt và đối lưu; mặt trong tráng bạc để phản xạ tia nhiệt trở lại nước; nút đậy kín ngăn đối lưu ra ngoài.
  • Mái nhà, bồn chứa nước, xe chở xăng dầu thường sơn màu sáng, bóng để ít hấp thụ tia nhiệt.

Hiệu ứng nhà kính

Thí nghiệm: đặt hai cốc nước giống nhau dưới ánh nắng, một cốc đặt trong lồng kính, một cốc ở ngoài. Sau một thời gian, nước trong cốc đặt trong lồng kính nóng hơn.

Bức xạ của Mặt Trời đi qua tấm kính vào bên trong, làm nóng các vật trong lồng. Các vật này phát ra bức xạ nhiệt yếu hơn, phần lớn không đi qua được tấm kính để ra ngoài, nên năng lượng nhiệt bị giữ lại, bên trong nóng dần lên. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng nhà kính.

Lưu ý · Hiệu ứng nhà kính của Trái Đất

Các khí như carbon dioxide, hơi nước, methane trong khí quyển đóng vai trò như tấm kính, giữ lại năng lượng nhiệt, giúp Trái Đất đủ ấm cho sự sống. Nhưng khi lượng các khí này tăng lên quá nhiều (do đốt nhiên liệu, phá rừng), Trái Đất nóng lên, gây biến đổi khí hậu. Cần tiết kiệm năng lượng, trồng cây xanh, sử dụng năng lượng sạch.

Người ta vận dụng hiệu ứng nhà kính để trồng rau, hoa trong nhà kính vào mùa lạnh.

Khám phá

Ba cách truyền nhiệt

Chọn một thí nghiệm. Dẫn nhiệt: đốt đầu A của thanh và xem thứ tự các đinh rơi, đổi vật liệu để so sánh. Đối lưu: đun ống nghiệm ở đáy rồi ở miệng ống, quan sát hạt thuốc tím và hai viên sáp. Bức xạ nhiệt: bật đèn sưởi, so sánh bình đen với bình trắng, thử đặt tấm gỗ chắn và đổi khoảng cách.

Thí nghiệm
ABđèn cồn

Thanh đồng có 6 đinh gắn sáp. Bấm "Đốt đầu A" và quan sát thứ tự các đinh rơi.

Vật liệu của thanh

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đứng gần một bếp lửa, ta cảm thấy nóng. Năng lượng nhiệt mà cơ thể nhận được từ bếp chủ yếu là do dẫn nhiệt, đối lưu hay bức xạ nhiệt? Vì sao?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vì sao xoong, nồi thường làm bằng kim loại, còn tay cầm của chúng làm bằng gỗ hoặc nhựa?
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Phích giữ nước nóng có hai lớp thuỷ tinh, giữa hai lớp là chân không, mặt trong tráng bạc, nút đậy kín. Mỗi bộ phận ngăn hình thức truyền nhiệt nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Năng lượng nhiệt tự truyền

Bài 2

Ghép mỗi hiện tượng với hình thức truyền nhiệt chủ yếu.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Hình thức truyền nhiệt nào có thể xảy ra trong chân không?

Bài 4

Chọn tất cả các vật dẫn nhiệt kém (cách nhiệt tốt).

Bài 5

Vì sao mùa hè người ta thường mặc áo màu trắng, ít mặc áo màu đen?

Bài 6

Đun nước trong ống nghiệm ở gần miệng ống, viên sáp gắn ở đáy ống không chảy dù nước ở miệng ống đã sôi. Nguyên nhân là

Bài 7

Muốn làm mát cả phòng nhanh nhất, nên lắp máy điều hoà ở đâu?

Bài 8

Đặt hai cốc nước giống nhau dưới nắng, một cốc trong lồng kính, một cốc ngoài trời. Cốc trong lồng kính nóng hơn vì

Bài 9

Việc làm nào giúp giảm tác hại của hiệu ứng nhà kính đối với Trái Đất?

Ghi nhớ

  • Năng lượng nhiệt truyền từ vật nóng hơn sang vật lạnh hơn, bằng ba hình thức: dẫn nhiệt, đối lưu, bức xạ nhiệt.
  • Dẫn nhiệt: truyền từ phần này sang phần khác của vật, từ vật này sang vật khác khi tiếp xúc; kim loại dẫn nhiệt tốt; gỗ, nhựa, chất lỏng, chất khí dẫn nhiệt kém.
  • Đối lưu: truyền nhờ dòng chất lỏng hoặc chất khí; là hình thức truyền nhiệt chủ yếu của chất lỏng và chất khí.
  • Bức xạ nhiệt: truyền bằng tia nhiệt đi thẳng, xảy ra cả trong chân không; bề mặt sẫm màu, xù xì hấp thụ tia nhiệt nhiều.
  • Hiệu ứng nhà kính giữ năng lượng nhiệt lại bên trong; khí nhà kính tăng quá mức làm Trái Đất nóng lên.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ