Chương 6 · Lý thuyết
Bài 29. Sự nở vì nhiệt
Tháp Eiffel ở Paris (Pháp) làm bằng thép, cao 324 m. Các phép đo cho thấy vào mùa hè tháp cao hơn vào mùa đông vài xăng-ti-mét. Vì sao tháp có thể "lớn lên" như vậy? Còn đường ray xe lửa, vì sao chỗ nối hai thanh ray lại chừa một khe hở nhỏ?
Em sẽ học được
- Nêu được chất rắn, chất lỏng, chất khí nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi.
- Nêu được các chất khác nhau nở vì nhiệt khác nhau; so sánh được sự nở vì nhiệt của chất rắn, chất lỏng, chất khí.
- Mô tả được hoạt động của băng kép khi bị nung nóng và làm lạnh.
- Lấy được ví dụ về công dụng và tác hại của sự nở vì nhiệt và cách phòng tránh tác hại.
Sự nở vì nhiệt của chất rắn
Thí nghiệm: ba thanh nhôm, đồng, sắt có cùng chiều dài ở nhiệt độ phòng, được đặt trong một ống. Cho hơi nước nóng đi qua ống để làm nóng ba thanh như nhau. Kim chỉ thị cho thấy cả ba thanh đều dài ra; thanh nhôm dài ra nhiều nhất, sau đó đến thanh đồng, thanh sắt dài ra ít nhất.
Định lí · Kết luận
| Chất | Nhôm | Đồng | Sắt |
|---|---|---|---|
| Độ dài thêm | 0,12 xăng-ti-mét | 0,086 xăng-ti-mét | 0,060 xăng-ti-mét |
Định nghĩa · Băng kép
Sự nở vì nhiệt của chất lỏng và chất khí
Thí nghiệm với chất lỏng: một bình thuỷ tinh đựng đầy nước màu, nút có cắm một ống thuỷ tinh nhỏ. Đặt bình vào chậu nước nóng: mực nước màu trong ống dâng lên. Đặt bình vào chậu nước lạnh: mực nước màu hạ xuống. Làm thí nghiệm với ba bình giống nhau đựng rượu, dầu và nước cùng thể tích, cùng nhúng vào nước nóng: mực chất lỏng trong ba ống dâng lên khác nhau.
Định lí · Chất lỏng
Thí nghiệm với chất khí: một bình cầu chứa không khí, nút có cắm ống thuỷ tinh, trong ống có một giọt nước màu. Áp hai bàn tay vào bình cho không khí trong bình nóng lên: giọt nước màu đi ra phía ngoài. Bỏ tay ra, không khí nguội đi: giọt nước màu đi vào trong. Chỉ hơi ấm của bàn tay đã đủ làm không khí nở ra thấy rõ, trong khi muốn thấy nước nở ra phải nhúng bình vào nước nóng: chất khí nở vì nhiệt nhiều hơn chất lỏng.
| Chất khí | Chất lỏng | Chất rắn |
|---|---|---|
| Không khí: 183 xăng-ti-mét khối | Rượu: 58 xăng-ti-mét khối | Nhôm: 3,45 xăng-ti-mét khối |
| Hơi nước: 183 xăng-ti-mét khối | Dầu hoả: 55 xăng-ti-mét khối | Đồng: 2,55 xăng-ti-mét khối |
| Khí oxygen: 183 xăng-ti-mét khối | Thuỷ ngân: 9 xăng-ti-mét khối | Sắt: 1,80 xăng-ti-mét khối |
Định lí · So sánh
Ứng dụng và phòng tránh tác hại
- Nhiệt kế chất lỏng: chất lỏng trong bầu nhiệt kế (rượu, thuỷ ngân) nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi, mực chất lỏng trong ống cho biết nhiệt độ.
- Băng kép dùng để tự động đóng ngắt mạch điện khi nhiệt độ thay đổi: trong bàn là, nồi cơm điện, bình nóng lạnh, thiết bị báo cháy. Khi đủ nóng, băng kép cong lên, rời tiếp điểm, ngắt điện; khi nguội đi, băng kép trở lại, đóng mạch.
- Khinh khí cầu: không khí trong khí cầu được đốt nóng, nở ra, nhẹ hơn không khí bên ngoài nên khí cầu bay lên.
- Nút thuỷ tinh của lọ bị kẹt: hơ nóng cổ lọ, cổ lọ nở ra và mở được nút. Quả bóng bàn bị bẹp nhúng vào nước nóng sẽ phồng lên.
Lưu ý · Tác hại và cách phòng tránh
Ghi chú · Rót nước sôi vào cốc thuỷ tinh dày
Khám phá
Thanh ray, băng kép và bảng so sánh
Thanh ray: kéo nhiệt độ và quan sát khe hở; thử lắp ray không để khe hở. Băng kép: nung nóng hoặc làm lạnh băng kép đồng – thép, rồi bật bàn là để thấy băng kép tự động đóng ngắt mạch điện. Rắn – lỏng – khí: đổi độ tăng nhiệt độ và so sánh độ tăng thể tích của các chất.
Ở 20 °C, mỗi thanh ray (dài 12,5 m, lắp ở 20 °C) dài thêm 0,00 mm; khe hở còn 6,00 mm, đủ chỗ cho ray nở ra. Với khe hở 6 mm, ray chịu được tới khoảng 60 °C.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Sắp xếp sự nở vì nhiệt từ nhiều tới ít, cách nào đúng?
Bài 2
Ba thanh nhôm, đồng, sắt cùng chiều dài ở nhiệt độ phòng được nung nóng như nhau. Thanh nào dài nhất?
Bài 3
Băng kép đồng – thép bị hơ nóng sẽ
Bài 4
Mỗi mét thép dài thêm 0,012 mm khi nóng thêm 1 °C. Một thanh ray dài 12,5 m nóng từ 20 °C lên 40 °C thì dài thêm bao nhiêu milimét?
Bài 5
Tháp Eiffel bằng thép cao 324 m. Mỗi mét thép dài thêm 0,012 mm khi nóng thêm 1 °C. Nếu nhiệt độ của tháp vào mùa hè cao hơn mùa đông 20 °C thì tháp cao thêm khoảng bao nhiêu xăng-ti-mét? (làm tròn đến một chữ số thập phân)
Bài 6
Theo bảng, 1000 xăng-ti-mét khối rượu nóng thêm 50 °C thì thể tích tăng 58 xăng-ti-mét khối. Hỏi 500 xăng-ti-mét khối rượu nóng thêm 50 °C thì thể tích tăng bao nhiêu xăng-ti-mét khối?
Bài 7
Vì sao chỗ nối hai đầu thanh ray xe lửa lại để một khe hở?
Bài 8
Trường hợp nào là ứng dụng có ích của sự nở vì nhiệt?
Bài 9
Một quả bóng bàn bị bẹp (không thủng) được nhúng vào nước nóng thì phồng lên vì
Bài 10
Vì sao khi đun nước không nên đổ đầy ấm?
Ghi nhớ
- Chất rắn, chất lỏng, chất khí đều nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi.
- Chất khí nở vì nhiệt nhiều hơn chất lỏng, chất lỏng nở nhiều hơn chất rắn; các chất khí khác nhau nở như nhau, các chất rắn, chất lỏng khác nhau nở khác nhau.
- Băng kép (đồng – thép) cong về phía thép khi nóng, về phía đồng khi lạnh; dùng để tự động đóng ngắt mạch điện.
- Sự nở vì nhiệt bị ngăn cản gây ra lực rất lớn; phòng tránh bằng khe hở ở ray, gối đỡ con lăn ở cầu, đoạn uốn cong ở ống dẫn.