Bỏ qua đến nội dung

Chương 6 · Lý thuyết

Bài 29. Sự nở vì nhiệt

Tháp Eiffel ở Paris (Pháp) làm bằng thép, cao 324 m. Các phép đo cho thấy vào mùa hè tháp cao hơn vào mùa đông vài xăng-ti-mét. Vì sao tháp có thể "lớn lên" như vậy? Còn đường ray xe lửa, vì sao chỗ nối hai thanh ray lại chừa một khe hở nhỏ?

Em sẽ học được

  • Nêu được chất rắn, chất lỏng, chất khí nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi.
  • Nêu được các chất khác nhau nở vì nhiệt khác nhau; so sánh được sự nở vì nhiệt của chất rắn, chất lỏng, chất khí.
  • Mô tả được hoạt động của băng kép khi bị nung nóng và làm lạnh.
  • Lấy được ví dụ về công dụng và tác hại của sự nở vì nhiệt và cách phòng tránh tác hại.

Sự nở vì nhiệt của chất rắn

Thí nghiệm: ba thanh nhôm, đồng, sắt có cùng chiều dài ở nhiệt độ phòng, được đặt trong một ống. Cho hơi nước nóng đi qua ống để làm nóng ba thanh như nhau. Kim chỉ thị cho thấy cả ba thanh đều dài ra; thanh nhôm dài ra nhiều nhất, sau đó đến thanh đồng, thanh sắt dài ra ít nhất.

Định lí · Kết luận

Chất rắn nở ra khi nóng lên và co lại khi lạnh đi. Các chất rắn khác nhau nở vì nhiệt khác nhau: nhôm nở nhiều hơn đồng, đồng nở nhiều hơn sắt (thép).
Độ dài thêm của thanh dài 100 xăng-ti-mét khi nóng thêm 50 °C
ChấtNhômĐồngSắt
Độ dài thêm0,12 xăng-ti-mét0,086 xăng-ti-mét0,060 xăng-ti-mét

Định nghĩa · Băng kép

Băng kép gồm hai thanh kim loại khác nhau (ví dụ đồng và thép) được tán chặt vào nhau dọc theo chiều dài. Khi bị nung nóng, thanh đồng nở nhiều hơn thanh thép nên băng kép cong về phía thanh thép (đồng ở mặt ngoài). Khi bị làm lạnh, đồng co lại nhiều hơn nên băng kép cong về phía thanh đồng.

Sự nở vì nhiệt của chất lỏng và chất khí

Thí nghiệm với chất lỏng: một bình thuỷ tinh đựng đầy nước màu, nút có cắm một ống thuỷ tinh nhỏ. Đặt bình vào chậu nước nóng: mực nước màu trong ống dâng lên. Đặt bình vào chậu nước lạnh: mực nước màu hạ xuống. Làm thí nghiệm với ba bình giống nhau đựng rượu, dầu và nước cùng thể tích, cùng nhúng vào nước nóng: mực chất lỏng trong ba ống dâng lên khác nhau.

Định lí · Chất lỏng

Chất lỏng nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi. Các chất lỏng khác nhau nở vì nhiệt khác nhau.

Thí nghiệm với chất khí: một bình cầu chứa không khí, nút có cắm ống thuỷ tinh, trong ống có một giọt nước màu. Áp hai bàn tay vào bình cho không khí trong bình nóng lên: giọt nước màu đi ra phía ngoài. Bỏ tay ra, không khí nguội đi: giọt nước màu đi vào trong. Chỉ hơi ấm của bàn tay đã đủ làm không khí nở ra thấy rõ, trong khi muốn thấy nước nở ra phải nhúng bình vào nước nóng: chất khí nở vì nhiệt nhiều hơn chất lỏng.

Độ tăng thể tích của 1000 xăng-ti-mét khối một số chất khi nóng thêm 50 °C
Chất khíChất lỏngChất rắn
Không khí: 183 xăng-ti-mét khốiRượu: 58 xăng-ti-mét khốiNhôm: 3,45 xăng-ti-mét khối
Hơi nước: 183 xăng-ti-mét khốiDầu hoả: 55 xăng-ti-mét khốiĐồng: 2,55 xăng-ti-mét khối
Khí oxygen: 183 xăng-ti-mét khốiThuỷ ngân: 9 xăng-ti-mét khốiSắt: 1,80 xăng-ti-mét khối

Định lí · So sánh

Chất rắn, chất lỏng, chất khí đều nở ra khi nóng lên. Chất khí nở vì nhiệt nhiều hơn chất lỏng, chất lỏng nở vì nhiệt nhiều hơn chất rắn. Các chất khí khác nhau nở vì nhiệt giống nhau; các chất lỏng khác nhau, các chất rắn khác nhau nở vì nhiệt khác nhau.

Ứng dụng và phòng tránh tác hại

  • Nhiệt kế chất lỏng: chất lỏng trong bầu nhiệt kế (rượu, thuỷ ngân) nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi, mực chất lỏng trong ống cho biết nhiệt độ.
  • Băng kép dùng để tự động đóng ngắt mạch điện khi nhiệt độ thay đổi: trong bàn là, nồi cơm điện, bình nóng lạnh, thiết bị báo cháy. Khi đủ nóng, băng kép cong lên, rời tiếp điểm, ngắt điện; khi nguội đi, băng kép trở lại, đóng mạch.
  • Khinh khí cầu: không khí trong khí cầu được đốt nóng, nở ra, nhẹ hơn không khí bên ngoài nên khí cầu bay lên.
  • Nút thuỷ tinh của lọ bị kẹt: hơ nóng cổ lọ, cổ lọ nở ra và mở được nút. Quả bóng bàn bị bẹp nhúng vào nước nóng sẽ phồng lên.

Lưu ý · Tác hại và cách phòng tránh

Khi sự nở vì nhiệt bị ngăn cản, vật có thể gây ra lực rất lớn: đường ray bị cong vênh, bê tông bị nứt, ống dẫn bị vỡ. Vì vậy chỗ nối hai thanh ray có khe hở; một đầu cầu thép được đặt trên gối đỡ có con lăn; ống dẫn khí, dẫn hơi nóng có những đoạn uốn cong; mặt đường bê tông chia thành từng tấm có khe co giãn; không đổ thật đầy chai nước, ấm nước khi đun.

Ghi chú · Rót nước sôi vào cốc thuỷ tinh dày

Thuỷ tinh dẫn nhiệt kém. Rót nước sôi vào cốc thuỷ tinh dày, mặt trong nóng lên và nở ra trước khi mặt ngoài kịp nóng, nên cốc dễ bị nứt vỡ. Cốc thuỷ tinh mỏng, hoặc tráng nước ấm trước, thì ít bị nứt hơn.

Khám phá

Thanh ray, băng kép và bảng so sánh

Thanh ray: kéo nhiệt độ và quan sát khe hở; thử lắp ray không để khe hở. Băng kép: nung nóng hoặc làm lạnh băng kép đồng – thép, rồi bật bàn là để thấy băng kép tự động đóng ngắt mạch điện. Rắn – lỏng – khí: đổi độ tăng nhiệt độ và so sánh độ tăng thể tích của các chất.

Thí nghiệm
6,0 mmKhe hở vẽ phóng to; chiều dài ray không theo tỉ lệ.

Ở 20 °C, mỗi thanh ray (dài 12,5 m, lắp ở 20 °C) dài thêm 0,00 mm; khe hở còn 6,00 mm, đủ chỗ cho ray nở ra. Với khe hở 6 mm, ray chịu được tới khoảng 60 °C.

20 °C
Khi lắp ray ở 20 °C

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một băng kép làm từ đồng và thép tán chặt vào nhau. Hình dạng băng kép thay đổi thế nào khi (a) bị hơ nóng; (b) bị làm lạnh? Biết đồng nở vì nhiệt nhiều hơn thép.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mỗi mét thép dài thêm 0,012 mm khi nóng thêm 1 °C. Một thanh ray thép dài 12,5 m được lắp ở 20 °C. Vào trưa hè, ray nóng tới 50 °C. Thanh ray dài thêm bao nhiêu? Khe hở 6 mm ở chỗ nối có đủ không?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Đun nóng 2000 xăng-ti-mét khối rượu và 2000 xăng-ti-mét khối không khí thêm 50 °C. Dùng bảng độ tăng thể tích, tính độ tăng thể tích của mỗi chất và so sánh.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Sắp xếp sự nở vì nhiệt từ nhiều tới ít, cách nào đúng?

Bài 2

Ba thanh nhôm, đồng, sắt cùng chiều dài ở nhiệt độ phòng được nung nóng như nhau. Thanh nào dài nhất?

Bài 3

Băng kép đồng – thép bị hơ nóng sẽ

Bài 4

Mỗi mét thép dài thêm 0,012 mm khi nóng thêm 1 °C. Một thanh ray dài 12,5 m nóng từ 20 °C lên 40 °C thì dài thêm bao nhiêu milimét?

Đơn vị:mm

Bài 5

Tháp Eiffel bằng thép cao 324 m. Mỗi mét thép dài thêm 0,012 mm khi nóng thêm 1 °C. Nếu nhiệt độ của tháp vào mùa hè cao hơn mùa đông 20 °C thì tháp cao thêm khoảng bao nhiêu xăng-ti-mét? (làm tròn đến một chữ số thập phân)

Đơn vị:cm

Bài 6

Theo bảng, 1000 xăng-ti-mét khối rượu nóng thêm 50 °C thì thể tích tăng 58 xăng-ti-mét khối. Hỏi 500 xăng-ti-mét khối rượu nóng thêm 50 °C thì thể tích tăng bao nhiêu xăng-ti-mét khối?

Đơn vị:cm³

Bài 7

Vì sao chỗ nối hai đầu thanh ray xe lửa lại để một khe hở?

Bài 8

Trường hợp nào là ứng dụng có ích của sự nở vì nhiệt?

Bài 9

Một quả bóng bàn bị bẹp (không thủng) được nhúng vào nước nóng thì phồng lên vì

Bài 10

Vì sao khi đun nước không nên đổ đầy ấm?

Ghi nhớ

  • Chất rắn, chất lỏng, chất khí đều nở ra khi nóng lên, co lại khi lạnh đi.
  • Chất khí nở vì nhiệt nhiều hơn chất lỏng, chất lỏng nở nhiều hơn chất rắn; các chất khí khác nhau nở như nhau, các chất rắn, chất lỏng khác nhau nở khác nhau.
  • Băng kép (đồng – thép) cong về phía thép khi nóng, về phía đồng khi lạnh; dùng để tự động đóng ngắt mạch điện.
  • Sự nở vì nhiệt bị ngăn cản gây ra lực rất lớn; phòng tránh bằng khe hở ở ray, gối đỡ con lăn ở cầu, đoạn uốn cong ở ống dẫn.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ