Bỏ qua đến nội dung

Mở đầu · Lý thuyết

Bài 1. Nhận biết một số dụng cụ, hoá chất. Thuyết trình một vấn đề khoa học

Ở lớp 9, em sẽ cho tia sáng đi qua khối thuỷ tinh, tìm ảnh của vật qua thấu kính, tạo ra dòng điện bằng nam châm và làm nhiều phản ứng hoá học. Muốn thí nghiệm thành công và an toàn, trước hết phải chọn đúng dụng cụ, hoá chất và biết cách dùng chúng. Làm xong thí nghiệm, em còn cần trình bày kết quả sao cho người khác hiểu và tin được. Bài mở đầu này giúp em chuẩn bị cả hai việc đó.

Em sẽ học được

  • Nhận biết được một số dụng cụ thí nghiệm quang học và điện từ, nêu được công dụng của chúng.
  • Nhận biết được một số dụng cụ và hoá chất thường dùng, nêu được cách bảo quản và sử dụng hoá chất an toàn.
  • Nêu được cấu trúc của một báo cáo khoa học.
  • Thuyết trình được một vấn đề khoa học bằng phần mềm trình chiếu hoặc báo cáo treo tường.

Dụng cụ thí nghiệm quang học

Các thí nghiệm về khúc xạ ánh sáng, phản xạ toàn phần và thấu kính dùng những dụng cụ sau.

Một số dụng cụ thí nghiệm quang học
Dụng cụCông dụng
Nguồn sáng: đèn sợi đốt 12 V kèm màn chắn có một khe hoặc nhiều khe hẹpTạo một tia sáng hoặc một chùm tia sáng hẹp
Nguồn laserTạo các tia sáng hẹp, rõ nét; mỗi tia được bật bằng một công tắc trên đèn
Bản bán trụ (khối thuỷ tinh trong suốt hình nửa trụ)Cho tia sáng truyền từ không khí vào thuỷ tinh và ngược lại để nghiên cứu khúc xạ, phản xạ toàn phần
Bảng chia độĐọc giá trị các góc khi nghiên cứu hiện tượng khúc xạ và phản xạ toàn phần
Bộ thí nghiệm thấu kính: thấu kính hội tụ, thấu kính phân kì, màn chắn, đèn, khe chữ F, giá quang học đồng trụcNghiên cứu đặc điểm ảnh của vật tạo bởi thấu kính

Lưu ý · An toàn với dụng cụ quang học

Không chiếu tia laser vào mắt. Bóng đèn sợi đốt nóng khi sáng lâu, không chạm tay vào. Cầm thấu kính, bản bán trụ ở vành hoặc mặt cong, không để vân tay trên mặt quang học, đặt nhẹ để không làm vỡ, xước.

Dụng cụ thí nghiệm điện từ và các dụng cụ khác

Một số dụng cụ thí nghiệm điện từ
Dụng cụCông dụng
Điện kế (galvanometer)Phát hiện dòng điện rất nhỏ, như dòng điện cảm ứng. Vạch 0 nằm ở giữa mặt số
Đồng hồ đo điện đa năngĐo cường độ dòng điện, hiệu điện thế, điện trở,… của mạch điện một chiều và xoay chiều
Cuộn dây dẫn có hai đèn LED mắc song song, ngược cực nhauPhát hiện dòng điện cảm ứng và chiều của nó

Vạch 0 của điện kế nằm ở giữa vì dòng điện cảm ứng có thể chạy theo hai chiều: khi dòng điện đổi chiều, kim lệch sang phía ngược lại, ứng với giá trị âm. Tương tự, đèn LED chỉ sáng khi dòng điện chạy qua nó theo một chiều, nên với hai đèn LED mắc ngược cực nhau, đèn nào sáng cho biết dòng điện cảm ứng đang chạy theo chiều nào.

Các thí nghiệm về điện còn dùng những thiết bị đã biết ở lớp 8: biến áp nguồn, ampe kế, vôn kế, joulemeter, điện trở, biến trở, công tắc, dây nối,…

  • Dụng cụ cho thí nghiệm về chất và sự biến đổi của chất: ống nghiệm, cốc thuỷ tinh, phễu, phễu chiết, bình cầu, đèn cồn, kiềng ba chân, lưới tản nhiệt,… Phễu, phễu chiết, bình cầu thường làm bằng thuỷ tinh nên dễ vỡ, phải cầm nắm cẩn thận.
  • Khi đun dung dịch trong cốc thuỷ tinh, đặt cốc trên lưới tản nhiệt để nhiệt phân bố đều ở đáy cốc, tránh cốc bị nứt vỡ.
  • Dụng cụ quan sát nhiễm sắc thể: kính hiển vi và tiêu bản cố định. Khi dùng vật kính có độ phóng đại lớn (100×), nhỏ dầu soi kính lên tiêu bản để nhìn rõ các mẫu vật rất nhỏ, trong suốt.

Một số hoá chất thường dùng

Hoá chất cơ bản trong phòng thí nghiệm lớp 9
NhómVí dụ
Kim loạisodium (Na), iron (Fe), copper (Cu)
Phi kimsulfur (S), iodine (I₂)
OxideCuO, CaO, MnO₂
AcidHCl, H₂SO₄
BaseNaOH, NH₃ (dung dịch ammonia)
Hợp chất hữu cơethylic alcohol (C₂H₅OH), glucose (C₆H₁₂O₆)
Chất chỉ thịgiấy pH, dung dịch phenolphthalein

Ghi chú · Bảo quản hoá chất

Hoá chất được đựng trong chai, lọ có nắp đậy kín và dán nhãn ghi thông tin về hoá chất. Hoá chất dễ bị ánh sáng phân huỷ được đựng trong lọ màu tối, để nơi tối hoặc bọc giấy đen bên ngoài. Kim loại sodium phản ứng mạnh với nước và oxygen nên được ngâm trong dầu hoả.

Lưu ý · Sử dụng hoá chất an toàn

Đọc kĩ nhãn trước khi dùng để tránh nhầm lẫn. Lấy đúng lượng cần dùng, đậy nắp lọ ngay sau khi lấy; không đổ hoá chất thừa trở lại lọ. Không tự ý nghiền, trộn các hoá chất với nhau vì có thể gây phản ứng không mong muốn, thậm chí gây nổ. Với hoá chất dễ bay hơi, độc hại hoặc nguy hiểm như H₂SO₄ đặc: đeo kính, khẩu trang, găng tay, thao tác cẩn thận theo hướng dẫn của giáo viên.

Báo cáo và thuyết trình một vấn đề khoa học

Sau một nghiên cứu hay một bài thực hành, kết quả cần được viết thành báo cáo. Báo cáo một vấn đề khoa học có cấu trúc chặt chẽ và đầy đủ hơn báo cáo thực hành: có thêm tóm tắt, thảo luận và tài liệu tham khảo.

  1. Tiêu đề: tên vấn đề nghiên cứu, ngắn gọn, rõ ràng; kèm tên tác giả.
  2. Tóm tắt: vài câu nêu mục tiêu, cách làm và kết quả chính.
  3. Giới thiệu: lí do chọn vấn đề, câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu.
  4. Phương pháp: dụng cụ, hoá chất, các bước tiến hành.
  5. Kết quả: số liệu, bảng, đồ thị, hình ảnh thu được.
  6. Thảo luận: giải thích kết quả, so sánh với giả thuyết, nêu sai số và hạn chế.
  7. Kết luận: câu trả lời cho câu hỏi nghiên cứu, đề xuất.
  8. Tài liệu tham khảo: các nguồn đã dùng.

Định nghĩa · Thuyết trình bằng phần mềm trình chiếu

Bài thuyết trình gồm ba phần: mở đầu (chủ đề, người trình bày, mục tiêu), nội dung (tổng quan, phương pháp, kết quả, thảo luận) và kết luận (tóm tắt, đề xuất). Mỗi trang chiếu nêu ít ý, chữ đủ lớn, dùng hình ảnh, bảng, đồ thị. Khi nói, dùng ngôn ngữ đơn giản, rõ ràng, tập trung vào thông điệp chính, nhìn và tương tác với người nghe, giữ đúng thời gian, rồi trả lời câu hỏi.

Định nghĩa · Báo cáo treo tường (poster)

Thường in khổ A0 hoặc A1, đặt dọc hoặc ngang. Tiêu đề chữ lớn, đọc được từ xa, tên tác giả ngay bên dưới. Nội dung chia thành các phần: giới thiệu, phương pháp, kết quả, thảo luận, kết luận; tài liệu tham khảo có thể dùng cỡ chữ nhỏ hơn. Dùng ít màu, chữ và nền tương phản, phông chữ đơn giản, dễ đọc; ít chữ, nhiều hình ảnh, đồ thị. Treo ở nơi dễ nhìn, dễ tiếp cận.
So sánh hai cách thuyết trình
Tiêu chíTrình chiếuBáo cáo treo tường
Ưu điểmSinh động, dùng được hình động, video; trình bày đủ các nội dung theo trình tựNgười xem đọc theo tốc độ của mình, xem lại được nhiều lần; trưng bày được lâu, nhiều nhóm cùng lúc
Hạn chếCần máy chiếu, máy tính; mất nhiều thời gian chuẩn bị để bài hay, sinh độngDiện tích có hạn nên phải chọn lọc nội dung; không có chuyển động, âm thanh

Khám phá

Kho dụng cụ ảo

Chọn một thí nghiệm và đọc mục tiêu. Mở từng kệ trong kho, bấm vào mỗi dụng cụ, hoá chất để xem tên, công dụng và lưu ý an toàn, rồi thêm những thứ cần dùng vào bộ dụng cụ. Nhấn "Kiểm tra bộ dụng cụ": nếu thiếu, kho cho biết còn thiếu dụng cụ để làm việc gì; nếu thừa, kho chỉ ra món không cần hoặc các món làm trùng việc nhau. Lắp đúng cả sáu thí nghiệm.

Chọn thí nghiệm

Mục tiêu: Chiếu một tia sáng từ không khí vào thuỷ tinh, đo góc tới và góc khúc xạ. Đã lắp đúng 0/6 thí nghiệm · Đã xem 1/28 dụng cụ, hoá chất.

Kệ trong kho

Đèn sợi đốt 12 V

Công dụng: Nguồn sáng. Kèm màn chắn có một hoặc nhiều khe hẹp để tạo tia sáng hay chùm sáng hẹp; chiếu sáng khe chữ F để tạo vật sáng.

Lưu ý an toàn: Dùng nguồn 12 V qua biến áp nguồn; bóng đèn nóng khi sáng lâu, không chạm tay vào.

Bộ dụng cụ cho thí nghiệm "Đo góc khúc xạ"

Chưa có dụng cụ nào.

Bấm vào từng dụng cụ trong kho để xem tên, công dụng, lưu ý an toàn, rồi thêm những dụng cụ cần cho thí nghiệm vào bộ dụng cụ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Cần đo góc tới và góc khúc xạ khi chiếu một tia sáng từ không khí vào thuỷ tinh. Hãy chọn dụng cụ và nêu công dụng của từng dụng cụ.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Đưa một cực của nam châm vào trong cuộn dây nối với điện kế, kim điện kế lệch sang phải. Kéo nam châm ra, kim lệch sang trái. Vì sao vạch 0 của điện kế đặt ở giữa mặt số? Có thể thay điện kế bằng dụng cụ nào?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Nhóm em đã làm thí nghiệm đo góc khúc xạ và muốn thuyết trình trước lớp bằng phần mềm trình chiếu. Hãy lập dàn ý cho bài thuyết trình.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/12 bài

Bài 1

Nối mỗi dụng cụ với công dụng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Những dụng cụ nào thuộc bộ thí nghiệm tìm ảnh của vật tạo bởi thấu kính hội tụ?

Bài 3

Vì sao vạch 0 của điện kế dùng trong thí nghiệm cảm ứng điện từ nằm ở giữa mặt số?

Bài 4

Cuộn dây dẫn có hai đèn LED mắc song song, ngược cực nhau. Khi đưa nam châm vào cuộn dây, đèn LED thứ nhất sáng. Khi kéo nam châm ra, điều gì xảy ra?

Bài 5

Trên bảng chia độ, tia tới hợp với mặt phẳng của bản bán trụ một góc 30°. Góc tới bằng bao nhiêu độ?

Đơn vị:°

Bài 6

Những cách làm nào đúng khi sử dụng hoá chất?

Bài 7

Hoá chất dễ bị ánh sáng phân huỷ nên được bảo quản thế nào?

Bài 8

Kim loại sodium được bảo quản bằng cách ngâm trong chất lỏng nào?

Bài 9

Chất nào sau đây là chất chỉ thị thường dùng trong phòng thí nghiệm?

Bài 10

Sắp xếp các phần của một báo cáo khoa học theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Kết quả
  2. Vị trí 2: Tiêu đề
  3. Vị trí 3: Phương pháp
  4. Vị trí 4: Tài liệu tham khảo
  5. Vị trí 5: Giới thiệu
  6. Vị trí 6: Thảo luận
  7. Vị trí 7: Tóm tắt
  8. Vị trí 8: Kết luận

Bài 11

Những yêu cầu nào đúng với một báo cáo treo tường?

Bài 12

Bài thuyết trình bằng phần mềm trình chiếu gồm những phần chính nào?

Ghi nhớ

  • Dụng cụ quang học: nguồn sáng (đèn có khe hẹp, laser), bản bán trụ, bảng chia độ, bộ thí nghiệm thấu kính trên giá quang học đồng trục.
  • Dụng cụ điện từ: điện kế (vạch 0 ở giữa), đồng hồ đo điện đa năng, cuộn dây có hai đèn LED mắc ngược cực để phát hiện dòng điện cảm ứng.
  • Hoá chất đựng trong lọ có nắp, dán nhãn; chất dễ bị ánh sáng phân huỷ đựng lọ màu tối; sodium ngâm trong dầu hoả.
  • Đọc kĩ nhãn, lấy đúng lượng, đậy nắp ngay, không tự ý nghiền, trộn hoá chất; đun cốc thuỷ tinh trên lưới tản nhiệt.
  • Báo cáo khoa học: tiêu đề, tóm tắt, giới thiệu, phương pháp, kết quả, thảo luận, kết luận, tài liệu tham khảo; thuyết trình bằng trình chiếu (mở đầu, nội dung, kết luận) hoặc báo cáo treo tường.