Chương 4 · Lý thuyết
Bài 18. Tác dụng làm quay của lực. Moment lực
Tay nắm cửa luôn được lắp ở mép cửa, xa bản lề. Thử đẩy cửa ở sát bản lề, em sẽ thấy cửa rất khó quay. Người thợ sửa xe muốn vặn một con ốc thật chặt thì nối thêm một đoạn ống vào cán cờ lê. Vì sao cùng một lực mà tác dụng làm quay lại khác nhau như vậy?
Em sẽ học được
- Nêu được điều kiện để lực tác dụng vào vật có thể làm vật quay quanh một trục.
- Nêu được tác dụng làm quay của lực được đặc trưng bằng moment lực; moment lực càng lớn khi lực càng lớn và giá của lực càng xa trục quay.
- Biết cánh tay đòn là khoảng cách từ trục quay tới giá của lực; tính được độ lớn moment lực M=F·d.
- Giải thích được một số hiện tượng thực tế: tay nắm cửa, cờ lê, bập bênh.
Lực có thể làm quay vật
Mở cửa, vặn vòi nước, dùng cờ lê vặn đai ốc, chơi bập bênh: trong mỗi trường hợp, lực làm vật quay quanh một trục cố định gọi là trục quay (bản lề cửa, trục vòi nước, tâm đai ốc, trục của bập bênh).
Định nghĩa · Giá của lực
Thí nghiệm: một thanh cứng có thể quay quanh trục O nằm ngang ở giữa thanh, trên thanh có các lỗ A (bên trái) và C (bên phải) cách O như nhau. Treo một quả nặng vào A: thanh quay ngược chiều kim đồng hồ. Treo vào C: thanh quay cùng chiều kim đồng hồ. Treo quả nặng ngay tại O: giá của trọng lực cắt trục quay, thanh không quay.
Định lí · Điều kiện lực làm quay vật
- Đẩy cửa ở tay nắm, theo phương vuông góc với cánh cửa: cửa quay quanh bản lề.
- Đẩy hoặc kéo cửa theo phương đi qua bản lề (giá của lực cắt trục quay): cửa không quay.
- Ấn cánh cửa theo phương thẳng đứng, song song với trục bản lề: cửa không quay.
Moment lực
Thí nghiệm: treo hai quả nặng giống nhau vào A và C (cách đều O): thanh nằm cân bằng. Treo hai quả nặng vào A và một quả vào C: đầu A bị kéo xuống, vì lực ở A lớn hơn. Treo một quả vào lỗ B nằm giữa A và O, một quả vào C: đầu C bị kéo xuống, vì giá của lực ở C xa trục quay hơn.
Định nghĩa · Moment lực
- Lực càng lớn, moment lực càng lớn, tác dụng làm quay càng lớn.
- Giá của lực càng cách xa trục quay, moment lực càng lớn, tác dụng làm quay càng lớn.
Định nghĩa · Cánh tay đòn
Độ lớn của moment lực bằng tích của độ lớn lực với cánh tay đòn:
- F là độ lớn của lực, đơn vị N;
- d là cánh tay đòn, đơn vị m;
- M là moment lực, đơn vị niutơn mét (N·m).
Ghi chú · Có thể em chưa biết
Lưu ý · Cánh tay đòn không phải lúc nào cũng là khoảng cách tới điểm đặt
Vận dụng trong đời sống
| Tình huống | Cách làm | Giải thích |
|---|---|---|
| Mở cửa | Lắp tay nắm ở mép cửa, xa bản lề | Cánh tay đòn lớn nên chỉ cần lực nhỏ đã đủ moment làm cửa quay |
| Vặn đai ốc quá chặt | Nối thêm một đoạn ống vào cán cờ lê | Tăng khoảng cách từ trục quay tới giá của lực, tăng moment lực |
| Bập bênh: bạn nhỏ muốn nâng người lớn | Bạn nhỏ ngồi xa trục, người lớn ngồi gần trục | Trọng lượng bạn nhỏ nhỏ hơn nhưng cánh tay đòn lớn hơn |
| Vô lăng ô tô, tay quay | Làm vô lăng, tay quay có bán kính lớn | Tay đặt xa trục quay, quay dễ hơn |
Khám phá
Mở cửa ảo
Nhìn cánh cửa từ trên xuống, bản lề ở O. Kéo chấm xanh để chọn điểm đặt lực, chọn độ lớn và hướng của lực, rồi bấm "Đẩy cửa". Cửa có lò xo đóng cửa nên cần moment ít nhất 4 N·m mới quay. Thử: đẩy theo phương đi qua bản lề; ấn thẳng đứng; đẩy vuông góc ở gần và ở xa bản lề. Thử thách: mở cửa với lực nhỏ nhất có thể.
- Điểm đặt cách bản lề
- 70 cm
- Cánh tay đòn d
- 70 cm
- Moment lực M = F · d
- 7 N·m
- Cửa cần tối thiểu
- 4 N·m
M = F · d = 10 N × 0,7 m = 7 N·m. Đủ để cửa quay: bấm "Đẩy cửa" để xem (moment càng lớn, cửa quay càng nhanh).
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Lực tác dụng vào vật phải thoả mãn điều kiện nào thì có thể làm vật quay quanh một trục?
Bài 2
Moment lực là đại lượng đặc trưng cho
Bài 3
Khoảng cách từ trục quay tới giá của lực gọi là gì?
Bài 4
Một lực 40 N tác dụng lên cán cờ lê, vuông góc với cán, tại điểm cách tâm đai ốc 0,25 m. Tính moment của lực đối với tâm đai ốc.
Bài 5
Muốn tạo moment lực 12 N·m bằng một lực 30 N thì cánh tay đòn của lực phải bằng bao nhiêu mét?
Bài 6
Dùng cờ lê có cán dài 0,2 m thì phải tác dụng lực 60 N (vuông góc với cán, ở đầu cán) mới vặn được một đai ốc. Nối thêm ống để tay đặt cách tâm đai ốc 0,5 m thì chỉ cần lực bao nhiêu niutơn?
Bài 7
Lực nào sau đây có tác dụng làm quay lớn nhất?
Bài 8
Trường hợp nào sau đây lực làm vật quay?
Bài 9
Trên bập bênh, người lớn ở đầu bên trái đang "nâng bổng" bạn nhỏ ở đầu bên phải. Muốn bạn nhỏ nâng được người lớn thì phải làm thế nào?
Bài 10
Vì sao tay nắm cửa thường được lắp ở mép cửa, xa bản lề?
Ghi nhớ
- Lực tác dụng vào vật có giá không song song và không cắt trục quay thì có thể làm quay vật.
- Tác dụng làm quay của lực được đặc trưng bằng moment lực.
- Lực càng lớn và giá của lực càng xa trục quay thì moment lực càng lớn.
- Cánh tay đòn d là khoảng cách từ trục quay tới giá của lực; M=F·d, đơn vị N·m.