Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 18. Tác dụng làm quay của lực. Moment lực

Tay nắm cửa luôn được lắp ở mép cửa, xa bản lề. Thử đẩy cửa ở sát bản lề, em sẽ thấy cửa rất khó quay. Người thợ sửa xe muốn vặn một con ốc thật chặt thì nối thêm một đoạn ống vào cán cờ lê. Vì sao cùng một lực mà tác dụng làm quay lại khác nhau như vậy?

Em sẽ học được

  • Nêu được điều kiện để lực tác dụng vào vật có thể làm vật quay quanh một trục.
  • Nêu được tác dụng làm quay của lực được đặc trưng bằng moment lực; moment lực càng lớn khi lực càng lớn và giá của lực càng xa trục quay.
  • Biết cánh tay đòn là khoảng cách từ trục quay tới giá của lực; tính được độ lớn moment lực M=F·d.
  • Giải thích được một số hiện tượng thực tế: tay nắm cửa, cờ lê, bập bênh.

Lực có thể làm quay vật

Mở cửa, vặn vòi nước, dùng cờ lê vặn đai ốc, chơi bập bênh: trong mỗi trường hợp, lực làm vật quay quanh một trục cố định gọi là trục quay (bản lề cửa, trục vòi nước, tâm đai ốc, trục của bập bênh).

Định nghĩa · Giá của lực

Giá của lực là đường thẳng chứa mũi tên biểu diễn lực, tức là đường thẳng đi qua điểm đặt và có phương của lực.

Thí nghiệm: một thanh cứng có thể quay quanh trục O nằm ngang ở giữa thanh, trên thanh có các lỗ A (bên trái) và C (bên phải) cách O như nhau. Treo một quả nặng vào A: thanh quay ngược chiều kim đồng hồ. Treo vào C: thanh quay cùng chiều kim đồng hồ. Treo quả nặng ngay tại O: giá của trọng lực cắt trục quay, thanh không quay.

Định lí · Điều kiện lực làm quay vật

Khi lực tác dụng vào vật có giá không song song và không cắt trục quay thì có thể làm quay vật.
  • Đẩy cửa ở tay nắm, theo phương vuông góc với cánh cửa: cửa quay quanh bản lề.
  • Đẩy hoặc kéo cửa theo phương đi qua bản lề (giá của lực cắt trục quay): cửa không quay.
  • Ấn cánh cửa theo phương thẳng đứng, song song với trục bản lề: cửa không quay.

Moment lực

Thí nghiệm: treo hai quả nặng giống nhau vào A và C (cách đều O): thanh nằm cân bằng. Treo hai quả nặng vào A và một quả vào C: đầu A bị kéo xuống, vì lực ở A lớn hơn. Treo một quả vào lỗ B nằm giữa A và O, một quả vào C: đầu C bị kéo xuống, vì giá của lực ở C xa trục quay hơn.

Định nghĩa · Moment lực

Tác dụng làm quay của lực lên một vật quanh một điểm hoặc một trục được đặc trưng bằng moment lực.
  • Lực càng lớn, moment lực càng lớn, tác dụng làm quay càng lớn.
  • Giá của lực càng cách xa trục quay, moment lực càng lớn, tác dụng làm quay càng lớn.

Định nghĩa · Cánh tay đòn

Khoảng cách d từ trục quay tới giá của lực gọi là cánh tay đòn của lực. Khi lực vuông góc với thanh (hay cánh cửa), cánh tay đòn bằng khoảng cách từ trục quay tới điểm đặt lực; khi lực xiên, cánh tay đòn ngắn hơn khoảng cách đó.

Độ lớn của moment lực bằng tích của độ lớn lực với cánh tay đòn:

M=F·d
  • F là độ lớn của lực, đơn vị N;
  • d là cánh tay đòn, đơn vị m;
  • M là moment lực, đơn vị niutơn mét (N·m).

Ghi chú · Có thể em chưa biết

Công thức M=F·d sẽ được học kĩ hơn ở lớp 10. Ở lớp 8, em dùng nó để so sánh tác dụng làm quay của các lực: cùng một lực, cánh tay đòn gấp đôi thì moment gấp đôi; muốn giữ nguyên moment khi cánh tay đòn gấp đôi thì chỉ cần lực bằng một nửa.

Lưu ý · Cánh tay đòn không phải lúc nào cũng là khoảng cách tới điểm đặt

Cánh tay đòn đo từ trục quay tới giá của lực (đường thẳng chứa lực), theo phương vuông góc với giá. Nếu giá của lực đi qua trục quay thì d=0 và M=0: lực không làm vật quay, dù lực lớn đến đâu.

Vận dụng trong đời sống

Tình huốngCách làmGiải thích
Mở cửaLắp tay nắm ở mép cửa, xa bản lềCánh tay đòn lớn nên chỉ cần lực nhỏ đã đủ moment làm cửa quay
Vặn đai ốc quá chặtNối thêm một đoạn ống vào cán cờ lêTăng khoảng cách từ trục quay tới giá của lực, tăng moment lực
Bập bênh: bạn nhỏ muốn nâng người lớnBạn nhỏ ngồi xa trục, người lớn ngồi gần trụcTrọng lượng bạn nhỏ nhỏ hơn nhưng cánh tay đòn lớn hơn
Vô lăng ô tô, tay quayLàm vô lăng, tay quay có bán kính lớnTay đặt xa trục quay, quay dễ hơn

Khám phá

Mở cửa ảo

Nhìn cánh cửa từ trên xuống, bản lề ở O. Kéo chấm xanh để chọn điểm đặt lực, chọn độ lớn và hướng của lực, rồi bấm "Đẩy cửa". Cửa có lò xo đóng cửa nên cần moment ít nhất 4 N·m mới quay. Thử: đẩy theo phương đi qua bản lề; ấn thẳng đứng; đẩy vuông góc ở gần và ở xa bản lề. Thử thách: mở cửa với lực nhỏ nhất có thể.

10 N
90 °
Phương của lực
TườngOdF
Kéo chấm xanh dọc cánh cửa để đổi điểm đặt lực. Đường đỏ nét đứt là giá của lực, đoạn xanh lá là cánh tay đòn d.
Điểm đặt cách bản lề
70 cm
Cánh tay đòn d
70 cm
Moment lực M = F · d
7 N·m
Cửa cần tối thiểu
4 N·m

M = F · d = 10 N × 0,7 m = 7 N·m. Đủ để cửa quay: bấm "Đẩy cửa" để xem (moment càng lớn, cửa quay càng nhanh).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một bạn tác dụng lực vào cánh cửa theo ba cách: (a) đẩy ở tay nắm, theo phương vuông góc với cánh cửa; (b) kéo ở tay nắm, theo phương dọc cánh cửa, hướng ra xa bản lề; (c) ấn tay nắm thẳng đứng xuống dưới. Trường hợp nào cửa quay?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một người thợ dùng cờ lê dài 20 xăng-ti-mét vặn đai ốc, tác dụng lực 50 N ở đầu cán, vuông góc với cán. (a) Tính moment lực. (b) Người thợ nối thêm một đoạn ống để tay đặt cách tâm đai ốc 40 xăng-ti-mét. Muốn có cùng moment lực thì phải tác dụng lực bao nhiêu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Hai lực tác dụng lên cùng một cánh cửa: lực F₁=20 N có cánh tay đòn d₁=0,3 m; lực F₂=10 N có cánh tay đòn d₂=0,5 m. Lực nào có tác dụng làm quay lớn hơn?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Lực tác dụng vào vật phải thoả mãn điều kiện nào thì có thể làm vật quay quanh một trục?

Bài 2

Moment lực là đại lượng đặc trưng cho

Bài 3

Khoảng cách từ trục quay tới giá của lực gọi là gì?

Bài 4

Một lực 40 N tác dụng lên cán cờ lê, vuông góc với cán, tại điểm cách tâm đai ốc 0,25 m. Tính moment của lực đối với tâm đai ốc.

Đơn vị:N·m

Bài 5

Muốn tạo moment lực 12 N·m bằng một lực 30 N thì cánh tay đòn của lực phải bằng bao nhiêu mét?

Đơn vị:m

Bài 6

Dùng cờ lê có cán dài 0,2 m thì phải tác dụng lực 60 N (vuông góc với cán, ở đầu cán) mới vặn được một đai ốc. Nối thêm ống để tay đặt cách tâm đai ốc 0,5 m thì chỉ cần lực bao nhiêu niutơn?

Đơn vị:N

Bài 7

Lực nào sau đây có tác dụng làm quay lớn nhất?

Bài 8

Trường hợp nào sau đây lực làm vật quay?

Bài 9

Trên bập bênh, người lớn ở đầu bên trái đang "nâng bổng" bạn nhỏ ở đầu bên phải. Muốn bạn nhỏ nâng được người lớn thì phải làm thế nào?

Bài 10

Vì sao tay nắm cửa thường được lắp ở mép cửa, xa bản lề?

Ghi nhớ

  • Lực tác dụng vào vật có giá không song song và không cắt trục quay thì có thể làm quay vật.
  • Tác dụng làm quay của lực được đặc trưng bằng moment lực.
  • Lực càng lớn và giá của lực càng xa trục quay thì moment lực càng lớn.
  • Cánh tay đòn d là khoảng cách từ trục quay tới giá của lực; M=F·d, đơn vị N·m.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ