Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 5. Khúc xạ ánh sáng

Nhúng một chiếc đũa thẳng nghiêng vào cốc nước rồi nhìn từ bên cạnh: chiếc đũa như bị gãy tại mặt nước. Người đi câu cá cũng biết rằng con cá trong nước không nằm đúng ở chỗ mắt mình nhìn thấy. Vì sao ánh sáng lại "đánh lừa" mắt ta như vậy?

Em sẽ học được

  • Mô tả được hiện tượng khúc xạ ánh sáng và nêu được nguyên nhân của hiện tượng.
  • Nêu được chiết suất tỉ đối, chiết suất tuyệt đối của một môi trường và hệ thức n=c/v.
  • Phát biểu được định luật khúc xạ ánh sáng: (sin i)/(sin r)=n₂₁=n₂/n₁.
  • Vận dụng được định luật khúc xạ để tính góc khúc xạ, góc tới hoặc chiết suất.

Hiện tượng khúc xạ ánh sáng

Chiếu một tia sáng hẹp từ không khí xiên góc vào mặt phẳng của một khối thuỷ tinh hình bán trụ. Tia sáng truyền thẳng trong không khí, truyền thẳng trong thuỷ tinh, nhưng bị gãy khúc ngay tại mặt phân cách giữa hai môi trường.

Định nghĩa · Khúc xạ ánh sáng

Hiện tượng khúc xạ ánh sáng là hiện tượng tia sáng bị gãy khúc (lệch khỏi phương truyền ban đầu) tại mặt phân cách khi truyền xiên góc từ môi trường trong suốt này sang môi trường trong suốt khác.
  • SI là tia tới, I là điểm tới, IR là tia khúc xạ.
  • NN′ là pháp tuyến: đường thẳng vuông góc với mặt phân cách tại điểm tới I.
  • Góc tới i=góc SIN là góc giữa tia tới và pháp tuyến; góc khúc xạ r=góc RIN′ là góc giữa tia khúc xạ và pháp tuyến.
  • Mặt phẳng tới là mặt phẳng chứa tia tới và pháp tuyến.

Nguyên nhân của hiện tượng khúc xạ là tốc độ truyền ánh sáng trong hai môi trường khác nhau. Tia sáng chiếu vuông góc với mặt phân cách (i=0°) thì truyền thẳng, không bị gãy khúc.

Định luật khúc xạ ánh sáng

Thay đổi góc tới và đo góc khúc xạ tương ứng, người ta thấy: khi góc tới tăng thì góc khúc xạ cũng tăng, nhưng tỉ số giữa sin i và sin r thì không đổi.

Định lí · Định luật khúc xạ ánh sáng

Tia khúc xạ nằm trong mặt phẳng tới và ở bên kia pháp tuyến so với tia tới. Với hai môi trường trong suốt nhất định, tỉ số giữa sin góc tới (sin i) và sin góc khúc xạ (sin r) luôn không đổi: (sin i)/(sin r)=hằng số.
Ánh sáng đi từ không khí vào thuỷ tinh
Góc tới iGóc khúc xạ r(sin i)/(sin r)
20°13,2°1,50
40°25,4°1,50
60°35,3°1,50

Chiết suất của môi trường

Tỉ số không đổi (sin i)/(sin r) gọi là chiết suất tỉ đối n₂₁ của môi trường 2 (chứa tia khúc xạ) đối với môi trường 1 (chứa tia tới).

(sin i)/(sin r)=n₂₁=n₂/n₁
  • Nếu n₂₁>1 thì r<i: tia khúc xạ lệch lại gần pháp tuyến hơn. Ta nói môi trường 2 chiết quang hơn môi trường 1.
  • Nếu n₂₁<1 thì r>i: tia khúc xạ lệch xa pháp tuyến hơn. Môi trường 2 chiết quang kém môi trường 1.

Định nghĩa · Chiết suất tuyệt đối

Chiết suất tuyệt đối (gọi tắt là chiết suất) của một môi trường là chiết suất tỉ đối của môi trường đó đối với chân không: n=c/v, trong đó c=3·10 mũ 8 m/s là tốc độ ánh sáng trong chân không, v là tốc độ ánh sáng trong môi trường.
Chiết suất của một số môi trường
Môi trườngChiết suất n
Chân không1
Không khí1,00029≈1
Nước1,33≈4/3
Thuỷ tinh1,5 (tuỳ loại)
Kim cương2,42

Ghi chú · Dạng thường dùng

Từ (sin i)/(sin r)=n₂/n₁ ta có thể viết n₁ sin i=n₂ sin r. Mọi môi trường trong suốt đều có n>1, vì ánh sáng truyền trong đó chậm hơn trong chân không.

Ở phần Khám phá, em xoay đèn laser để đổi góc tới, ghi số liệu ở nhiều góc tới khác nhau và tự kiểm tra rằng tỉ số (sin i)/(sin r) không đổi.

Khám phá

Tia laser qua mặt phân cách

Kéo đèn laser (chấm đỏ) hoặc dùng thanh trượt để đổi góc tới i. Nhấn "Ghi số liệu" ở ít nhất ba góc tới khác nhau và so sánh cột (sin i)/(sin r). Sau đó đổi sang thuỷ tinh, rồi chọn "Ra không khí": góc khúc xạ lớn hơn hay nhỏ hơn góc tới?

Môi trường thứ hai
Chiều truyền ánh sáng
Không khí (n = 1)Nước (n = 1,33)NN′irI
30 °
Góc tới i
30°
Góc khúc xạ r
22°
sin i
0,500
sin r
0,375

Góc khúc xạ nhỏ hơn góc tới: tia khúc xạ lệch lại gần pháp tuyến vì nước chiết quang hơn không khí. Ghi số liệu ở ít nhất ba góc tới khác nhau rồi so sánh các tỉ số (sin i)/(sin r).

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một tia sáng truyền từ không khí vào nước với góc tới i=30°. Biết chiết suất của nước là 4/3, của không khí là 1. Tính góc khúc xạ.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Tốc độ ánh sáng trong chân không là 3·10 mũ 8 m/s. Chiết suất của một loại thuỷ tinh là 1,5. Tính tốc độ ánh sáng trong thuỷ tinh đó.
Đã hiện 0/2 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Chiếu tia sáng từ không khí vào một khối chất trong suốt với góc tới 60° thì đo được góc khúc xạ 35,3°. Tính chiết suất của khối chất. Khối chất đó có thể là nước hay thuỷ tinh?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Hiện tượng khúc xạ ánh sáng là hiện tượng tia sáng

Bài 2

Theo định luật khúc xạ ánh sáng, tia khúc xạ

Bài 3

Tốc độ ánh sáng trong một chất lỏng là 2,25·10 mũ 8 m/s, trong chân không là 3·10 mũ 8 m/s. Tính chiết suất của chất lỏng đó (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Bài 4

Kim cương có chiết suất 2,42. Tốc độ ánh sáng trong kim cương bằng bao nhiêu lần 10 mũ 8 m/s? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân, c=3·10 mũ 8 m/s.)

Bài 5

Một tia sáng đi từ không khí vào thuỷ tinh có chiết suất 1,5 với góc tới 60°. Tính góc khúc xạ (theo độ, làm tròn đến một chữ số thập phân).

Đơn vị:°

Bài 6

Chiếu một tia sáng từ không khí vào một chất lỏng với góc tới 45° thì góc khúc xạ là 30°. Tính chiết suất của chất lỏng (làm tròn đến hai chữ số thập phân).

Bài 7

Chiết suất của nước là 4/3, của thuỷ tinh là 1,5. Tính chiết suất tỉ đối của thuỷ tinh đối với nước (làm tròn đến ba chữ số thập phân).

Bài 8

Một tia sáng truyền xiên góc từ nước ra không khí. So với góc tới, góc khúc xạ

Bài 9

Những phát biểu nào đúng?

Ghi nhớ

  • Khúc xạ ánh sáng: tia sáng bị gãy khúc tại mặt phân cách khi truyền xiên góc giữa hai môi trường trong suốt, do tốc độ ánh sáng trong hai môi trường khác nhau.
  • Định luật khúc xạ: tia khúc xạ nằm trong mặt phẳng tới, bên kia pháp tuyến; (sin i)/(sin r)=n₂₁=n₂/n₁ không đổi.
  • Chiết suất của môi trường: n=c/v; chân không n=1, không khí n≈1, nước n≈4/3, thuỷ tinh n≈1,5.
  • Vào môi trường chiết quang hơn thì r<i; ra môi trường chiết quang kém thì r>i.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ