Chương 2 · Lý thuyết
Bài 5. Khúc xạ ánh sáng
Nhúng một chiếc đũa thẳng nghiêng vào cốc nước rồi nhìn từ bên cạnh: chiếc đũa như bị gãy tại mặt nước. Người đi câu cá cũng biết rằng con cá trong nước không nằm đúng ở chỗ mắt mình nhìn thấy. Vì sao ánh sáng lại "đánh lừa" mắt ta như vậy?
Em sẽ học được
- Mô tả được hiện tượng khúc xạ ánh sáng và nêu được nguyên nhân của hiện tượng.
- Nêu được chiết suất tỉ đối, chiết suất tuyệt đối của một môi trường và hệ thức n=c/v.
- Phát biểu được định luật khúc xạ ánh sáng: (sin i)/(sin r)=n₂₁=n₂/n₁.
- Vận dụng được định luật khúc xạ để tính góc khúc xạ, góc tới hoặc chiết suất.
Hiện tượng khúc xạ ánh sáng
Chiếu một tia sáng hẹp từ không khí xiên góc vào mặt phẳng của một khối thuỷ tinh hình bán trụ. Tia sáng truyền thẳng trong không khí, truyền thẳng trong thuỷ tinh, nhưng bị gãy khúc ngay tại mặt phân cách giữa hai môi trường.
Định nghĩa · Khúc xạ ánh sáng
- SI là tia tới, I là điểm tới, IR là tia khúc xạ.
- NN′ là pháp tuyến: đường thẳng vuông góc với mặt phân cách tại điểm tới I.
- Góc tới i=góc SIN là góc giữa tia tới và pháp tuyến; góc khúc xạ r=góc RIN′ là góc giữa tia khúc xạ và pháp tuyến.
- Mặt phẳng tới là mặt phẳng chứa tia tới và pháp tuyến.
Nguyên nhân của hiện tượng khúc xạ là tốc độ truyền ánh sáng trong hai môi trường khác nhau. Tia sáng chiếu vuông góc với mặt phân cách (i=0°) thì truyền thẳng, không bị gãy khúc.
Định luật khúc xạ ánh sáng
Thay đổi góc tới và đo góc khúc xạ tương ứng, người ta thấy: khi góc tới tăng thì góc khúc xạ cũng tăng, nhưng tỉ số giữa sin i và sin r thì không đổi.
Định lí · Định luật khúc xạ ánh sáng
| Góc tới i | Góc khúc xạ r | (sin i)/(sin r) |
|---|---|---|
| 20° | 13,2° | 1,50 |
| 40° | 25,4° | 1,50 |
| 60° | 35,3° | 1,50 |
Chiết suất của môi trường
Tỉ số không đổi (sin i)/(sin r) gọi là chiết suất tỉ đối n₂₁ của môi trường 2 (chứa tia khúc xạ) đối với môi trường 1 (chứa tia tới).
- Nếu n₂₁>1 thì r<i: tia khúc xạ lệch lại gần pháp tuyến hơn. Ta nói môi trường 2 chiết quang hơn môi trường 1.
- Nếu n₂₁<1 thì r>i: tia khúc xạ lệch xa pháp tuyến hơn. Môi trường 2 chiết quang kém môi trường 1.
Định nghĩa · Chiết suất tuyệt đối
| Môi trường | Chiết suất n |
|---|---|
| Chân không | 1 |
| Không khí | 1,00029≈1 |
| Nước | 1,33≈4/3 |
| Thuỷ tinh | 1,5 (tuỳ loại) |
| Kim cương | 2,42 |
Ghi chú · Dạng thường dùng
Ở phần Khám phá, em xoay đèn laser để đổi góc tới, ghi số liệu ở nhiều góc tới khác nhau và tự kiểm tra rằng tỉ số (sin i)/(sin r) không đổi.
Khám phá
Tia laser qua mặt phân cách
Kéo đèn laser (chấm đỏ) hoặc dùng thanh trượt để đổi góc tới i. Nhấn "Ghi số liệu" ở ít nhất ba góc tới khác nhau và so sánh cột (sin i)/(sin r). Sau đó đổi sang thuỷ tinh, rồi chọn "Ra không khí": góc khúc xạ lớn hơn hay nhỏ hơn góc tới?
- Góc tới i
- 30°
- Góc khúc xạ r
- 22°
- sin i
- 0,500
- sin r
- 0,375
Góc khúc xạ nhỏ hơn góc tới: tia khúc xạ lệch lại gần pháp tuyến vì nước chiết quang hơn không khí. Ghi số liệu ở ít nhất ba góc tới khác nhau rồi so sánh các tỉ số (sin i)/(sin r).
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Hiện tượng khúc xạ ánh sáng là hiện tượng tia sáng
Bài 2
Theo định luật khúc xạ ánh sáng, tia khúc xạ
Bài 3
Tốc độ ánh sáng trong một chất lỏng là 2,25·10 mũ 8 m/s, trong chân không là 3·10 mũ 8 m/s. Tính chiết suất của chất lỏng đó (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 4
Kim cương có chiết suất 2,42. Tốc độ ánh sáng trong kim cương bằng bao nhiêu lần 10 mũ 8 m/s? (Làm tròn đến hai chữ số thập phân, c=3·10 mũ 8 m/s.)
Bài 5
Một tia sáng đi từ không khí vào thuỷ tinh có chiết suất 1,5 với góc tới 60°. Tính góc khúc xạ (theo độ, làm tròn đến một chữ số thập phân).
Bài 6
Chiếu một tia sáng từ không khí vào một chất lỏng với góc tới 45° thì góc khúc xạ là 30°. Tính chiết suất của chất lỏng (làm tròn đến hai chữ số thập phân).
Bài 7
Chiết suất của nước là 4/3, của thuỷ tinh là 1,5. Tính chiết suất tỉ đối của thuỷ tinh đối với nước (làm tròn đến ba chữ số thập phân).
Bài 8
Một tia sáng truyền xiên góc từ nước ra không khí. So với góc tới, góc khúc xạ
Bài 9
Những phát biểu nào đúng?
Ghi nhớ
- Khúc xạ ánh sáng: tia sáng bị gãy khúc tại mặt phân cách khi truyền xiên góc giữa hai môi trường trong suốt, do tốc độ ánh sáng trong hai môi trường khác nhau.
- Định luật khúc xạ: tia khúc xạ nằm trong mặt phẳng tới, bên kia pháp tuyến; (sin i)/(sin r)=n₂₁=n₂/n₁ không đổi.
- Chiết suất của môi trường: n=c/v; chân không n=1, không khí n≈1, nước n≈4/3, thuỷ tinh n≈1,5.
- Vào môi trường chiết quang hơn thì r<i; ra môi trường chiết quang kém thì r>i.