Chương 2 · Lý thuyết
Bài 6. Phản xạ toàn phần
Chiếu tia sáng từ thuỷ tinh ra không khí với góc tới 40° thì góc khúc xạ đã vào khoảng 75°, tia khúc xạ gần như là là mặt phân cách. Nếu tăng góc tới lên 60° thì tia khúc xạ sẽ đi đâu? Câu trả lời là nguyên tắc giúp những sợi cáp quang mảnh như sợi tóc mang tín hiệu Internet vượt qua cả đại dương.
Em sẽ học được
- Mô tả được hiện tượng phản xạ toàn phần.
- Nêu được điều kiện xảy ra phản xạ toàn phần.
- Tính được góc tới hạn theo hệ thức sin ith=n₂/n₁.
- Nêu được cấu tạo và nguyên tắc truyền ánh sáng trong sợi quang, cáp quang.
Hiện tượng phản xạ toàn phần
Chiếu một tia sáng từ mặt cong của khối thuỷ tinh bán trụ tới tâm của mặt phẳng, để tia sáng đi từ thuỷ tinh ra không khí. Tăng dần góc tới i, ta thấy:
- Khi i còn nhỏ: có tia khúc xạ rất sáng ra không khí, góc khúc xạ lớn hơn góc tới; tia phản xạ mờ.
- Khi i tăng: góc khúc xạ tăng nhanh, tia khúc xạ mờ dần, tia phản xạ sáng dần.
- Khi i đạt khoảng 42°: tia khúc xạ gần như là là mặt phân cách (r≈90°) rồi biến mất; chỉ còn tia phản xạ rất sáng.
Định nghĩa · Phản xạ toàn phần
Điều kiện xảy ra phản xạ toàn phần
Khi ánh sáng đi từ môi trường chiết suất n₁ sang môi trường chiết suất n₂<n₁, góc khúc xạ luôn lớn hơn góc tới. Góc tới ứng với góc khúc xạ r=90° gọi là góc tới hạn ith. Thay r=90° vào n₁ sin i=n₂ sin r:
Định lí · Điều kiện phản xạ toàn phần
| Môi trường | Chiết suất n₁ | Góc tới hạn ith |
|---|---|---|
| Nước | 4/3 | ≈48,6° |
| Thuỷ tinh | 1,5 | ≈41,8° |
| Kim cương | 2,42 | ≈24,4° |
Lưu ý · Chiều ngược lại thì không
Ở phần Khám phá, em tăng dần góc tới từ trong nước (hoặc thuỷ tinh) ra không khí và tự tìm góc tới hạn, lúc tia khúc xạ vừa biến mất.
Ứng dụng: sợi quang và cáp quang
Sợi quang gồm hai phần: phần lõi trong suốt bằng thuỷ tinh siêu sạch hoặc nhựa có chiết suất n₁, bọc ngoài bởi lớp vỏ có chiết suất n₂ nhỏ hơn n₁. Ngoài cùng là lớp vỏ bọc bằng nhựa dẻo để bảo vệ sợi.
Ánh sáng chiếu vào một đầu sợi đi tới thành lõi với góc tới lớn hơn góc tới hạn, nên bị phản xạ toàn phần, rồi lại phản xạ toàn phần ở thành đối diện... Cứ thế ánh sáng truyền theo đường gấp khúc trong lõi tới đầu kia, kể cả khi sợi bị uốn cong nhẹ, mà gần như không bị mất đi.
Góc tới ở thành sợi là 70°, không nhỏ hơn góc tới hạn 53,1°: tia sáng phản xạ toàn phần liên tiếp và truyền tới đầu kia mà gần như không mất ánh sáng.
Nhiều sợi quang ghép thành bó gọi là cáp quang. Cáp quang được dùng để truyền tín hiệu điện thoại, truyền hình, Internet đi xa với tốc độ cao và ít bị nhiễu; trong y học, ống nội soi dùng bó sợi quang để quan sát bên trong dạ dày, ruột. Phản xạ toàn phần còn làm viên kim cương (góc tới hạn nhỏ) lấp lánh và được dùng trong lăng kính phản xạ toàn phần của ống nhòm.
Khám phá
Đi tìm góc tới hạn
Ánh sáng đi từ nước (hoặc thuỷ tinh) ra không khí. Kéo đèn laser hoặc dùng thanh trượt để tăng dần góc tới, quan sát tia khúc xạ mờ dần còn tia phản xạ sáng dần. Khi tia khúc xạ vừa biến mất, nhấn nút thử thách để kiểm tra góc tới hạn em tìm được.
Góc khúc xạ: 27,1°
Thử thách: tìm góc tới hạn
Tăng góc tới từng độ một. Khi tia khúc xạ vừa biến mất, nhấn nút bên dưới.
Góc khúc xạ 27,1° lớn hơn góc tới. Khoảng 2% ánh sáng bị phản xạ, phần còn lại khúc xạ ra không khí. Tăng dần góc tới và quan sát tia khúc xạ.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Hiện tượng phản xạ toàn phần là hiện tượng
Bài 2
Chọn tất cả các điều kiện cần có để xảy ra phản xạ toàn phần.
Bài 3
Tính góc tới hạn khi ánh sáng đi từ nước (chiết suất 4/3) ra không khí (theo độ, làm tròn đến một chữ số thập phân).
Bài 4
Kim cương có chiết suất 2,42. Tính góc tới hạn khi ánh sáng đi từ kim cương ra không khí (theo độ, làm tròn đến một chữ số thập phân).
Bài 5
Chiếu tia sáng từ không khí vào nước với góc tới 80°. Điều gì xảy ra tại mặt nước?
Bài 6
Tia sáng đi từ thuỷ tinh (chiết suất 1,5) ra không khí với góc tới 45°. Khi đó
Bài 7
Ánh sáng đi từ một chất trong suốt ra không khí có góc tới hạn là 30°. Tính chiết suất của chất đó.
Bài 8
Trong sợi quang, chiết suất của phần lõi
Bài 9
Lõi sợi quang có chiết suất 1,6, vỏ có chiết suất 1,4. Tính góc tới hạn ở mặt phân cách lõi – vỏ (theo độ, làm tròn đến một chữ số thập phân).
Ghi nhớ
- Phản xạ toàn phần: toàn bộ ánh sáng tới bị phản xạ tại mặt phân cách giữa hai môi trường trong suốt, không có tia khúc xạ.
- Điều kiện: ánh sáng đi từ môi trường chiết suất lớn sang môi trường chiết suất nhỏ hơn (n₁>n₂) và i lớn hơn hoặc bằng ith.
- Góc tới hạn: sin ith=n₂/n₁; từ thuỷ tinh ra không khí ith≈41,8°, từ nước ra không khí ith≈48,6°.
- Sợi quang có lõi chiết suất lớn hơn vỏ; ánh sáng phản xạ toàn phần liên tiếp trong lõi nên truyền đi xa mà ít bị mất. Cáp quang dùng trong viễn thông và nội soi.