Chương 1 · Lý thuyết
Bài 2. Động năng. Thế năng
Búa máy được nâng lên cao rồi thả rơi xuống thì đóng được cọc ngập sâu vào đất. Một quả bóng đang bay nhanh có thể làm vỡ kính cửa sổ. Cả hai đều có năng lượng: một vật có năng lượng vì nó đang chuyển động, vật kia vì nó ở trên cao. Năng lượng ấy lớn hay nhỏ phụ thuộc vào những yếu tố nào, và tính bằng công thức gì?
Em sẽ học được
- Nêu được động năng là năng lượng vật có được do chuyển động; viết được công thức Wđ=1/2mv mũ 2.
- Nêu được thế năng trọng trường là năng lượng vật có khi ở một độ cao so với mốc; viết được công thức Wt=Ph.
- Nêu được động năng phụ thuộc khối lượng và tốc độ, thế năng phụ thuộc khối lượng và độ cao của vật.
- Vận dụng được các công thức để tính động năng, thế năng và các đại lượng liên quan.
Động năng
Cho một viên bi lăn xuống máng nghiêng và va vào một khúc gỗ đặt ở chân máng. Viên bi đẩy khúc gỗ đi một đoạn: viên bi đang chuyển động có khả năng làm khúc gỗ dịch chuyển, tức là nó có năng lượng. Thả viên bi từ chỗ cao hơn trên máng (bi đến chân máng nhanh hơn) hoặc thay bằng viên bi nặng hơn, khúc gỗ bị đẩy đi xa hơn.
Định nghĩa · Động năng
- Wđ là động năng của vật, đơn vị là jun (J);
- m là khối lượng của vật, đơn vị là kilôgam (kg);
- v là tốc độ của vật, đơn vị là mét trên giây (m/s).
Động năng tỉ lệ với khối lượng nhưng tỉ lệ với bình phương tốc độ. Cùng khối lượng, xe chạy nhanh gấp đôi có động năng gấp bốn; nhanh gấp ba thì động năng gấp chín. Đó là một lí do xe chạy quá tốc độ rất nguy hiểm khi va chạm. Hãy đổi khối lượng và tốc độ của hai xe dưới đây để so sánh.
So với xe A, khối lượng xe B bằng 1 lần, tốc độ bằng 2 lần, nên động năng bằng 1·2 mũ 2 = 4 lần. Tốc độ gấp đôi thì động năng gấp bốn, vì Wđ tỉ lệ với v mũ 2.
Lưu ý · Đổi đơn vị trước khi tính
Thế năng trọng trường
Một vật nặng được treo trên cao, khi rơi xuống có thể làm bẹp một khối đất nặn bên dưới. Vật ở trên cao cũng có năng lượng, dù nó đang đứng yên. Vật càng nặng và ở càng cao thì khối đất nặn bị lún càng sâu.
Định nghĩa · Thế năng trọng trường
- Wt là thế năng của vật, đơn vị là jun (J);
- P là trọng lượng của vật, đơn vị là niutơn (N); vật khối lượng m (kg) có trọng lượng P=10m;
- h là độ cao của vật so với vị trí chọn làm mốc, đơn vị là mét (m).
Ghi chú · Mốc thế năng
| Đặc điểm | Động năng | Thế năng trọng trường |
|---|---|---|
| Có được do | chuyển động | ở độ cao so với mốc |
| Công thức | Wđ=1/2mv mũ 2 | Wt=Ph=10mh |
| Phụ thuộc | khối lượng, tốc độ | khối lượng, độ cao |
| Bằng 0 khi | vật đứng yên | vật ở mốc thế năng |
Trong thí nghiệm ảo ở phần Khám phá, một vật được thả rơi từ độ cao em chọn. Theo dõi hai thanh năng lượng: khi vật rơi, độ cao giảm nên thế năng giảm, tốc độ tăng nên động năng tăng.
Khám phá
Thả vật từ trên cao
Chọn khối lượng m và độ cao ban đầu h, rồi nhấn "Thả vật" (hoặc "Tiến 0,1 s" để xem từng bước). So sánh thế năng ở vị trí ban đầu khi em tăng gấp đôi khối lượng hoặc độ cao. Khi vật rơi, thanh nào giảm, thanh nào tăng? Lúc chạm đất, động năng có bằng thế năng lúc đầu không?
Vật đứng yên ở độ cao 10 m: động năng bằng 0, thế năng Wt=P·h=20·10 = 200 J. Tăng khối lượng hoặc độ cao thì thế năng tăng.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Động năng của một vật là
Bài 2
Một quả bóng khối lượng 0,4 kg bay với tốc độ 10 m/s. Tính động năng của quả bóng.
Bài 3
Một thùng hàng khối lượng 20 kg đặt trên nóc tủ cao 3 m so với sàn nhà. Chọn mốc thế năng ở sàn nhà, tính thế năng của thùng hàng.
Bài 4
Khối lượng của một vật không đổi, tốc độ của vật tăng lên gấp 3 lần. Động năng của vật thay đổi thế nào?
Bài 5
Một người khối lượng 60 kg đang chạy có động năng 750 J. Tốc độ của người đó là bao nhiêu?
Bài 6
Một vật khối lượng 15 kg có thế năng 450 J so với mặt đất. Vật ở độ cao bao nhiêu mét so với mặt đất?
Bài 7
Chọn mốc thế năng tại mặt đất. Những vật nào dưới đây có động năng?
Bài 8
Một quyển sách nằm yên trên mặt bàn cao 0,8 m. Nếu chọn mặt bàn làm mốc thế năng thì thế năng của quyển sách
Bài 9
Một ô tô khối lượng 1,5 tấn chạy với tốc độ 72 km/h. Động năng của ô tô là bao nhiêu kilôjun (kJ)?
Bài 10
Nối mỗi đại lượng với đơn vị đo của nó trong công thức tính năng lượng.
Ghi nhớ
- Động năng là năng lượng vật có được do chuyển động: Wđ=1/2mv mũ 2 (J), với m tính bằng kg, v bằng m/s.
- Động năng phụ thuộc khối lượng và tốc độ; tốc độ gấp đôi thì động năng gấp bốn.
- Thế năng trọng trường là năng lượng vật có khi ở một độ cao so với mốc: Wt=Ph, với P=10m (N), h (m).
- Thế năng phụ thuộc khối lượng, độ cao và cách chọn mốc; thường chọn mặt đất làm mốc.
- Đơn vị của động năng và thế năng đều là jun (J).