Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 2. Động năng. Thế năng

Búa máy được nâng lên cao rồi thả rơi xuống thì đóng được cọc ngập sâu vào đất. Một quả bóng đang bay nhanh có thể làm vỡ kính cửa sổ. Cả hai đều có năng lượng: một vật có năng lượng vì nó đang chuyển động, vật kia vì nó ở trên cao. Năng lượng ấy lớn hay nhỏ phụ thuộc vào những yếu tố nào, và tính bằng công thức gì?

Em sẽ học được

  • Nêu được động năng là năng lượng vật có được do chuyển động; viết được công thức Wđ=1/2mv mũ 2.
  • Nêu được thế năng trọng trường là năng lượng vật có khi ở một độ cao so với mốc; viết được công thức Wt=Ph.
  • Nêu được động năng phụ thuộc khối lượng và tốc độ, thế năng phụ thuộc khối lượng và độ cao của vật.
  • Vận dụng được các công thức để tính động năng, thế năng và các đại lượng liên quan.

Động năng

Cho một viên bi lăn xuống máng nghiêng và va vào một khúc gỗ đặt ở chân máng. Viên bi đẩy khúc gỗ đi một đoạn: viên bi đang chuyển động có khả năng làm khúc gỗ dịch chuyển, tức là nó có năng lượng. Thả viên bi từ chỗ cao hơn trên máng (bi đến chân máng nhanh hơn) hoặc thay bằng viên bi nặng hơn, khúc gỗ bị đẩy đi xa hơn.

Định nghĩa · Động năng

Năng lượng mà vật có được do chuyển động gọi là động năng. Động năng của vật phụ thuộc vào khối lượng và tốc độ của nó: vật có khối lượng càng lớn và chuyển động càng nhanh thì động năng càng lớn.
Wđ=1/2mv mũ 2
  • Wđ là động năng của vật, đơn vị là jun (J);
  • m là khối lượng của vật, đơn vị là kilôgam (kg);
  • v là tốc độ của vật, đơn vị là mét trên giây (m/s).

Động năng tỉ lệ với khối lượng nhưng tỉ lệ với bình phương tốc độ. Cùng khối lượng, xe chạy nhanh gấp đôi có động năng gấp bốn; nhanh gấp ba thì động năng gấp chín. Đó là một lí do xe chạy quá tốc độ rất nguy hiểm khi va chạm. Hãy đổi khối lượng và tốc độ của hai xe dưới đây để so sánh.

A
1 000 kg
10 m/s
B
1 000 kg
20 m/s
Động năng xe A 50 kJ
Động năng xe B 200 kJ

So với xe A, khối lượng xe B bằng 1 lần, tốc độ bằng 2 lần, nên động năng bằng 1·2 mũ 2 = 4 lần. Tốc độ gấp đôi thì động năng gấp bốn, vì Wđ tỉ lệ với v mũ 2.

Lưu ý · Đổi đơn vị trước khi tính

Tốc độ phải tính bằng m/s và khối lượng bằng kg: 36 km/h =10 m/s, 1 tấn =1000 kg. Vật đứng yên (v=0) thì không có động năng.

Thế năng trọng trường

Một vật nặng được treo trên cao, khi rơi xuống có thể làm bẹp một khối đất nặn bên dưới. Vật ở trên cao cũng có năng lượng, dù nó đang đứng yên. Vật càng nặng và ở càng cao thì khối đất nặn bị lún càng sâu.

Định nghĩa · Thế năng trọng trường

Năng lượng mà vật có được khi ở một độ cao nhất định so với mặt đất (hoặc so với một vị trí chọn làm mốc) gọi là thế năng trọng trường, gọi tắt là thế năng. Vật có khối lượng càng lớn và ở càng cao thì thế năng càng lớn.
Wt=Ph, P=10m
  • Wt là thế năng của vật, đơn vị là jun (J);
  • P là trọng lượng của vật, đơn vị là niutơn (N); vật khối lượng m (kg) có trọng lượng P=10m;
  • h là độ cao của vật so với vị trí chọn làm mốc, đơn vị là mét (m).

Ghi chú · Mốc thế năng

Giá trị của thế năng phụ thuộc vào vị trí chọn làm mốc để tính độ cao. Người ta thường chọn mặt đất làm mốc. Vật nằm ngay tại mốc có h=0 nên thế năng bằng 0. Quyển sách trên mặt bàn có thế năng khi chọn mặt đất làm mốc, nhưng có thế năng bằng 0 khi chọn mặt bàn làm mốc.
Hai dạng năng lượng của một vật
Đặc điểmĐộng năngThế năng trọng trường
Có được dochuyển độngở độ cao so với mốc
Công thứcWđ=1/2mv mũ 2Wt=Ph=10mh
Phụ thuộckhối lượng, tốc độkhối lượng, độ cao
Bằng 0 khivật đứng yênvật ở mốc thế năng

Trong thí nghiệm ảo ở phần Khám phá, một vật được thả rơi từ độ cao em chọn. Theo dõi hai thanh năng lượng: khi vật rơi, độ cao giảm nên thế năng giảm, tốc độ tăng nên động năng tăng.

Khám phá

Thả vật từ trên cao

Chọn khối lượng m và độ cao ban đầu h, rồi nhấn "Thả vật" (hoặc "Tiến 0,1 s" để xem từng bước). So sánh thế năng ở vị trí ban đầu khi em tăng gấp đôi khối lượng hoặc độ cao. Khi vật rơi, thanh nào giảm, thanh nào tăng? Lúc chạm đất, động năng có bằng thế năng lúc đầu không?

2 kg
10 m
mặt đất: mốc thế năng0 m5 m10 m15 m20 mh = 10,0 m
Mũi tên đỏ dài theo tốc độ của vật. Bỏ qua sức cản của không khí.
Thời gian
0,00 s
Độ cao
10,00 m
Tốc độ
0,00 m/s
Thế năng Wt 200 J
Động năng Wđ 0 J

Vật đứng yên ở độ cao 10 m: động năng bằng 0, thế năng Wt=P·h=20·10 = 200 J. Tăng khối lượng hoặc độ cao thì thế năng tăng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một ô tô có khối lượng 1200 kg đang chạy với tốc độ 54 km/h. Tính động năng của ô tô.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một quả dừa có khối lượng 1,5 kg ở trên cây, cách mặt đất 8 m. Chọn mốc thế năng tại mặt đất, tính thế năng của quả dừa.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vật A khối lượng 2 kg chuyển động với tốc độ 3 m/s; vật B khối lượng 1 kg chuyển động với tốc độ 6 m/s. Vật nào có động năng lớn hơn, lớn hơn bao nhiêu lần?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Động năng của một vật là

Bài 2

Một quả bóng khối lượng 0,4 kg bay với tốc độ 10 m/s. Tính động năng của quả bóng.

Đơn vị:J

Bài 3

Một thùng hàng khối lượng 20 kg đặt trên nóc tủ cao 3 m so với sàn nhà. Chọn mốc thế năng ở sàn nhà, tính thế năng của thùng hàng.

Đơn vị:J

Bài 4

Khối lượng của một vật không đổi, tốc độ của vật tăng lên gấp 3 lần. Động năng của vật thay đổi thế nào?

Bài 5

Một người khối lượng 60 kg đang chạy có động năng 750 J. Tốc độ của người đó là bao nhiêu?

Đơn vị:m/s

Bài 6

Một vật khối lượng 15 kg có thế năng 450 J so với mặt đất. Vật ở độ cao bao nhiêu mét so với mặt đất?

Đơn vị:m

Bài 7

Chọn mốc thế năng tại mặt đất. Những vật nào dưới đây có động năng?

Bài 8

Một quyển sách nằm yên trên mặt bàn cao 0,8 m. Nếu chọn mặt bàn làm mốc thế năng thì thế năng của quyển sách

Bài 9

Một ô tô khối lượng 1,5 tấn chạy với tốc độ 72 km/h. Động năng của ô tô là bao nhiêu kilôjun (kJ)?

Đơn vị:kJ

Bài 10

Nối mỗi đại lượng với đơn vị đo của nó trong công thức tính năng lượng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Ghi nhớ

  • Động năng là năng lượng vật có được do chuyển động: Wđ=1/2mv mũ 2 (J), với m tính bằng kg, v bằng m/s.
  • Động năng phụ thuộc khối lượng và tốc độ; tốc độ gấp đôi thì động năng gấp bốn.
  • Thế năng trọng trường là năng lượng vật có khi ở một độ cao so với mốc: Wt=Ph, với P=10m (N), h (m).
  • Thế năng phụ thuộc khối lượng, độ cao và cách chọn mốc; thường chọn mặt đất làm mốc.
  • Đơn vị của động năng và thế năng đều là jun (J).

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ