Chương 4 · Lý thuyết
Bài 14. Cảm ứng điện từ. Nguyên tắc tạo ra dòng điện xoay chiều
Dòng điện chạy qua cuộn dây quấn quanh lõi sắt tạo ra từ trường: đó là nam châm điện. Vậy ngược lại, từ trường có tạo ra được dòng điện không? Nhà máy thuỷ điện, chiếc đinamô gắn trên xe đạp tạo ra dòng điện bằng cách nào?
Em sẽ học được
- Thực hiện (hoặc mô tả) được thí nghiệm làm xuất hiện dòng điện cảm ứng; nêu được thế nào là hiện tượng cảm ứng điện từ.
- Nêu được điều kiện xuất hiện dòng điện cảm ứng: số đường sức từ xuyên qua tiết diện của cuộn dây dẫn kín biến thiên.
- Nêu được dòng điện xoay chiều là dòng điện luân phiên đổi chiều và nguyên tắc tạo ra dòng điện xoay chiều.
Hiện tượng cảm ứng điện từ
Thí nghiệm 1. Nối hai đầu một cuộn dây dẫn với một điện kế (ampe kế có độ nhạy cao, số 0 ở giữa thang đo) để được một mạch kín. Đưa một cực của nam châm thẳng lại gần cuộn dây, rồi kéo ra xa, theo phương vuông góc với tiết diện của cuộn dây.
- Khi đưa nam châm lại gần cuộn dây: kim điện kế lệch, trong mạch có dòng điện.
- Khi kéo nam châm ra xa cuộn dây: kim điện kế lệch theo chiều ngược lại.
- Khi giữ nam châm đứng yên (ở gần hay ở xa, kể cả nằm trong lòng cuộn dây): kim điện kế chỉ số 0.
Thí nghiệm 2. Thay nam châm thẳng bằng một nam châm điện (cuộn dây có lõi sắt nối với nguồn điện qua công tắc) đặt gần cuộn dây nối với điện kế. Kim điện kế lệch trong khoảnh khắc đóng công tắc và trong khoảnh khắc ngắt công tắc; khi công tắc đóng yên, dòng điện qua nam châm điện không đổi, kim điện kế chỉ số 0.
Định nghĩa · Dòng điện cảm ứng. Hiện tượng cảm ứng điện từ
Nam châm vĩnh cửu hay nam châm điện đều có thể dùng để tạo ra dòng điện cảm ứng. Thay điện kế bằng một đèn LED, ta thấy đèn loé sáng khi nam châm chuyển động nhanh theo một chiều (lại gần hoặc ra xa cuộn dây), còn khi nam châm chuyển động theo chiều ngược lại đèn không sáng, vì đèn LED chỉ sáng khi dòng điện chạy qua nó theo một chiều.
Điều kiện xuất hiện dòng điện cảm ứng
Gọi S là tiết diện của cuộn dây. Khi cực của nam châm tiến lại gần cuộn dây, số đường sức từ xuyên qua tiết diện S tăng; khi nam châm ra xa, số đường sức từ đó giảm. Trong thí nghiệm 2, khi đóng công tắc, từ trường của nam châm điện mạnh lên nên số đường sức từ qua cuộn dây tăng; khi ngắt công tắc, số đường sức từ giảm.
Định lí · Điều kiện xuất hiện dòng điện cảm ứng
| Việc làm | Số đường sức từ qua S | Dòng điện cảm ứng |
|---|---|---|
| Đưa nam châm lại gần | Tăng | Có |
| Giữ nam châm đứng yên | Không đổi | Không |
| Kéo nam châm ra xa | Giảm | Có, ngược chiều lúc đưa lại gần |
- Số đường sức từ biến thiên càng nhanh (nam châm chuyển động càng nhanh) thì dòng điện cảm ứng càng mạnh, kim điện kế lệch càng nhiều.
- Với cùng một cực nam châm, khi số đường sức từ tăng, dòng điện cảm ứng có một chiều; khi số đường sức từ giảm, dòng điện cảm ứng đổi sang chiều ngược lại.
- Đổi cực của nam châm (đưa cực Nam thay cho cực Bắc lại gần) thì chiều dòng điện cảm ứng cũng đổi.
Lưu ý · Có chuyển động chưa chắc có dòng điện cảm ứng
Nguyên tắc tạo ra dòng điện xoay chiều
Định nghĩa · Dòng điện xoay chiều
Mắc hai đèn LED song song và ngược chiều nhau vào hai đầu cuộn dây (mỗi đèn chỉ sáng khi dòng điện chạy qua nó theo một chiều). Cho nam châm quay trước cuộn dây: hai đèn thay nhau sáng. Khi nam châm quay, số đường sức từ xuyên qua tiết diện cuộn dây luân phiên tăng, giảm, nên dòng điện cảm ứng luân phiên đổi chiều.
Định lí · Nguyên tắc tạo ra dòng điện xoay chiều
- Mỗi vòng quay, số đường sức từ qua cuộn dây hai lần tăng, hai lần giảm; dòng điện cảm ứng đổi chiều hai lần.
- Nam châm quay càng nhanh thì dòng điện đổi chiều càng nhiều lần trong một giây và càng mạnh.
- Máy phát điện xoay chiều có hai bộ phận chính là nam châm và cuộn dây: một bộ phận đứng yên, bộ phận kia quay. Đinamô xe đạp là một máy phát điện xoay chiều nhỏ có nam châm quay, cuộn dây đứng yên.
Ghi chú · Dòng điện trong gia đình
Khám phá
Nam châm, cuộn dây và điện kế
Kéo nam châm lại gần rồi ra xa cuộn dây, theo dõi số đường sức từ xuyên qua cuộn dây, kim điện kế và đồ thị dòng điện. Thử di chuyển nhanh, chậm, đứng yên và đảo cực nam châm. Sau đó chọn "Quay nam châm" để thấy hai đèn LED thay nhau sáng và đồ thị dòng điện xoay chiều hiện ra.
Nam châm đứng yên, cách cuộn dây 12 cm: số đường sức từ xuyên qua tiết diện cuộn dây không đổi (1 đường) nên không có dòng điện cảm ứng, kim điện kế chỉ số 0. Hãy đưa nam châm lại gần hoặc ra xa.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Điều kiện để xuất hiện dòng điện cảm ứng trong một cuộn dây dẫn kín là gì?
Bài 2
Trường hợp nào dưới đây xuất hiện dòng điện cảm ứng trong cuộn dây dẫn kín?
Bài 3
Trong thí nghiệm với nam châm thẳng và cuộn dây, nối mỗi việc làm với điều xảy ra với số đường sức từ qua tiết diện cuộn dây.
Bài 4
Đưa cực Bắc của nam châm lại gần một cuộn dây kín thì kim điện kế lệch sang phải. Kéo cực Bắc đó ra xa cuộn dây thì kim điện kế thế nào?
Bài 5
Vẫn thí nghiệm trên (đưa cực Bắc lại gần thì kim lệch sang phải). Quay ngược nam châm rồi đưa cực Nam lại gần cuộn dây thì kim điện kế thế nào?
Bài 6
Điền từ còn thiếu: Dòng điện luân phiên đổi chiều gọi là dòng điện …
Bài 7
Một nam châm quay đều trước cuộn dây dẫn kín. Biết mỗi vòng quay dòng điện cảm ứng đổi chiều 2 lần. Khi nam châm quay được 25 vòng, dòng điện đã đổi chiều bao nhiêu lần?
Bài 8
Dòng điện xoay chiều trong mạng điện gia đình đổi chiều 100 lần trong mỗi giây. Trong 1 phút, dòng điện này đổi chiều bao nhiêu lần?
Bài 9
Mắc hai đèn LED song song, ngược chiều nhau vào hai đầu cuộn dây rồi cho nam châm quay đều trước cuộn dây. Hiện tượng nào xảy ra?
Bài 10
Đinamô xe đạp hoạt động dựa trên hiện tượng nào và tạo ra dòng điện gì?
Ghi nhớ
- Hiện tượng cảm ứng điện từ là hiện tượng xuất hiện dòng điện cảm ứng trong cuộn dây dẫn kín.
- Dòng điện cảm ứng xuất hiện khi số đường sức từ xuyên qua tiết diện S của cuộn dây dẫn kín biến thiên; với cùng một cực nam châm, số đường sức từ tăng hay giảm cho dòng điện cảm ứng ngược chiều nhau.
- Dòng điện xoay chiều là dòng điện luân phiên đổi chiều; cường độ của nó tăng, giảm tuần tự theo thời gian.
- Cho nam châm quay trước cuộn dây (hoặc cuộn dây quay trong từ trường) thì số đường sức từ luân phiên tăng, giảm và trong cuộn dây có dòng điện xoay chiều: đó là nguyên tắc của máy phát điện xoay chiều.