Bỏ qua đến nội dung

Chương 4 · Lý thuyết

Bài 15. Tác dụng của dòng điện xoay chiều

Cùng một ổ cắm điện trong nhà mà bàn là thì nóng lên, bóng đèn thì sáng, quạt thì quay. Dòng điện xoay chiều có những tác dụng gì? Vì sao chạm vào dây điện bị hở lại có thể nguy hiểm đến tính mạng?

Em sẽ học được

  • Lấy được ví dụ chứng tỏ dòng điện xoay chiều có tác dụng nhiệt, tác dụng phát sáng, tác dụng từ và tác dụng sinh lí.
  • Mô tả được sự khác nhau giữa tác dụng từ của dòng điện một chiều và dòng điện xoay chiều lên kim nam châm.
  • Nêu được một số quy tắc an toàn khi sử dụng điện xoay chiều.

Tác dụng nhiệt và tác dụng phát sáng

Khi dòng điện xoay chiều chạy qua một vật dẫn, vật dẫn nóng lên: dòng điện xoay chiều có tác dụng nhiệt. Bàn là, nồi cơm điện, ấm điện, máy sấy tóc dùng tác dụng này.

Dòng điện xoay chiều chạy qua bóng đèn sợi đốt làm dây tóc nóng lên tới mức phát sáng; chạy qua đèn huỳnh quang, bóng đèn LED dùng trong gia đình cũng làm đèn sáng: dòng điện xoay chiều có tác dụng phát sáng.

Ghi chú · Tác dụng nhiệt không phụ thuộc chiều dòng điện

Dòng điện chạy theo chiều nào thì vật dẫn cũng nóng lên, dây tóc đèn sợi đốt cũng sáng. Vì vậy bàn là hay bóng đèn sợi đốt dùng được cả dòng điện một chiều lẫn xoay chiều. Riêng một đèn LED đơn lẻ chỉ sáng khi dòng điện chạy qua nó theo một chiều; bóng đèn LED dùng trong gia đình có mạch điện tử bên trong nên cắm được vào mạng điện xoay chiều.

Tác dụng từ

Dòng điện xoay chiều chạy trong dây dẫn thẳng hoặc cuộn dây cũng sinh ra từ trường: dòng điện xoay chiều có tác dụng từ. Thí nghiệm: đặt một kim nam châm (hoặc một đinh sắt treo trên sợi dây) gần một đầu của nam châm điện, lần lượt nối nam châm điện với nguồn điện một chiều và nguồn điện xoay chiều.

Tác dụng từ của dòng điện một chiều và xoay chiều
Đặc điểmDòng điện một chiềuDòng điện xoay chiều
Cực từ ở đầu cuộn dâyKhông đổiĐổi N, S luân phiên theo chiều dòng điện
Kim nam châmBị hút (hoặc bị đẩy) và lệch hẳn về một phía, đứng yênLần lượt bị hút, bị đẩy: kim rung (dao động qua lại)
Đinh sắtBị hútVẫn bị hút

Định lí · Kết luận

Khi dòng điện xoay chiều đổi chiều thì cực từ của nam châm điện cũng đổi. Lực từ của nam châm điện xoay chiều tác dụng lên kim nam châm luân phiên đổi chiều, nên kim nam châm rung; còn sắt bị hút bởi cả hai cực từ nên nam châm điện xoay chiều vẫn hút được sắt.
  • Ứng dụng tác dụng từ của dòng điện xoay chiều: nam châm điện xoay chiều dùng để di chuyển bột sắt trong công nghiệp, rơ le điện từ, động cơ điện (quạt, máy bơm, máy giặt).
  • Trong y học, máy chụp cộng hưởng từ (MRI) dùng từ trường rất mạnh; trong giao thông có tàu đệm từ.

Tác dụng sinh lí

Khi dòng điện xoay chiều đi qua cơ thể người hoặc động vật (do sơ suất chạm vào dây điện bị hở, ổ cắm hỏng), nó có thể làm cơ co giật, tim ngừng đập, ngạt thở, thần kinh tê liệt: dòng điện xoay chiều có tác dụng sinh lí. Đó là hiện tượng điện giật.

Lưu ý · Nguy hiểm đến tính mạng

Dòng điện xoay chiều 220 V của mạng điện gia đình có thể gây nguy hiểm đến tính mạng. Học sinh chỉ làm thí nghiệm với nguồn điện có hiệu điện thế dưới 40 V.

Được kiểm soát chặt chẽ, tác dụng sinh lí của dòng điện được dùng trong y học để chữa một số bệnh, ví dụ máy khử rung tim cho một xung điện qua tim để tim đập lại nhịp bình thường.

An toàn khi sử dụng điện xoay chiều

  • Ngắt cầu dao (aptomat) hoặc rút phích cắm trước khi sửa chữa, thay bóng đèn, lau chùi thiết bị điện.
  • Không chạm vào dây điện trần, dây bị hở vỏ cách điện; thay ngay dây và ổ cắm bị hỏng.
  • Không cắm, rút phích điện khi tay ướt; không cho trẻ nhỏ chọc vật kim loại vào ổ cắm.
  • Không lại gần trạm biến thế, không trèo cột điện, không thả diều gần đường dây điện.
  • Thấy người bị điện giật: ngắt nguồn điện ngay; nếu chưa ngắt được, dùng vật cách điện khô (gậy gỗ, ống nhựa) tách người đó khỏi dây điện, không chạm tay trực tiếp vào người bị giật.

Thẻ chưa xếp (8)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/8 thẻ

Khám phá

Nam châm điện với dòng một chiều và xoay chiều

Đóng công tắc với nguồn một chiều rồi với nguồn xoay chiều. Quan sát cực từ ở đầu cuộn dây, kim nam châm và đồ thị dòng điện; bấm "Đổi chiều nguồn" khi dùng nguồn một chiều. Thay kim nam châm bằng đinh sắt và so sánh. Để ý đèn sợi đốt trong mạch sáng với cả hai loại nguồn.

Nguồn điện
Đặt trước đầu cuộn dây
+−Knam châm điện (cuộn dây có lõi sắt)BắcN

Đầu cuộn dây gần kim nam châm: không có cực từ

It

Công tắc đang mở: không có dòng điện, cuộn dây không có từ trường. Kim nam châm nằm theo hướng Bắc – Nam như bình thường. Hãy đóng công tắc.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Đặt một kim nam châm trước một đầu của nam châm điện. Mô tả và giải thích chuyển động của kim khi nam châm điện được nối với nguồn điện một chiều, rồi với nguồn điện xoay chiều.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mỗi thiết bị sau hoạt động chủ yếu nhờ tác dụng nào của dòng điện xoay chiều: nồi cơm điện, đèn LED, quạt điện, máy khử rung tim?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Dòng điện trong mạng điện gia đình đổi chiều 100 lần trong mỗi giây. Một nam châm điện dùng dòng điện này đặt gần kim nam châm. Trong 1 giây, cực từ ở đầu nam châm điện đổi bao nhiêu lần? Vì sao mắt ta chỉ thấy kim nam châm rung nhẹ?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Dòng điện xoay chiều có những tác dụng nào sau đây?

Bài 2

Nối mỗi thiết bị với tác dụng chủ yếu của dòng điện xoay chiều mà nó sử dụng.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 3

Đặt kim nam châm gần một đầu nam châm điện nối với nguồn điện xoay chiều. Khi đóng mạch, kim nam châm thế nào?

Bài 4

Treo một đinh sắt gần đầu một nam châm điện dùng dòng điện xoay chiều. Khi đóng mạch thì đinh sắt thế nào?

Bài 5

Nam châm điện nối với nguồn điện một chiều đang hút kim nam châm lệch sang trái. Đổi chiều dòng điện qua nam châm điện thì kim nam châm thế nào?

Bài 6

Dòng điện xoay chiều trong gia đình đổi chiều 100 lần trong mỗi giây. Trong 0,2 giây, cực từ ở đầu một nam châm điện dùng dòng điện này đổi bao nhiêu lần?

Đơn vị:lần

Bài 7

Điền từ còn thiếu: Dòng điện xoay chiều đi qua cơ thể người có thể làm cơ co giật, tim ngừng đập. Đó là tác dụng … của dòng điện.

Bài 8

Để an toàn, học sinh chỉ được làm thí nghiệm với nguồn điện có hiệu điện thế:

Bài 9

Những việc làm nào đảm bảo an toàn khi sử dụng điện xoay chiều?

Bài 10

Thấy một người đang bị điện giật, việc nên làm đầu tiên là gì?

Ghi nhớ

  • Dòng điện xoay chiều có tác dụng nhiệt, tác dụng phát sáng, tác dụng từ và tác dụng sinh lí.
  • Tác dụng nhiệt, và sự phát sáng của đèn sợi đốt, không phụ thuộc chiều dòng điện.
  • Nam châm điện dùng dòng điện xoay chiều có cực từ đổi liên tục: kim nam châm đặt gần nó rung, còn sắt vẫn bị hút.
  • Dòng điện xoay chiều 220 V có thể gây nguy hiểm đến tính mạng: ngắt điện trước khi sửa chữa, không chạm vào dây hở, không lại gần trạm biến thế; chỉ thí nghiệm với hiệu điện thế dưới 40 V.