Bỏ qua đến nội dung

Chương 5 · Lý thuyết

Bài 16. Vòng năng lượng trên Trái Đất. Năng lượng hoá thạch

Xăng trong bình xe máy, nước trong hồ thuỷ điện, cơn gió làm quay tuabin ở bờ biển: nhìn thì chẳng liên quan gì nhau. Nếu lần ngược nguồn gốc của những năng lượng ấy, ta sẽ gặp cùng một nơi. Đó là nơi nào, và năng lượng đã đi qua những khâu nào để tới được chiếc xe của em?

Em sẽ học được

  • Mô tả được sơ lược vòng năng lượng giữa các vật sống và vòng năng lượng trong tuần hoàn nước, chỉ ra nguồn gốc từ Mặt Trời.
  • Nêu được năng lượng hoá thạch gồm những gì và hình thành như thế nào.
  • Nêu được ưu điểm, nhược điểm của năng lượng hoá thạch; lấy được ví dụ chứng tỏ việc đốt nhiên liệu hoá thạch có thể gây ô nhiễm môi trường.
  • Nêu được các yếu tố ảnh hưởng đến giá nhiên liệu hoá thạch.

Vòng năng lượng giữa các vật sống

Năng lượng của Trái Đất chủ yếu đến từ Mặt Trời. Thực vật hấp thụ năng lượng ánh sáng để quang hợp: từ carbon dioxide và nước, cây tạo ra chất hữu cơ. Năng lượng ánh sáng đã chuyển hoá thành năng lượng hoá học, lưu trữ trong chất hữu cơ.

  1. Thực vật hấp thụ năng lượng ánh sáng, lưu trữ thành năng lượng hoá học.
  2. Động vật ăn thực vật (hoặc ăn động vật khác), nhận năng lượng qua thức ăn; hô hấp giải phóng năng lượng để cơ thể hoạt động.
  3. Xác sinh vật bị vùi lấp dưới các lớp đất đá, năng lượng hoá học vẫn được giữ lại.
  4. Qua hàng triệu năm, xác sinh vật bị phân huỷ và biến đổi thành năng lượng hoá thạch.

Ghi chú · Vì sao gọi là "vòng"?

Chất quay vòng: carbon dioxide do hô hấp và đốt nhiên liệu thải ra lại được cây dùng để quang hợp. Năng lượng thì không quay lại được: ở mỗi khâu, một phần tản ra môi trường dưới dạng nhiệt, và Mặt Trời liên tục cung cấp phần năng lượng mới.

Vòng năng lượng trong tuần hoàn nước

Ánh sáng Mặt Trời làm nước ở biển, sông, hồ nóng lên và bốc hơi. Hơi nước bay lên cao, gặp lạnh thì ngưng tụ thành mây; các giọt nước lớn dần rồi rơi xuống thành mưa. Sự thoát hơi nước ở thực vật cũng đưa một lượng hơi nước đáng kể vào khí quyển. Nước trên mặt đất và nước ngầm chảy ra đại dương, khép kín vòng tuần hoàn.

Nước được đưa lên cao nên có thế năng. Khi nước ở hồ chứa trên cao chảy xuống, thế năng chuyển hoá thành động năng và làm quay tuabin của nhà máy thuỷ điện.

Mặt Trời còn làm nóng khí quyển và nước biển không đều giữa các vùng. Sự chênh lệch nhiệt độ đó sinh ra gió, các dòng hải lưu và nhiều hiện tượng thời tiết. Vì vậy năng lượng của gió và của dòng nước cũng có nguồn gốc từ Mặt Trời.

Năng lượng hoá thạch

Định nghĩa · Năng lượng hoá thạch

Năng lượng hoá thạch là năng lượng lưu trữ trong nhiên liệu hoá thạch: than mỏ, dầu mỏ, khí mỏ dầu và khí thiên nhiên. Chúng hình thành từ xác sinh vật bị vùi lấp và biến đổi trong hàng triệu năm, nên năng lượng hoá thạch cũng có nguồn gốc từ Mặt Trời.
Ưu điểm và nhược điểm của năng lượng hoá thạch
Ưu điểmNhược điểm
Có sẵn trong các mỏ, khai thác được với khối lượng lớnKhai thác, chế biến, phân phối và đốt nhiên liệu gây ô nhiễm không khí, đất và nước
Dễ khai thác, chế biến, vận chuyển và tích trữThay đổi hệ sinh thái; ảnh hưởng đến sức khoẻ con người
Công nghệ phổ biến, chi phí thấp; dùng được bất cứ lúc nào, không phụ thuộc thời tiếtThải khí gây hiệu ứng nhà kính; khai thác có thể gây động đất ở một số vùng; hình thành rất lâu nên sẽ cạn dần

Thẻ chưa xếp (8)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/8 thẻ

Lưu ý · Đốt nhiên liệu hoá thạch gây ô nhiễm như thế nào?

Khí thải từ xe cộ và nhà máy nhiệt điện chứa bụi và các khí như CO₂, CO, NO, NO₂, SO₂. Lượng CO₂ tăng làm tăng hiệu ứng nhà kính, góp phần gây biến đổi khí hậu; SO₂ và NO₂ có thể gây mưa acid; bụi và khí độc gây các bệnh đường hô hấp.

Giá nhiên liệu hoá thạch

Giá xăng dầu, than và khí không cố định mà thay đổi theo thời gian, do chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố:

  • Chi phí khai thác: thăm dò, khoan khai thác, vận chuyển, tích trữ trong kho và xử lí các vấn đề môi trường liên quan.
  • Nhu cầu sử dụng và quan hệ cung cầu trên thị trường.
  • Tình hình kinh tế toàn cầu.
  • Chính sách của các nước có trữ lượng lớn: ví dụ các nước trong tổ chức OPEC phối hợp điều tiết sản lượng dầu mỏ, qua đó ảnh hưởng đến giá dầu.

Khám phá

Sơ đồ vòng năng lượng

Chọn một vòng năng lượng rồi bấm từng khâu để xem năng lượng ở dạng nào, được lưu trữ ở đâu. Sau đó chuyển sang "Đi theo năng lượng" và tự bấm lần lượt các khâu, bắt đầu từ nơi năng lượng xuất phát.

Vòng năng lượng
Cách học
Thực vậtĐộng vậtXác sinh vậtbị vùi lấpThan, dầu,khíĐốt nhiênliệuMặt Trời

Mặt Trời

Dạng năng lượng: Năng lượng ánh sáng và nhiệt.

Lưu trữ: Không phải khâu lưu trữ: Mặt Trời liên tục bức xạ năng lượng tới Trái Đất.

Chuyển hoá: Đây là nguồn cung cấp năng lượng cho cả ba vòng.

Bấm vào từng khâu để xem năng lượng ở dạng nào, được lưu trữ ở đâu và chuyển hoá ra sao. Ở mỗi khâu luôn có một phần năng lượng tản ra môi trường dưới dạng nhiệt.

Mũi tên nét đứt: khí carbon dioxide do đốt nhiên liệu (và do hô hấp) trở lại khí quyển, cây dùng nó để quang hợp. Vật chất quay vòng, còn năng lượng mới luôn đến từ Mặt Trời.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Năng lượng làm chạy một chiếc xe máy dùng xăng có nguồn gốc từ đâu? Hãy lần ngược các khâu năng lượng đã đi qua.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mô tả các lần chuyển hoá năng lượng trong tuần hoàn nước để một nhà máy thuỷ điện tạo ra điện. Tính thế năng của 1 tấn nước trong hồ chứa ở độ cao 100 m so với tuabin.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Mỗi kilôgam than đá khi cháy hoàn toàn toả ra khoảng 30 MJ nhiệt lượng (1 MJ =1000000 J). Một nhà máy nhiệt điện biến được khoảng 40% nhiệt lượng đó thành điện năng. Cần đốt bao nhiêu kilôgam than để tạo ra 200 kWh điện, lượng điện một gia đình có thể dùng trong một tháng?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Năng lượng trên Trái Đất chủ yếu bắt nguồn từ đâu?

Bài 2

Sắp xếp các khâu của vòng năng lượng giữa các vật sống theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Xác sinh vật bị vùi lấp
  2. Vị trí 2: Mặt Trời
  3. Vị trí 3: Động vật ăn thực vật
  4. Vị trí 4: Nhiên liệu hoá thạch
  5. Vị trí 5: Thực vật quang hợp

Bài 3

Sắp xếp các giai đoạn của tuần hoàn nước, bắt đầu từ nước ở biển được Mặt Trời làm nóng.

  1. Vị trí 1: Mưa rơi xuống
  2. Vị trí 2: Nước ở biển nóng lên, bốc hơi
  3. Vị trí 3: Nước chảy theo sông ra biển
  4. Vị trí 4: Hơi nước ngưng tụ thành mây

Bài 4

Những nhiên liệu nào là nhiên liệu hoá thạch?

Bài 5

Vì sao nói năng lượng hoá thạch cũng có nguồn gốc từ Mặt Trời?

Bài 6

Những yếu tố nào ảnh hưởng đến giá nhiên liệu hoá thạch?

Bài 7

Việc nào sau đây là ví dụ cho thấy đốt nhiên liệu hoá thạch gây ô nhiễm môi trường?

Bài 8

Hồ chứa của một nhà máy thuỷ điện ở độ cao 50 m so với tuabin. Tính thế năng của 2 tấn nước trong hồ so với tuabin (theo jun).

Đơn vị:J

Bài 9

Một xe máy tiêu thụ 2 lít xăng cho mỗi 100 km. Mỗi ngày xe đi 30 km, trong 20 ngày. Biết đốt 1 lít xăng thải ra khoảng 2,3 kg khí CO₂. Tính khối lượng CO₂ xe thải ra trong 20 ngày đó.

Đơn vị:kg

Bài 10

Dạng năng lượng nào sau đây không có nguồn gốc từ Mặt Trời?

Ghi nhớ

  • Năng lượng trên Trái Đất chủ yếu bắt nguồn từ Mặt Trời, được truyền, lưu trữ và chuyển hoá qua các vòng năng lượng.
  • Giữa các vật sống: Mặt Trời → thực vật → động vật → xác sinh vật → nhiên liệu hoá thạch.
  • Tuần hoàn nước: bốc hơi → mây → mưa → chảy ra biển; nước trên cao có thế năng, dùng được để tạo điện. Chênh lệch nhiệt độ sinh ra gió và dòng hải lưu.
  • Năng lượng hoá thạch lưu trữ trong than mỏ, dầu mỏ, khí mỏ dầu, khí thiên nhiên: dễ khai thác, vận chuyển, tích trữ, chi phí thấp, nhưng gây ô nhiễm, hiệu ứng nhà kính và sẽ cạn dần.
  • Giá nhiên liệu hoá thạch phụ thuộc chi phí khai thác, cung cầu thị trường, kinh tế toàn cầu và chính sách của các nước có trữ lượng lớn.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ