Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 12. Đoạn mạch nối tiếp, song song

Dây đèn nháy trang trí có hàng chục bóng đèn nhỏ mắc liền nhau thành một chuỗi, còn đèn, quạt, tủ lạnh trong nhà lại được mắc vào hai dây điện chung. Hai cách mắc này khác nhau thế nào về cường độ dòng điện, hiệu điện thế và điện trở?

Em sẽ học được

  • Nêu được điện trở tương đương của một đoạn mạch.
  • Nêu được và vận dụng được: trong đoạn mạch nối tiếp I=I₁=I₂, U=U₁+U₂, R tđ =R₁+R₂.
  • Nêu được và vận dụng được: trong đoạn mạch song song U=U₁=U₂, I=I₁+I₂, 1/(R tđ)=1/R₁+1/R₂.

Điện trở tương đương

Định nghĩa · Điện trở tương đương

Điện trở tương đương R tđ của một đoạn mạch gồm nhiều điện trở là điện trở có thể thay thế cho đoạn mạch này, sao cho với cùng hiệu điện thế thì cường độ dòng điện chạy qua đoạn mạch vẫn có giá trị như trước.

Biết R tđ, ta tính được cường độ dòng điện trong mạch chính bằng định luật Ohm: I=U/(R tđ).

Đoạn mạch nối tiếp

Hai điện trở R₁ và R₂ mắc nối tiếp khi chúng được mắc liên tiếp nhau trên cùng một dây, chỉ có một đường cho dòng điện đi qua. Mắc ampe kế ở các vị trí khác nhau trong mạch và vôn kế vào hai đầu từng điện trở, ta thấy:

Định lí · Đoạn mạch gồm hai điện trở mắc nối tiếp

Cường độ dòng điện có giá trị như nhau tại mọi điểm: I=I₁=I₂. Hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch bằng tổng hiệu điện thế giữa hai đầu mỗi điện trở: U=U₁+U₂.

Áp dụng định luật Ohm cho từng điện trở: U₁=IR₁, U₂=IR₂ và cho cả đoạn mạch U=IR tđ. Thay vào U=U₁+U₂ rồi chia cho I ta được:

R tđ =R₁+R₂

Ghi chú · Hệ quả

Trong đoạn mạch nối tiếp, hiệu điện thế giữa hai đầu mỗi điện trở tỉ lệ thuận với điện trở đó: U₁/U₂=R₁/R₂. Điện trở tương đương lớn hơn mỗi điện trở thành phần. Với nhiều điện trở: R tđ =R₁+R₂+…+R n.

Đoạn mạch song song

Hai điện trở R₁ và R₂ mắc song song khi hai đầu của chúng được nối chung vào hai điểm của mạch; dòng điện mạch chính tách thành hai mạch rẽ rồi lại nhập vào.

Định lí · Đoạn mạch gồm hai điện trở mắc song song

Hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch bằng hiệu điện thế giữa hai đầu mỗi mạch rẽ: U=U₁=U₂. Cường độ dòng điện chạy trong mạch chính bằng tổng cường độ dòng điện chạy trong các mạch rẽ: I=I₁+I₂.

Thay I=U/(R tđ), I₁=U/R₁, I₂=U/R₂ vào I=I₁+I₂ rồi chia cho U:

1/(R tđ)=1/R₁+1/R₂ ⇒ R tđ =R₁R₂/(R₁+R₂)

Ghi chú · Hệ quả

Trong đoạn mạch song song, cường độ dòng điện qua mỗi mạch rẽ tỉ lệ nghịch với điện trở của mạch rẽ đó: I₁/I₂=R₂/R₁. Điện trở tương đương nhỏ hơn mỗi điện trở thành phần. n điện trở giống nhau R mắc song song có R tđ =R/n.

Lưu ý · Mạng điện trong nhà

Các thiết bị điện trong gia đình được mắc song song vào mạng điện 220 V: mỗi thiết bị đều nhận đúng hiệu điện thế 220 V và có thể bật, tắt riêng mà không ảnh hưởng đến các thiết bị khác.

Khám phá

Đo ở mọi điểm của mạch

Chọn cách mắc nối tiếp hoặc song song, đổi điện trở và hiệu điện thế. Lần lượt đặt ampe kế vào mạch chính và từng nhánh, vôn kế vào cả đoạn mạch và hai đầu từng điện trở. Khi đã đo ở mọi vị trí, so sánh các số chỉ để tìm quy luật của cường độ dòng điện và hiệu điện thế; rồi thêm một điện trở và kiểm tra lại.

+−12 VKA0,4 AR1 = 10 Ω4 V · 0,4 AR2 = 20 Ω8 V · 0,4 A
Cách mắc
12 V
10 Ω
20 Ω
Điện trở tương đương 30 Ω, cường độ dòng điện 0,4 A.
Mắc ampe kế đo dòng điện

Ampe kế (GHĐ 0,6 A) chỉ 0,4 A

Mắc vôn kế giữa

Vôn kế (GHĐ 15 V) chỉ 12 V

Số đo đã xem (dấu … là vị trí chưa đặt đồng hồ)
Vị tríI (A)U (V)
Cả mạch0,412
R1 = 10 Ω……
R2 = 20 Ω……

Hãy đặt ampe kế (1/3 vị trí) và vôn kế (1/3 vị trí) vào mọi vị trí để so sánh các số chỉ.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hai điện trở R₁=10 Ω và R₂=20 Ω mắc nối tiếp vào hiệu điện thế 12 V. Tính điện trở tương đương, cường độ dòng điện trong mạch và hiệu điện thế giữa hai đầu mỗi điện trở.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Hai điện trở R₁=10 Ω và R₂=15 Ω mắc song song vào hiệu điện thế 6 V. Tính điện trở tương đương và cường độ dòng điện qua mỗi điện trở, qua mạch chính.
Đã hiện 0/4 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Trong đoạn mạch gồm hai điện trở mắc nối tiếp, hệ thức nào đúng?

Bài 2

Hai điện trở 12 Ω và 18 Ω mắc nối tiếp. Tính điện trở tương đương.

Đơn vị:Ω

Bài 3

Hai điện trở 20 Ω và 30 Ω mắc song song. Tính điện trở tương đương.

Đơn vị:Ω

Bài 4

Mắc nối tiếp R₁=5 Ω và R₂=10 Ω vào hiệu điện thế 6 V. Hiệu điện thế giữa hai đầu R₂ là bao nhiêu vôn?

Đơn vị:V

Bài 5

Mắc song song R₁=6 Ω và R₂=12 Ω vào hiệu điện thế 12 V. Tính cường độ dòng điện trong mạch chính.

Đơn vị:A

Bài 6

Điện trở tương đương của đoạn mạch gồm hai điện trở mắc song song

Bài 7

Ba điện trở giống nhau, mỗi điện trở 30 Ω, mắc song song. Tính điện trở tương đương.

Đơn vị:Ω

Bài 8

Đoạn mạch gồm R₁ nối tiếp R₂=12 Ω. Ampe kế chỉ 0,5 A, vôn kế mắc vào hai đầu R₁ chỉ 3 V. Hiệu điện thế giữa hai đầu đoạn mạch là bao nhiêu?

Đơn vị:V

Bài 9

Hai điện trở R₁=20 Ω và R₂=30 Ω mắc song song; cường độ dòng điện mạch chính là 1,2 A. Tính cường độ dòng điện qua R₁.

Đơn vị:A

Bài 10

Những phát biểu nào đúng với đoạn mạch gồm hai điện trở mắc song song?

Bài 11

Hai bóng đèn giống nhau, mỗi bóng sáng bình thường ở hiệu điện thế 220 V. Mắc thế nào vào mạng điện 220 V để cả hai sáng bình thường?

Ghi nhớ

  • Nối tiếp: I=I₁=I₂; U=U₁+U₂; R tđ =R₁+R₂; U₁/U₂=R₁/R₂.
  • Song song: U=U₁=U₂; I=I₁+I₂; 1/(R tđ)=1/R₁+1/R₂; I₁/I₂=R₂/R₁.
  • Mắc nối tiếp làm điện trở tương đương lớn lên, mắc song song làm nó nhỏ đi.
  • Các thiết bị điện trong nhà được mắc song song để cùng nhận hiệu điện thế 220 V.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ