Chương 1 · Lý thuyết
Bài 3. Cơ năng
Trên đường ray của tàu lượn siêu tốc, đoàn tàu được kéo lên đỉnh dốc đầu tiên rồi thả cho chạy: không cần động cơ, nó vẫn lao xuống, vọt lên những đỉnh thấp hơn rồi lại lao xuống. Điều gì giúp đoàn tàu lên được các đỉnh dốc, và vì sao các đỉnh sau phải thấp hơn đỉnh đầu tiên?
Em sẽ học được
- Nêu được cơ năng là tổng động năng và thế năng của vật; viết được W=Wđ+Wt.
- Mô tả được sự chuyển hoá giữa động năng và thế năng khi vật chuyển động trong một số trường hợp đơn giản.
- Nêu được: khi bỏ qua ma sát và lực cản, cơ năng của vật được bảo toàn; khi có ma sát, một phần cơ năng chuyển hoá thành nhiệt năng.
- Vận dụng được sự bảo toàn cơ năng để tính độ cao, tốc độ của vật.
Cơ năng
Một chiếc máy bay đang bay trên cao vừa có động năng (vì nó chuyển động) vừa có thế năng (vì nó ở độ cao so với mặt đất). Năng lượng tổng cộng do chuyển động và do vị trí của vật gọi là cơ năng.
Định nghĩa · Cơ năng
Vật đứng yên ở trên cao chỉ có thế năng, nên cơ năng bằng thế năng. Vật chuyển động trên mặt đất (chọn làm mốc) chỉ có động năng, nên cơ năng bằng động năng.
Sự chuyển hoá giữa động năng và thế năng
Kéo quả nặng của một con lắc lên vị trí A rồi thả ra. Quả nặng đi xuống vị trí thấp nhất O, rồi đi lên phía bên kia tới vị trí B và tiếp tục dao động qua lại.
| Vị trí, chuyển động | Động năng | Thế năng |
|---|---|---|
| Ở A (cao nhất, dừng lại) | bằng 0 | lớn nhất |
| Từ A xuống O | tăng | giảm |
| Ở O (thấp nhất, nhanh nhất) | lớn nhất | bằng 0 |
| Từ O lên B | giảm | tăng |
| Ở B (cao nhất, dừng lại) | bằng 0 | lớn nhất |
Định lí · Chuyển hoá năng lượng
Quả bóng tung thẳng lên cũng vậy: lúc rời tay, bóng có động năng lớn; càng lên cao, bóng càng chậm vì động năng chuyển dần thành thế năng; ở điểm cao nhất bóng dừng lại trong chốc lát, động năng bằng 0; khi rơi xuống, thế năng lại chuyển thành động năng.
Bảo toàn cơ năng
Định lí · Định luật bảo toàn cơ năng
Ví dụ, một vật được thả rơi từ độ cao h: cơ năng lúc thả bằng thế năng Ph. Ngay trước khi chạm đất, thế năng bằng 0 nên toàn bộ thế năng ban đầu đã thành động năng: 1/2mv mũ 2 =Ph.
Lưu ý · Khi có ma sát, lực cản
Ở phần Khám phá, em tự vẽ đường trượt cho một người trượt ván. Khi bỏ qua ma sát, người trượt không bao giờ lên cao hơn độ cao xuất phát; đó là lí do các đỉnh sau của tàu lượn phải thấp hơn đỉnh đầu tiên. Bật ma sát để xem cơ năng giảm dần và nhiệt năng tăng lên.
Khám phá
Đường trượt ván tự vẽ
Kéo các chấm tím để tạo đường trượt, rồi nhấn "Thả". Theo dõi các thanh năng lượng khi người trượt đi xuống, đi lên. Khi bỏ qua ma sát, thanh cơ năng có thay đổi không? Thử kéo một điểm lên cao hơn đường nét đứt (độ cao xuất phát): người trượt có vượt qua được không? Sau đó chọn "Có ma sát" và quan sát cơ năng, nhiệt năng.
Cơ năng ban đầu 2 170 J (chỉ có thế năng ở độ cao 4,34 m). Nhấn "Thả" để ván trượt chạy.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Cơ năng của một vật bằng
Bài 2
Một con chim khối lượng 0,2 kg bay ở độ cao 10 m so với mặt đất với tốc độ 5 m/s. Chọn mốc thế năng tại mặt đất, tính cơ năng của con chim.
Bài 3
Quả nặng của con lắc dao động (bỏ qua lực cản). Tại vị trí thấp nhất của quả nặng thì
Bài 4
Thả rơi một vật từ độ cao 20 m so với mặt đất, bỏ qua sức cản của không khí. Tốc độ của vật ngay trước khi chạm đất là bao nhiêu?
Bài 5
Một vật khối lượng 1 kg được thả rơi từ độ cao 10 m (bỏ qua sức cản, mốc thế năng tại mặt đất). Khi vật ở độ cao 4 m, động năng của nó là bao nhiêu?
Bài 6
Một quả bóng rơi xuống sàn, nảy lên thấp dần rồi nằm yên. Phát biểu nào đúng?
Bài 7
Một quả bóng được ném thẳng đứng lên cao (bỏ qua sức cản). Những phát biểu nào đúng?
Bài 8
Một quả bóng khối lượng 0,4 kg được ném thẳng đứng lên từ mặt đất với tốc độ 10 m/s. Bỏ qua sức cản, bóng lên được độ cao lớn nhất bao nhiêu mét?
Bài 9
Một em bé khối lượng 40 kg trượt không vận tốc đầu từ đỉnh cầu trượt cao 5 m, tới chân cầu trượt với tốc độ 6 m/s. Có bao nhiêu jun cơ năng đã chuyển hoá thành nhiệt năng? (Mốc thế năng ở chân cầu trượt.)
Ghi nhớ
- Cơ năng là tổng động năng và thế năng: W=Wđ+Wt, đơn vị jun (J).
- Vật đi xuống: thế năng chuyển hoá thành động năng; vật đi lên: động năng chuyển hoá thành thế năng.
- Bỏ qua ma sát và lực cản, cơ năng được bảo toàn: Wđ+Wt không đổi.
- Có ma sát, lực cản: một phần cơ năng chuyển hoá thành nhiệt năng, cơ năng giảm nhưng năng lượng vẫn bảo toàn.