Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Lý thuyết

Bài 3. Cơ năng

Trên đường ray của tàu lượn siêu tốc, đoàn tàu được kéo lên đỉnh dốc đầu tiên rồi thả cho chạy: không cần động cơ, nó vẫn lao xuống, vọt lên những đỉnh thấp hơn rồi lại lao xuống. Điều gì giúp đoàn tàu lên được các đỉnh dốc, và vì sao các đỉnh sau phải thấp hơn đỉnh đầu tiên?

Em sẽ học được

  • Nêu được cơ năng là tổng động năng và thế năng của vật; viết được W=Wđ+Wt.
  • Mô tả được sự chuyển hoá giữa động năng và thế năng khi vật chuyển động trong một số trường hợp đơn giản.
  • Nêu được: khi bỏ qua ma sát và lực cản, cơ năng của vật được bảo toàn; khi có ma sát, một phần cơ năng chuyển hoá thành nhiệt năng.
  • Vận dụng được sự bảo toàn cơ năng để tính độ cao, tốc độ của vật.

Cơ năng

Một chiếc máy bay đang bay trên cao vừa có động năng (vì nó chuyển động) vừa có thế năng (vì nó ở độ cao so với mặt đất). Năng lượng tổng cộng do chuyển động và do vị trí của vật gọi là cơ năng.

Định nghĩa · Cơ năng

Cơ năng của vật là tổng động năng và thế năng của nó. Đơn vị của cơ năng là jun (J).
W=Wđ+Wt=1/2mv mũ 2 +Ph

Vật đứng yên ở trên cao chỉ có thế năng, nên cơ năng bằng thế năng. Vật chuyển động trên mặt đất (chọn làm mốc) chỉ có động năng, nên cơ năng bằng động năng.

Sự chuyển hoá giữa động năng và thế năng

Kéo quả nặng của một con lắc lên vị trí A rồi thả ra. Quả nặng đi xuống vị trí thấp nhất O, rồi đi lên phía bên kia tới vị trí B và tiếp tục dao động qua lại.

Năng lượng của quả nặng con lắc (mốc thế năng ở vị trí thấp nhất O)
Vị trí, chuyển độngĐộng năngThế năng
Ở A (cao nhất, dừng lại)bằng 0lớn nhất
Từ A xuống Otănggiảm
Ở O (thấp nhất, nhanh nhất)lớn nhấtbằng 0
Từ O lên Bgiảmtăng
Ở B (cao nhất, dừng lại)bằng 0lớn nhất

Định lí · Chuyển hoá năng lượng

Khi vật đi xuống, thế năng của vật chuyển hoá thành động năng. Khi vật đi lên, động năng của vật chuyển hoá thành thế năng.

Quả bóng tung thẳng lên cũng vậy: lúc rời tay, bóng có động năng lớn; càng lên cao, bóng càng chậm vì động năng chuyển dần thành thế năng; ở điểm cao nhất bóng dừng lại trong chốc lát, động năng bằng 0; khi rơi xuống, thế năng lại chuyển thành động năng.

Bảo toàn cơ năng

Định lí · Định luật bảo toàn cơ năng

Khi cơ năng của vật không chuyển hoá thành dạng năng lượng khác (bỏ qua ma sát và lực cản của môi trường), cơ năng của vật được bảo toàn: tổng động năng và thế năng của vật không đổi.
Wđ1+Wt1=Wđ2+Wt2

Ví dụ, một vật được thả rơi từ độ cao h: cơ năng lúc thả bằng thế năng Ph. Ngay trước khi chạm đất, thế năng bằng 0 nên toàn bộ thế năng ban đầu đã thành động năng: 1/2mv mũ 2 =Ph.

Lưu ý · Khi có ma sát, lực cản

Trong thực tế luôn có ma sát và lực cản. Một phần cơ năng chuyển hoá thành nhiệt năng (làm nóng vật và môi trường), nên cơ năng giảm dần: con lắc dao động thấp dần rồi dừng, quả bóng nảy thấp dần. Cơ năng không được bảo toàn, nhưng năng lượng thì vẫn được bảo toàn: phần cơ năng mất đi đúng bằng nhiệt năng sinh ra.

Ở phần Khám phá, em tự vẽ đường trượt cho một người trượt ván. Khi bỏ qua ma sát, người trượt không bao giờ lên cao hơn độ cao xuất phát; đó là lí do các đỉnh sau của tàu lượn phải thấp hơn đỉnh đầu tiên. Bật ma sát để xem cơ năng giảm dần và nhiệt năng tăng lên.

Khám phá

Đường trượt ván tự vẽ

Kéo các chấm tím để tạo đường trượt, rồi nhấn "Thả". Theo dõi các thanh năng lượng khi người trượt đi xuống, đi lên. Khi bỏ qua ma sát, thanh cơ năng có thay đổi không? Thử kéo một điểm lên cao hơn đường nét đứt (độ cao xuất phát): người trượt có vượt qua được không? Sau đó chọn "Có ma sát" và quan sát cơ năng, nhiệt năng.

Ma sát giữa ván và đường trượt
mặt đất: mốc thế năng0 m2 m4 m6 m
Kéo các chấm tím lên xuống (hoặc chọn chấm rồi dùng phím mũi tên) để vẽ lại đường trượt. Đường nét đứt là độ cao xuất phát.
Độ cao: 4,34 m Tốc độ: 0,00 m/s
Động năng 0 J
Thế năng 2 170 J
Cơ năng = động năng + thế năng 2 170 J

Cơ năng ban đầu 2 170 J (chỉ có thế năng ở độ cao 4,34 m). Nhấn "Thả" để ván trượt chạy.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một vật khối lượng 2 kg được thả rơi không vận tốc đầu từ độ cao 5 m so với mặt đất. Bỏ qua sức cản của không khí, chọn mốc thế năng tại mặt đất. Tính cơ năng của vật, động năng và tốc độ của vật khi nó ở độ cao 1,8 m.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một quả bóng khối lượng 0,5 kg được ném thẳng đứng lên từ mặt đất với tốc độ 6 m/s. Bỏ qua sức cản của không khí, chọn mốc thế năng tại mặt đất. Bóng lên được độ cao lớn nhất là bao nhiêu?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Một người cùng ván trượt có tổng khối lượng 50 kg trượt không vận tốc đầu từ đỉnh dốc cao 4 m. Đến chân dốc, tốc độ của người là 8 m/s. Cơ năng có được bảo toàn không? Bao nhiêu cơ năng đã chuyển hoá thành nhiệt năng? (Chọn mốc thế năng ở chân dốc.)
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Cơ năng của một vật bằng

Bài 2

Một con chim khối lượng 0,2 kg bay ở độ cao 10 m so với mặt đất với tốc độ 5 m/s. Chọn mốc thế năng tại mặt đất, tính cơ năng của con chim.

Đơn vị:J

Bài 3

Quả nặng của con lắc dao động (bỏ qua lực cản). Tại vị trí thấp nhất của quả nặng thì

Bài 4

Thả rơi một vật từ độ cao 20 m so với mặt đất, bỏ qua sức cản của không khí. Tốc độ của vật ngay trước khi chạm đất là bao nhiêu?

Đơn vị:m/s

Bài 5

Một vật khối lượng 1 kg được thả rơi từ độ cao 10 m (bỏ qua sức cản, mốc thế năng tại mặt đất). Khi vật ở độ cao 4 m, động năng của nó là bao nhiêu?

Đơn vị:J

Bài 6

Một quả bóng rơi xuống sàn, nảy lên thấp dần rồi nằm yên. Phát biểu nào đúng?

Bài 7

Một quả bóng được ném thẳng đứng lên cao (bỏ qua sức cản). Những phát biểu nào đúng?

Bài 8

Một quả bóng khối lượng 0,4 kg được ném thẳng đứng lên từ mặt đất với tốc độ 10 m/s. Bỏ qua sức cản, bóng lên được độ cao lớn nhất bao nhiêu mét?

Đơn vị:m

Bài 9

Một em bé khối lượng 40 kg trượt không vận tốc đầu từ đỉnh cầu trượt cao 5 m, tới chân cầu trượt với tốc độ 6 m/s. Có bao nhiêu jun cơ năng đã chuyển hoá thành nhiệt năng? (Mốc thế năng ở chân cầu trượt.)

Đơn vị:J

Ghi nhớ

  • Cơ năng là tổng động năng và thế năng: W=Wđ+Wt, đơn vị jun (J).
  • Vật đi xuống: thế năng chuyển hoá thành động năng; vật đi lên: động năng chuyển hoá thành thế năng.
  • Bỏ qua ma sát và lực cản, cơ năng được bảo toàn: Wđ+Wt không đổi.
  • Có ma sát, lực cản: một phần cơ năng chuyển hoá thành nhiệt năng, cơ năng giảm nhưng năng lượng vẫn bảo toàn.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ