Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Lý thuyết

Bài 7. Tế bào nhân sơ

Sinh vật nhân sơ có mặt gần như ở khắp nơi trên Trái Đất, từ suối nước nóng đến ruột người, và số lượng vi sinh vật sống trên cơ thể người rất lớn. Vì sao những tế bào có cấu tạo đơn giản như vậy lại thành công đến thế? Câu trả lời nằm ở kích thước nhỏ bé và cấu tạo của chúng.

Em sẽ học được

  • Nêu được đặc điểm chung của tế bào nhân sơ.
  • Giải thích được ưu thế của kích thước nhỏ qua tỉ lệ S/V.
  • Trình bày được cấu trúc và chức năng các thành phần của tế bào vi khuẩn.
  • Phân biệt được vi khuẩn Gram dương và vi khuẩn Gram âm, vận dụng vào việc sử dụng kháng sinh.

Đặc điểm chung của tế bào nhân sơ

Định nghĩa · Tế bào nhân sơ

Là tế bào chưa có màng nhân bao bọc vật chất di truyền, chưa có hệ thống nội màng, bào quan có màng và khung xương tế bào. Vi khuẩn là đại diện quen thuộc của nhóm này.
  • Kích thước nhỏ, khoảng 1 trừ 5 µm, thường chỉ quan sát được bằng kính hiển vi.
  • Hình dạng đa dạng, phổ biến nhất là hình cầu, hình que và hình xoắn.
  • Trao đổi chất với môi trường nhanh, sinh trưởng và sinh sản nhanh.

Ưu thế của kích thước nhỏ

Mọi chất đi vào hay đi ra khỏi tế bào đều phải qua bề mặt của nó. Diện tích bề mặt S quyết định tốc độ trao đổi, còn thể tích V quyết định nhu cầu của tế bào. Khi tế bào lớn lên, V tăng nhanh hơn S, nên mỗi đơn vị thể tích có ít bề mặt phục vụ hơn.

Với tế bào hình cầu đường kính d:

S=πd mũ 2 , V=πd mũ 3 /6 ⇒ S/V=6/d

Định lí · Ưu thế của tế bào nhỏ

Tế bào càng nhỏ thì tỉ lệ S/V càng lớn. Nhờ đó, tế bào nhân sơ trao đổi chất với môi trường và vận chuyển các chất trong tế bào nhanh, nên sinh trưởng và sinh sản nhanh.
Tỉ lệ S/V của tế bào hình cầu
Đường kính d (µm)1251020
S/V (µm⁻¹)631,20,60,3

Cấu tạo tế bào vi khuẩn

Từ ngoài vào trong, tế bào vi khuẩn có thể gồm lông, roi, màng ngoài, thành tế bào, màng tế bào, tế bào chất và vùng nhân. Lông, roi và màng ngoài không có ở mọi vi khuẩn. Chạm vào từng số trên mô hình để tìm hiểu, rồi đổi chế độ để tự kiểm tra.

Chế độ
12345678910

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

Cấu trúc và chức năng các thành phần của tế bào vi khuẩn
Thành phầnCấu trúcChức năng
LôngNgắn, số lượng nhiềuBám dính, tiếp hợp, bám vào tế bào khác
RoiSợi protein dài, một hoặc vài roiDi chuyển
Màng ngoàiCó ở vi khuẩn Gram âm, chứa lipopolysaccharideBảo vệ tế bào
Thành tế bàoPeptidoglycan, dày khoảng 10 trừ 20 nmGiữ hình dạng, bảo vệ tế bào
Màng tế bàoLớp kép phospholipid và proteinTrao đổi chất có chọn lọc; nơi diễn ra nhiều quá trình chuyển hoá
Tế bào chấtBào tương dạng keo, ribosome, hạt dự trữ; không có bào quan có màngNơi diễn ra các phản ứng hoá sinh, tổng hợp protein
Vùng nhânKhông có màng bao bọc, thường có một phân tử DNA vòng, mạch képMang thông tin di truyền, điều khiển hoạt động của tế bào

Ngoài DNA ở vùng nhân, nhiều vi khuẩn còn có plasmid: các phân tử DNA vòng, mạch kép, kích thước nhỏ, nằm trong tế bào chất. Plasmid không bắt buộc đối với sự sống của tế bào nhưng thường mang gene có lợi như gene kháng kháng sinh. Vì có thể truyền giữa các vi khuẩn qua tiếp hợp, plasmid được dùng làm vector trong kĩ thuật di truyền.

Vi khuẩn Gram dương và Gram âm

Dựa vào cấu trúc thành tế bào và kết quả nhuộm Gram, vi khuẩn được chia thành hai nhóm.

Đặc điểmVi khuẩn Gram dươngVi khuẩn Gram âm
Lớp peptidoglycanDàyMỏng
Màng ngoàiKhông cóCó
Màu khi nhuộm GramTímĐỏ

Ghi chú · Ý nghĩa với việc dùng kháng sinh

Cấu trúc thành tế bào ảnh hưởng đến mức độ nhạy cảm của vi khuẩn với kháng sinh. Nhuộm Gram giúp thầy thuốc biết nhóm vi khuẩn gây bệnh để chọn kháng sinh phù hợp. Không nên tự ý dùng kháng sinh: dùng sai có thể tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc phát triển.

Khám phá

Tế bào càng nhỏ, bề mặt càng rộng so với thể tích

Kéo thanh trượt để đổi đường kính tế bào và quan sát phần tế bào chất nằm sát màng. Đưa về 1 µm và ghim lại, kéo tới 5 µm rồi đọc xem tế bào nào có S/V lớn hơn, lớn hơn mấy lần.

Đang xét: 5 µm
  • Cách màng không quá 0,5 µm
  • Lõi xa màng
5 µm
Diện tích S
78,54 µm²
Thể tích V
65,45 µm³
Tỉ lệ S/V
1,2 µm⁻¹

Đường kính 5 µm nằm trong khoảng của tế bào nhân sơ. Tế bào rất nhỏ nên 49% thể tích nằm sát màng, các chất trao đổi với môi trường rất nhanh.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Hai loài vi khuẩn hình cầu: loài A có đường kính 1 µm, loài B có đường kính 5 µm. Tính tỉ lệ S/V của mỗi loài. Theo lí thuyết, loài nào sinh sản nhanh hơn?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Nhuộm Gram một mẫu vi khuẩn, tế bào bắt màu đỏ. Hãy cho biết đặc điểm thành tế bào của vi khuẩn này.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao DNA ở vùng nhân là thành phần bắt buộc của tế bào vi khuẩn, còn plasmid thì không?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Tế bào nhân sơ thường có kích thước khoảng

Bài 2

Tế bào vi khuẩn được gọi là tế bào nhân sơ chủ yếu vì

Bài 3

Một vi khuẩn hình cầu có đường kính 2 µm. Tính tỉ lệ S/V của nó theo đơn vị µm⁻¹.

Bài 4

Một vi khuẩn hình cầu đường kính 1 µm có tỉ lệ S/V gấp bao nhiêu lần tế bào hình cầu đường kính 20 µm?

Bài 5

Nối mỗi thành phần của tế bào vi khuẩn với chức năng của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Những thành phần nào có trong tế bào vi khuẩn?

Bài 7

Thành tế bào vi khuẩn được cấu tạo chủ yếu từ chất nào?

Bài 8

Đặc điểm nào đúng với vi khuẩn Gram dương?

Bài 9

Một bệnh nhân bị nhiễm vi khuẩn. Một kháng sinh trước đây có hiệu quả nay không còn tác dụng với chủng vi khuẩn đó. Giải thích nào hợp lí nhất?

Ghi nhớ

  • Tế bào nhân sơ nhỏ (1 trừ 5 µm), chưa có màng nhân, hệ thống nội màng, bào quan có màng và khung xương tế bào.
  • Tế bào càng nhỏ, S/V càng lớn (S/V=6/d với hình cầu), nên trao đổi chất và sinh sản càng nhanh.
  • Tế bào vi khuẩn gồm các thành phần chính: thành tế bào, màng tế bào, tế bào chất, vùng nhân; có thể có thêm lông, roi, màng ngoài và plasmid.
  • Gram dương: peptidoglycan dày, không có màng ngoài, bắt màu tím. Gram âm: peptidoglycan mỏng, có màng ngoài, bắt màu đỏ.
  • Plasmid là DNA vòng nhỏ, thường mang gene kháng kháng sinh và được dùng làm vector trong kĩ thuật di truyền.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ