Bỏ qua đến nội dung

Chương 1 · Luyện tập

Bài 6. Thực hành nhận biết một số phân tử sinh học

Làm sao biết một mẫu thực phẩm có đường, tinh bột, chất béo hay protein khi mắt thường không phân biệt được? Mỗi nhóm phân tử sinh học có tính chất hoá học riêng, nên khi gặp thuốc thử phù hợp, mẫu sẽ đổi màu hoặc đổi trạng thái theo một cách đặc trưng. Trong bài này, em tiến hành các phép thử đó, đọc kết quả và đưa ra kết luận từ bằng chứng thí nghiệm.

Em sẽ học được

  • Giải thích được nguyên lí của các phép thử Benedict, Lugol, nhũ tương và Biuret.
  • Thực hiện đúng quy trình nhận biết đường khử, tinh bột, lipid và protein, đảm bảo an toàn.
  • Đọc đúng màu sắc quan sát được và vận dụng kết quả để xác định thành phần của mẫu chưa biết.
  • Viết được báo cáo thực hành, có mẫu đối chứng.

Chuẩn bị và an toàn

  • Dụng cụ: ống nghiệm, kẹp ống nghiệm, cốc chịu nhiệt, pipet, ống nhỏ giọt, đèn cồn.
  • Hoá chất: thuốc thử Benedict, dung dịch Lugol, dung dịch NaOH loãng, dung dịch CuSO₄ 1%, cồn tuyệt đối, nước cất.
  • Mẫu thử: dung dịch glucose, hồ tinh bột, dầu ăn, dung dịch albumin 1% hoặc lòng trắng trứng, và một số mẫu thực phẩm em muốn kiểm tra.

Lưu ý · An toàn trong phòng thí nghiệm

Đeo kính và găng tay khi dùng NaOH, CuSO₄. Cồn rất dễ cháy: để xa đèn cồn đang cháy. Khi đun, không hướng miệng ống nghiệm về phía người khác và không để dung dịch sôi trào. Tuyệt đối không nếm hoá chất hay mẫu thử.

Ghi chú · Mẫu đối chứng

Luôn làm song song một ống chứa nước cất. Ống này cho biết màu của thuốc thử khi không có chất cần tìm, để em có căn cứ so sánh với ống chứa mẫu.

Bốn phép thử

Thuốc thử đặc trưng và kết quả
Chất cần tìmPhép thửKết quả âm tínhKết quả dương tính
Đường khử (glucose)Benedict, đun nóngXanh lamXanh lục → vàng → cam → kết tủa đỏ gạch
Tinh bộtLugolVàng nâuXanh tím
LipidNhũ tương (cồn rồi nước)Trong suốtTrắng sữa
ProteinBiuret (NaOH và CuSO₄)Xanh lamXanh tím

Nhận biết đường khử (phép thử Benedict). Thuốc thử chứa ion Cu²⁺ màu xanh trong môi trường kiềm. Khi đun nóng, đường khử như glucose khử Cu²⁺ thành Cu₂O kết tủa màu đỏ gạch.

  1. Trộn dung dịch mẫu với thuốc thử Benedict theo thể tích bằng nhau trong ống nghiệm.
  2. Đun cách thuỷ hoặc hơ ống trên đèn cồn, không để dung dịch sôi.
  3. Quan sát màu: càng nhiều đường khử, màu càng tiến dần về đỏ gạch.

Nhận biết tinh bột (phép thử Lugol). Dung dịch Lugol chứa iodine, có màu vàng nâu. Iodine kết hợp với tinh bột tạo màu xanh tím, không cần đun.

  1. Cho vài mL mẫu vào ống nghiệm.
  2. Nhỏ vài giọt dung dịch Lugol, lắc nhẹ và quan sát màu.

Nhận biết lipid (phép thử nhũ tương). Lipid không tan trong nước nhưng tan trong cồn. Khi rót dung dịch lipid trong cồn vào nước, cồn hoà vào nước, còn lipid tách thành các giọt rất nhỏ làm ống nước trắng đục như sữa.

  1. Cho hai giọt dầu ăn vào ống nghiệm cùng 5 mL cồn tuyệt đối, lắc mạnh đến khi dầu tan hết.
  2. Rót dung dịch sang một ống nghiệm chứa sẵn vài mL nước.
  3. Quan sát: có lipid thì ống trắng sữa; không có lipid thì ống trong suốt.

Nhận biết protein (phép thử Biuret). Trong môi trường kiềm, các liên kết peptide tạo phức màu xanh tím với ion Cu²⁺. Phép thử chỉ dương tính với phân tử có từ hai liên kết peptide trở lên.

  1. Cho một ít dung dịch albumin 1% hoặc lòng trắng trứng và 5 mL dung dịch NaOH loãng vào ống nghiệm.
  2. Thêm 5 mL dung dịch CuSO₄ 1%, lắc nhẹ.
  3. Sau vài phút, dung dịch chuyển dần từ xanh sang xanh tím nếu có protein.

Ghi chú · Vì sao dầu ăn được pha bằng cồn?

Glucose và albumin tan trong nước nên được pha bằng nước. Lipid không tan trong nước, nên phải hoà trong cồn trước, nhờ vậy mới tạo được nhũ tương khi gặp nước.

Lưu ý · Ngọt chưa hẳn là đường khử

Đường mía (sucrose) rất ngọt nhưng không phải là đường khử, nên phép thử Benedict âm tính. Nếu đun sucrose với acid để thuỷ phân thành glucose và fructose rồi trung hoà, phép thử sẽ dương tính.

Phòng thí nghiệm ảo bên dưới đơn giản hoá kết quả. Với mẫu thật, màu có thể nhạt hay đậm hơn, và một số mẫu có protein hoặc tinh bột có thể hơi đục khi gặp cồn; vì vậy em cần so sánh với mẫu đối chứng.

Báo cáo thực hành

Mỗi nhóm viết báo cáo gồm: mục đích, nguyên lí, mẫu thử và cách tiến hành, kết quả, giải thích và kết luận. Ghi kết quả vào bảng theo mẫu sau (mỗi dấu … là một ô cần điền), chụp ảnh ống nghiệm nếu có thể.

Mẫu bảng kết quả
Mẫu thửPhép thửMàu quan sát đượcKết luận
GlucoseBenedict……
Hồ tinh bộtLugol……
Dầu ănNhũ tương……
AlbuminBiuret……
Nước cất (đối chứng)Cả bốn phép thử……

Khám phá

Phòng thí nghiệm ảo

Chọn mẫu và phép thử, làm từng bước theo đúng thứ tự rồi đọc màu trong ống. Kết quả được ghi vào phiếu. Với mỗi mẫu bí ẩn, hãy làm đủ bốn phép thử rồi kết luận mẫu chứa những nhóm chất nào.

Mẫu thử

Phép thử

Phép thử Benedict nhận biết đường khử. Làm theo thứ tự:

Ống nghiệm chỉ có mẫu thử.

Phiếu kết quả (màu quan sát được)
MẫuBenedictLugolNhũ tươngBiuret
Nước cất····
Glucose····
Đường mía····
Hồ tinh bột····
Dầu ăn····
Albumin····
Sữa tươi····
Bí ẩn A····
Bí ẩn B····
Bí ẩn C····

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một mẫu thử cho kết quả: Benedict giữ màu xanh lam, Lugol chuyển xanh tím, nhũ tương trong suốt, Biuret giữ màu xanh lam. Mẫu chứa nhóm chất nào?
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một học sinh cho thuốc thử Benedict vào nước ép nho, không đun, thấy dung dịch vẫn xanh nên kết luận nước nho không có đường. Kết luận này có đúng không?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Thử một đoạn peptide gồm 4 amino acid bằng phép thử Biuret, kết quả sẽ thế nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/11 bài

Bài 1

Nối mỗi chất cần nhận biết với phép thử phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Kết quả dương tính của phép thử Benedict với dung dịch glucose đậm đặc là

Bài 3

Sắp xếp các bước của phép thử nhũ tương theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Rót dung dịch sang ống nghiệm chứa nước
  2. Vị trí 2: Lắc mạnh đến khi dầu tan hết
  3. Vị trí 3: Quan sát màu của ống nghiệm
  4. Vị trí 4: Cho hai giọt dầu ăn và 5 mL cồn vào ống nghiệm

Bài 4

Phép thử nhũ tương tạo màu trắng sữa vì

Bài 5

Nước cất được dùng trong mỗi phép thử để

Bài 6

Mẫu sữa tươi nguyên chất dương tính với những phép thử nào?

Bài 7

Dung dịch sucrose tinh khiết cho kết quả nào với phép thử Benedict?

Bài 8

Cho vài giọt Lugol vào lát khoai tây thì thấy màu xanh tím. Lát khoai chứa nhiều chất gì?

Bài 9

Một phân tử peptide cho kết quả dương tính với phép thử Biuret phải có ít nhất bao nhiêu liên kết peptide?

Bài 10

Một học sinh dùng nước thay cho cồn để pha dầu ăn rồi làm phép thử nhũ tương. Vì sao thí nghiệm không có kết quả đúng?

Bài 11

Một mẫu cho kết quả: Benedict có kết tủa đỏ gạch, Lugol màu vàng nâu, nhũ tương trong suốt, Biuret màu xanh tím. Mẫu chứa những nhóm chất nào?

Ghi nhớ

  • Phép thử Benedict (đun nóng) nhận biết đường khử: từ xanh lam chuyển dần tới kết tủa đỏ gạch.
  • Dung dịch Lugol nhận biết tinh bột: màu vàng nâu chuyển thành xanh tím.
  • Phép thử nhũ tương nhận biết lipid: rót dung dịch trong cồn vào nước, ống hoá trắng sữa.
  • Phép thử Biuret nhận biết protein: dung dịch chuyển từ xanh lam sang xanh tím, cần từ hai liên kết peptide trở lên.
  • Luôn làm mẫu đối chứng với nước cất, đúng trình tự, và kết luận dựa trên màu quan sát được.