Chương 2 · Lý thuyết
Bài 8. Tế bào nhân thực
Màng tế bào niêm mạc ruột non có diện tích rất lớn nhờ nhiều nếp gấp. Ở những người có màng tế bào này bất thường, việc hấp thụ thức ăn trở nên khó khăn, nên ăn nhiều vẫn khó tăng cân. Mỗi thành phần trong tế bào đều có cấu trúc phù hợp với chức năng của nó. Tế bào nhân thực được tổ chức như thế nào để duy trì sự sống?
Em sẽ học được
- Nêu được đặc điểm chung của tế bào nhân thực.
- Trình bày được cấu trúc và chức năng của nhân và các bào quan.
- Mô tả được hệ thống nội màng và đường đi của protein được tiết ra khỏi tế bào.
- So sánh được tế bào động vật với tế bào thực vật.
Đặc điểm chung của tế bào nhân thực
Tế bào nhân thực thường có kích thước khoảng 10 trừ 100 µm, lớn hơn nhiều so với tế bào nhân sơ. Tế bào có nhân hoàn chỉnh với màng nhân bao bọc, có hệ thống nội màng chia tế bào chất thành các xoang riêng, có nhiều bào quan và có khung xương tế bào.
Ghi chú · Vì sao tế bào cần chia khoang?
Nhân và ribosome
Nhân thường có hình cầu, đường kính khoảng 5 µm. Màng nhân là màng kép, trên có nhiều lỗ nhân để các chất đi vào và đi ra. Bên trong nhân có chất nhiễm sắc gồm DNA và protein, và một hoặc vài nhân con (hạch nhân).
Định nghĩa · Chức năng của nhân
Ribosome là bào quan không có màng, gồm rRNA và protein, có một tiểu phần lớn và một tiểu phần nhỏ. Ribosome nằm tự do trong tế bào chất hoặc bám trên lưới nội chất, là nơi tổng hợp protein. Tế bào tổng hợp protein càng mạnh thì càng có nhiều ribosome.
Hệ thống nội màng
Hệ thống nội màng gồm màng nhân, lưới nội chất, bộ máy Golgi, lysosome, không bào và các túi vận chuyển. Các thành phần này liên hệ với nhau trực tiếp qua màng hoặc gián tiếp qua các túi.
| Bào quan | Cấu trúc | Chức năng |
|---|---|---|
| Lưới nội chất hạt | Túi dẹp thông nhau, nối với màng ngoài của nhân, có ribosome bám | Tổng hợp protein, đưa protein vào túi vận chuyển |
| Lưới nội chất trơn | Hệ thống ống, ít hoặc không có ribosome | Tổng hợp lipid, chuyển hoá đường, khử độc, dự trữ Ca²⁺ |
| Bộ máy Golgi | Các túi màng dẹp xếp song song, tách rời nhau | Chế biến, lắp ráp, đóng gói và phân phối protein, lipid |
| Lysosome | Túi màng đơn chứa nhiều enzyme thuỷ phân | Phân giải chất, bào quan già hỏng để tái sử dụng |
| Không bào | Túi màng đơn chứa dịch | Dự trữ, điều hoà áp suất thẩm thấu, tiêu hoá, tuỳ loại tế bào |
Protein được tiết ra ngoài tế bào là ví dụ rõ nhất về sự phối hợp của hệ thống nội màng. Hãy dẫn protein đi đúng đường trong trò chơi dưới đây.
Một tế bào cần tiết một protein ra ngoài. Thông tin để tạo protein này nằm ở đâu? Chạm vào trạm đầu tiên.
Peroxisome, ti thể và lục lạp
Peroxisome là túi màng đơn nhỏ, chứa enzyme phân giải H₂O₂ thành nước và oxygen, phân giải acid béo và khử độc. Tế bào gan, thận có nhiều peroxisome.
| Đặc điểm | Ti thể | Lục lạp |
|---|---|---|
| Màng | Màng kép; màng trong gấp nếp chứa enzyme tổng hợp ATP | Màng kép; cả hai màng trơn nhẵn |
| Bên trong | Chất nền chứa enzyme | Thylakoid chứa diệp lục, xếp chồng thành granum; chất nền (stroma) |
| Chức năng | Hô hấp tế bào, tạo ATP | Quang hợp, chuyển quang năng thành hoá năng |
| Có ở | Hầu hết tế bào nhân thực | Thực vật và một số nguyên sinh vật như tảo |
| DNA và ribosome | Có DNA và ribosome 70S riêng | Có DNA và ribosome 70S riêng |
Vì có DNA và ribosome riêng, ti thể và lục lạp có thể tự nhân lên trong tế bào. Tế bào càng cần nhiều năng lượng thì càng có nhiều ti thể, ví dụ tế bào cơ tim.
Khung xương tế bào, màng sinh chất và các cấu trúc bên ngoài
Khung xương tế bào là mạng lưới gồm vi ống, sợi trung gian và vi sợi, có vai trò nâng đỡ, giữ hình dạng tế bào và neo giữ các bào quan. Trung thể ở tế bào động vật gồm hai trung tử xếp vuông góc, tham gia hình thành thoi phân bào.
Định nghĩa · Màng sinh chất: cấu trúc khảm động
- Thành tế bào nằm ngoài màng sinh chất, có ở thực vật (chủ yếu là cellulose) và nấm (chủ yếu là chitin); có vai trò bảo vệ và định hình tế bào.
- Chất nền ngoại bào chỉ có ở tế bào động vật, gồm chủ yếu là sợi collagen và proteoglycan, giúp các tế bào trong mô liên kết và phối hợp hoạt động.
So sánh tế bào động vật và tế bào thực vật
| Đặc điểm | Tế bào động vật | Tế bào thực vật |
|---|---|---|
| Thành cellulose | Không | Có |
| Lục lạp | Không | Có |
| Trung thể | Có | Thường không có |
| Lysosome | Có | Thường không có |
| Không bào | Nhỏ hoặc không có | Không bào trung tâm lớn |
| Chất dự trữ | Glycogen, mỡ | Tinh bột, dầu |
Cả hai đều có màng sinh chất, nhân, ribosome, lưới nội chất, bộ máy Golgi, ti thể, peroxisome và khung xương tế bào.
Khám phá
Khám phá tế bào ba chiều
Xoay mô hình và chạm vào từng bộ phận để đọc cấu trúc, chức năng. Đổi giữa tế bào động vật và thực vật, bật chế độ làm nổi để thấy điểm khác nhau, rồi thử chế độ "Tìm bào quan" khi đã nắm được.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Ví dụ 3
Luyện tập
Đã làm 0/10 bài
Bài 1
Nối mỗi bào quan với chức năng chính của nó.
Bài 2
Sắp xếp đường đi của một protein được tiết ra khỏi tế bào.
Bài 3
Bào quan nào có màng kép?
Bài 4
Tế bào gan của người nghiện rượu thường có bào quan nào phát triển mạnh hơn bình thường để khử độc?
Bài 5
Những cấu trúc nào thường có ở tế bào thực vật nhưng không có ở tế bào động vật?
Bài 6
Vì sao nói nhân là trung tâm điều khiển mọi hoạt động sống của tế bào?
Bài 7
Ba loại sợi của khung xương tế bào là vi ống, sợi trung gian và loại sợi nào?
Bài 8
Một tế bào nhân thực hình cầu có đường kính 30 µm. Tính tỉ lệ S/V của nó theo đơn vị µm⁻¹ và so sánh với vi khuẩn ở Bài 7.
Bài 9
Nếu lysosome của một tế bào không có enzyme phân giải, điều gì dễ xảy ra nhất?
Bài 10
Những đặc điểm nào đúng với màng sinh chất?
Ghi nhớ
- Tế bào nhân thực (10 trừ 100 µm) có nhân hoàn chỉnh, hệ thống nội màng, nhiều bào quan và khung xương tế bào.
- Nhân chứa DNA, lưu giữ thông tin di truyền và điều khiển hoạt động sống của tế bào; ribosome là nơi tổng hợp protein.
- Protein tiết đi từ ribosome → lưới nội chất hạt → túi vận chuyển → Golgi → túi tiết → màng sinh chất.
- Ti thể (hô hấp, tạo ATP) và lục lạp (quang hợp) có màng kép, có DNA và ribosome riêng.
- Màng sinh chất có cấu trúc khảm động và kiểm soát có chọn lọc các chất ra vào tế bào.
- Tế bào thực vật có thành cellulose, lục lạp, không bào trung tâm lớn; tế bào động vật có trung thể và lysosome.