Bỏ qua đến nội dung

Chương 2 · Luyện tập

Bài 9. Thực hành: Quan sát tế bào

Hai bài học trước cho em biết tế bào nhân sơ nhỏ hơn tế bào nhân thực rất nhiều. Trong bài này, em tự làm tiêu bản và quan sát bằng kính hiển vi để kiểm chứng điều đó. Kĩ năng lấy mẫu, nhuộm và lấy nét đúng cách quyết định em có nhìn thấy tế bào hay không.

Em sẽ học được

  • Làm được tiêu bản tạm thời từ vi khuẩn và từ tế bào nhân thực.
  • Sử dụng đúng kính hiển vi quang học: đi từ vật kính nhỏ đến vật kính lớn, lấy nét và chọn vùng quan sát.
  • Quan sát, vẽ và nhận xét được hình dạng, kích thước của tế bào nhân sơ và tế bào nhân thực.
  • Viết được báo cáo thực hành.

Chuẩn bị

  • Dụng cụ: kính hiển vi quang học (vật kính 10×, 40×, 100×), lam kính, lamen, que cấy, kim mũi mác, dao nhỏ, ống nhỏ giọt, đèn cồn, giấy thấm, bình nước rửa.
  • Hoá chất: nước cất, xanh methylene (có thể thay bằng thuốc nhuộm khác như fuchsine), dầu soi nếu dùng vật kính 100×.
  • Mẫu vật: nước dưa muối (chứa vi khuẩn), củ hành tây hoặc lá thài lài tía, tế bào niêm mạc miệng.

Lưu ý · An toàn

Cẩn thận với đèn cồn, kim mũi mác và lam kính dễ vỡ. Không để thuốc nhuộm dính vào mắt, miệng. Mỗi học sinh tự lấy mẫu niêm mạc của mình bằng tăm sạch, dùng xong bỏ đúng nơi quy định. Rửa tay sau khi thực hành.

Làm tiêu bản và quan sát tế bào nhân sơ

  1. Cố định mẫu: nhỏ một giọt nước cất lên lam kính, thêm một giọt nước dưa muối, dàn mỏng bằng que cấy hoặc mép lamen rồi để khô tự nhiên hoặc hơ nhanh qua ngọn lửa đèn cồn 2 trừ 3 lần, không hơ quá nóng vì có thể làm biến dạng vi khuẩn.
  2. Nhuộm: nhỏ 1 trừ 2 giọt xanh methylene, để khoảng 1 trừ 2 phút.
  3. Rửa: nghiêng lam kính, rửa nhẹ bằng nước từ một đầu đến khi nước chảy ra không còn màu thuốc nhuộm, rồi thấm khô.
  4. Quan sát: tìm vùng mỏng ở vật kính 10×, chuyển sang 40×; vẽ và nhận xét kích thước, hình dạng vi khuẩn.

Làm tiêu bản và quan sát tế bào nhân thực

Biểu bì vảy hành hoặc lá thài lài tía:

  1. Tách một vảy hành hoặc lá thài lài tía. Dùng kim mũi mác tạo một ô vuông khoảng 1 cm × 1 cm ở mặt trong, rồi tách lớp biểu bì thật mỏng.
  2. Đặt lớp biểu bì lên giọt nước cất trên lam kính.
  3. Nhỏ một giọt xanh methylene, đậy lamen nghiêng khoảng 45° để hạn chế bọt khí, nhuộm 2 trừ 3 phút rồi thấm bớt nước thừa.
  4. Soi ở vật kính 10× tìm vùng chỉ có một lớp tế bào, sau đó chuyển sang 40×. Nhận biết thành tế bào, màng sinh chất, tế bào chất và nhân; vẽ và chú thích.

Niêm mạc miệng: dùng tăm sạch cạo nhẹ mặt trong má, phết mẫu vào giọt nước trên lam kính, nhuộm xanh methylene, đậy lamen rồi quan sát tương tự.

Ghi chú · Vì sao phải đi từ vật kính nhỏ?

Vật kính nhỏ có thị trường rộng nên dễ tìm vùng quan sát. Vật kính lớn phóng đại mạnh nhưng thị trường hẹp, và đặt gần tiêu bản hơn, dễ làm vỡ lam kính nếu lấy nét vội. Độ phóng đại tổng cộng bằng độ phóng đại thị kính nhân với độ phóng đại vật kính.

Báo cáo thực hành

Mỗi nhóm viết báo cáo gồm: mục đích, cách tiến hành, kết quả (mô tả, vẽ hình tế bào quan sát được, ghi rõ độ phóng đại), giải thích và kết luận. Sử dụng bảng theo mẫu sau (mỗi dấu … là một ô cần điền).

Mẫu bảng kết quả
MẫuĐộ phóng đạiHình dạng, kích thướcThành phần nhìn thấyLoại tế bào
Vi khuẩn…………
Biểu bì vảy hành…………
Niêm mạc miệng…………

Trả lời thêm các câu hỏi: Vì sao đôi khi không nhìn rõ tế bào vảy hành? Vi khuẩn em thấy có những hình dạng nào? Tế bào nhân sơ hay tế bào nhân thực dễ quan sát hơn và cho thấy nhiều chi tiết hơn, vì sao?

Khám phá

Kính hiển vi ảo

Với mỗi tiêu bản: nhuộm mẫu, di chuyển lam kính tới vùng mỏng, lấy nét ở vật kính 10×, chuyển sang 40×, lấy nét lại rồi chụp ảnh. Các hình được vẽ đúng tỉ lệ theo thước đo, nên vi khuẩn sẽ rất nhỏ so với tế bào hành. Thử cả vật kính 100× với dầu soi để nhìn vi khuẩn rõ hơn.

Tiêu bản
Vật kính

500 µm. Độ phóng đại 100× (thị kính 10×, vật kính 10×).

20
Vùng dày

Nhuộm tiêu bản, tìm vùng mỏng và lấy nét ở vật kính 10×, rồi chuyển vật kính 40× và chụp ảnh.

Sổ thực hành: 0/3 ảnh đạt

  • Chưa có

    Vi khuẩn (nước dưa muối)

  • Chưa có

    Biểu bì vảy hành

  • Chưa có

    Niêm mạc miệng

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Kính hiển vi có thị kính 10× và vật kính 40×. Tế bào hành thật dài 300 µm. Ảnh của tế bào đó qua kính dài bao nhiêu milimét?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một bạn soi tiêu bản vảy hành nhưng chỉ thấy các đường viền chồng chéo và mờ, không phân biệt được tế bào. Nêu nguyên nhân có thể và cách khắc phục.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 3

Đề bài: Vì sao quan sát tế bào nhân sơ khó hơn tế bào nhân thực?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/10 bài

Bài 1

Sắp xếp các bước làm tiêu bản nhuộm vi khuẩn theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Quan sát dưới kính hiển vi
  2. Vị trí 2: Dàn mỏng mẫu trên lam kính và cố định
  3. Vị trí 3: Rửa nhẹ cho hết thuốc nhuộm thừa, thấm khô
  4. Vị trí 4: Nhỏ xanh methylene, để 1 trừ 2 phút

Bài 2

Kính hiển vi có thị kính 10×, dùng vật kính 40×. Độ phóng đại tổng cộng bằng bao nhiêu lần?

Bài 3

Với thị kính 10× và vật kính 10×, đường kính thị trường là 1800 µm. Khi chuyển sang vật kính 40×, đường kính thị trường còn bao nhiêu micromet?

Đơn vị:µm

Bài 4

Khi đậy lamen lên giọt nước trên lam kính, nên đặt lamen nghiêng khoảng 45° rồi hạ từ từ để

Bài 5

Vì sao cần nhuộm tiêu bản bằng xanh methylene?

Bài 6

Vật kính nào nên dùng đầu tiên khi bắt đầu quan sát một tiêu bản?

Bài 7

Có thể thấy những thành phần nào ở tế bào biểu bì vảy hành đã nhuộm, dưới kính hiển vi quang học ở 400×?

Bài 8

Nối mỗi đặc điểm quan sát được với loại tế bào phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 9

Thuốc nhuộm được dùng phổ biến trong bài thực hành này có tên là gì?

Bài 10

Một bạn thấy vi khuẩn trên tiêu bản rất nhỏ ở 400×. Muốn nhìn rõ hơn, bạn nên làm gì?

Ghi nhớ

  • Tiêu bản tốt cần mẫu mỏng, được nhuộm vừa đủ và không có bọt khí.
  • Luôn quan sát từ vật kính nhỏ đến vật kính lớn; độ phóng đại tổng cộng bằng độ phóng đại thị kính nhân với độ phóng đại vật kính.
  • Vi khuẩn rất nhỏ, có hình que, hình cầu hoặc hình xoắn, không thấy rõ cấu trúc bên trong dưới kính hiển vi quang học.
  • Tế bào nhân thực lớn hơn nhiều, thấy rõ nhân; tế bào thực vật có thành tế bào, tế bào động vật thì không.
  • Báo cáo cần có mục đích, cách tiến hành, hình vẽ kèm độ phóng đại, giải thích và kết luận.