Chương 3 · Lý thuyết
Bài 10. Trao đổi chất qua màng tế bào
Tế bào luôn cần lấy vào chất dinh dưỡng và thải ra chất cặn bã, nhưng màng sinh chất không cho mọi chất đi qua như nhau. Vì sao O₂ đi qua màng dễ dàng còn ion thì cần protein? Vì sao tế bào có thể tích luỹ một chất đến nồng độ cao hơn bên ngoài? Một bạch cầu làm thế nào để nuốt được cả vi khuẩn?
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm trao đổi chất ở tế bào và mô tả được cấu trúc khảm động của màng sinh chất.
- Phân biệt được vận chuyển thụ động và vận chuyển chủ động; lấy được ví dụ.
- Phân biệt được khuếch tán đơn giản, khuếch tán tăng cường và thẩm thấu.
- Giải thích được sự thay đổi của tế bào trong các môi trường đẳng trương, nhược trương, ưu trương.
- Mô tả được các quá trình nhập bào và xuất bào.
Màng sinh chất và trao đổi chất ở tế bào
Định nghĩa · Trao đổi chất qua màng
Màng sinh chất có cấu trúc khảm động: lớp kép phospholipid là nền, các phân tử protein khảm vào đó như những mảnh ghép, và các phân tử trong màng có thể di chuyển nên màng linh hoạt. Hai lớp phospholipid quay đuôi kị nước vào nhau, tạo một vùng kị nước ở giữa màng. Vì vậy, màng có tính thấm chọn lọc: chỉ cho một số chất nhất định đi qua.
Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.
Vận chuyển thụ động
Định nghĩa · Vận chuyển thụ động
| Con đường | Đi qua đâu | Chất được vận chuyển |
|---|---|---|
| Khuếch tán đơn giản | Trực tiếp qua lớp kép phospholipid | Chất nhỏ, không phân cực: O₂, CO₂, hormone steroid, vitamin tan trong lipid |
| Khuếch tán tăng cường (có trợ giúp) | Qua protein kênh hoặc protein mang | Chất phân cực, ion: glucose, amino acid, Na⁺, K⁺ |
Tốc độ khuếch tán phụ thuộc vào bản chất của chất và chênh lệch nồng độ giữa hai phía màng. Khuếch tán đơn giản còn phụ thuộc vào thành phần của lớp phospholipid; khuếch tán tăng cường còn phụ thuộc vào số protein vận chuyển trên màng. Với ion, tốc độ còn phụ thuộc vào chênh lệch điện thế giữa hai phía màng.
Định nghĩa · Thẩm thấu
| Môi trường | Nồng độ chất tan | Chiều đi của nước | Tế bào động vật | Tế bào thực vật |
|---|---|---|---|---|
| Đẳng trương | Bằng trong tế bào | Vào và ra bằng nhau | Không đổi | Không đổi rõ rệt |
| Nhược trương | Thấp hơn | Vào tế bào | Trương lên, có thể vỡ | Trương lên, không vỡ nhờ thành tế bào |
| Ưu trương | Cao hơn | Ra khỏi tế bào | Co lại | Co nguyên sinh: nguyên sinh chất tách khỏi thành tế bào |
Vận chuyển chủ động
Định nghĩa · Vận chuyển chủ động
- Bơm Na⁺/K⁺ ở màng tế bào động vật: mỗi ATP được dùng đưa 3 Na⁺ ra ngoài và 2 K⁺ vào trong tế bào, giữ K⁺ trong tế bào cao còn Na⁺ thấp.
- Tế bào ống thận hấp thu lại glucose và amino acid từ dịch lọc, kể cả khi nồng độ trong tế bào đã cao hơn.
- Tế bào niêm mạc dạ dày bơm H⁺ vào dịch vị, tạo môi trường acid.
Nhờ vận chuyển chủ động, tế bào lấy được chất cần thiết ngay cả khi chất đó ở môi trường có nồng độ thấp, đồng thời chủ động điều hoà nồng độ các chất bên trong.
Nhập bào và xuất bào
Các phân tử lớn và cả tế bào khác không đi qua được protein vận chuyển. Tế bào đưa chúng qua màng bằng cách biến dạng màng sinh chất, và quá trình này tiêu tốn ATP.
- Nhập bào là quá trình đưa chất vào tế bào: màng bao lấy chất cần lấy rồi tạo túi đưa vào tế bào chất. Thực bào lấy các phân tử lớn hoặc cả tế bào khác, ví dụ bạch cầu nuốt vi khuẩn. Ẩm bào lấy dịch và các chất tan từ môi trường. Tế bào có thể chọn lọc chất cần lấy nhờ protein thụ thể trên màng.
- Xuất bào là quá trình đưa chất ra khỏi tế bào: túi chứa chất cần tiết di chuyển đến dung hợp với màng sinh chất rồi giải phóng chất ra ngoài, ví dụ tế bào tiết protein.
Bên ngoài tế bào có một vi khuẩn. Thụ thể trên màng nhận ra nó.
Khám phá
Mô phỏng màng tế bào
Chọn một chất, kéo hai thanh để đặt số hạt mỗi bên rồi bấm chạy hoặc tua. Với glucose và ion K⁺, thử bỏ hết protein vận chuyển rồi tăng dần để so sánh tốc độ. Với K⁺, bật bơm ATP và xem nồng độ trong tế bào có vượt nồng độ bên ngoài không; khi hết ATP, chuyện gì xảy ra?
Khuếch tán đơn giản qua lớp kép phospholipid: chất đi nhiều hơn theo chiều từ ngoài vào trong tế bào, xuôi chiều nồng độ, không tốn ATP.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Những chất nào đi qua màng bằng khuếch tán đơn giản qua lớp kép phospholipid?
Bài 2
Đặc điểm nào phân biệt vận chuyển chủ động với vận chuyển thụ động?
Bài 3
Sự khuếch tán của nước qua màng được gọi là gì?
Bài 4
Nối mỗi môi trường (so với tế bào động vật) với kết quả xảy ra.
Bài 5
Bơm Na⁺/K⁺ đưa 2 K⁺ vào tế bào với mỗi ATP sử dụng. Muốn đưa 50 K⁺ vào tế bào, bơm cần dùng bao nhiêu ATP?
Bài 6
Cắm một cành rau muống vào nước sạch, các tế bào của cây hút nước nhưng không bị vỡ. Vì sao?
Bài 7
Sắp xếp các bước của quá trình thực bào theo đúng thứ tự.
Bài 8
Tế bào tuyến tuỵ tiết enzyme tiêu hoá (protein có kích thước lớn) ra ngoài bằng cách nào?
Bài 9
Trong mô phỏng, ion K⁺ không đi qua màng khi số protein vận chuyển bằng 0. Điều này cho thấy tính chất nào của màng?
Ghi nhớ
- Màng sinh chất có cấu trúc khảm động và tính thấm chọn lọc.
- Vận chuyển thụ động đi xuôi chiều nồng độ, không tốn ATP: khuếch tán đơn giản, khuếch tán tăng cường qua protein và thẩm thấu của nước.
- Môi trường nhược trương làm nước vào tế bào, ưu trương làm nước ra khỏi tế bào, đẳng trương giữ tế bào không đổi.
- Vận chuyển chủ động đi ngược chiều nồng độ, nhờ bơm protein và tiêu tốn ATP.
- Nhập bào (thực bào, ẩm bào) và xuất bào vận chuyển chất có kích thước lớn nhờ biến dạng màng, tiêu tốn ATP.