Bỏ qua đến nội dung

Chương 3 · Lý thuyết

Bài 10. Trao đổi chất qua màng tế bào

Tế bào luôn cần lấy vào chất dinh dưỡng và thải ra chất cặn bã, nhưng màng sinh chất không cho mọi chất đi qua như nhau. Vì sao O₂ đi qua màng dễ dàng còn ion thì cần protein? Vì sao tế bào có thể tích luỹ một chất đến nồng độ cao hơn bên ngoài? Một bạch cầu làm thế nào để nuốt được cả vi khuẩn?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm trao đổi chất ở tế bào và mô tả được cấu trúc khảm động của màng sinh chất.
  • Phân biệt được vận chuyển thụ động và vận chuyển chủ động; lấy được ví dụ.
  • Phân biệt được khuếch tán đơn giản, khuếch tán tăng cường và thẩm thấu.
  • Giải thích được sự thay đổi của tế bào trong các môi trường đẳng trương, nhược trương, ưu trương.
  • Mô tả được các quá trình nhập bào và xuất bào.

Màng sinh chất và trao đổi chất ở tế bào

Định nghĩa · Trao đổi chất qua màng

Trao đổi chất qua màng là quá trình đưa các chất vào và đưa các chất ra khỏi tế bào qua màng sinh chất. Nhờ đó tế bào lấy được những chất cần thiết và thải bỏ chất cặn bã.

Màng sinh chất có cấu trúc khảm động: lớp kép phospholipid là nền, các phân tử protein khảm vào đó như những mảnh ghép, và các phân tử trong màng có thể di chuyển nên màng linh hoạt. Hai lớp phospholipid quay đuôi kị nước vào nhau, tạo một vùng kị nước ở giữa màng. Vì vậy, màng có tính thấm chọn lọc: chỉ cho một số chất nhất định đi qua.

Chế độ
12345

Chạm vào một số trên hình hoặc một tên bên dưới để xem tên và chức năng của bộ phận đó.

Vận chuyển thụ động

Định nghĩa · Vận chuyển thụ động

Vận chuyển thụ động là phương thức vận chuyển các chất qua màng theo chiều gradient nồng độ, từ nơi có nồng độ cao đến nơi có nồng độ thấp, không tiêu tốn năng lượng.
Các con đường khuếch tán qua màng
Con đườngĐi qua đâuChất được vận chuyển
Khuếch tán đơn giảnTrực tiếp qua lớp kép phospholipidChất nhỏ, không phân cực: O₂, CO₂, hormone steroid, vitamin tan trong lipid
Khuếch tán tăng cường (có trợ giúp)Qua protein kênh hoặc protein mangChất phân cực, ion: glucose, amino acid, Na⁺, K⁺

Tốc độ khuếch tán phụ thuộc vào bản chất của chất và chênh lệch nồng độ giữa hai phía màng. Khuếch tán đơn giản còn phụ thuộc vào thành phần của lớp phospholipid; khuếch tán tăng cường còn phụ thuộc vào số protein vận chuyển trên màng. Với ion, tốc độ còn phụ thuộc vào chênh lệch điện thế giữa hai phía màng.

Định nghĩa · Thẩm thấu

Thẩm thấu là sự khuếch tán của nước qua màng, từ nơi có nồng độ chất tan thấp (nhiều phân tử nước) đến nơi có nồng độ chất tan cao (ít phân tử nước). Phần lớn phân tử nước đi qua kênh protein aquaporin. Chênh lệch nồng độ chất tan càng lớn thì áp suất thẩm thấu càng lớn và nước đi qua màng càng nhanh.
Tế bào trong ba loại môi trường, so với nồng độ chất tan trong tế bào
Môi trườngNồng độ chất tanChiều đi của nướcTế bào động vậtTế bào thực vật
Đẳng trươngBằng trong tế bàoVào và ra bằng nhauKhông đổiKhông đổi rõ rệt
Nhược trươngThấp hơnVào tế bàoTrương lên, có thể vỡTrương lên, không vỡ nhờ thành tế bào
Ưu trươngCao hơnRa khỏi tế bàoCo lạiCo nguyên sinh: nguyên sinh chất tách khỏi thành tế bào

Vận chuyển chủ động

Định nghĩa · Vận chuyển chủ động

Vận chuyển chủ động là phương thức vận chuyển các chất qua màng ngược chiều gradient nồng độ, từ nơi có nồng độ thấp đến nơi có nồng độ cao, nhờ protein vận chuyển (thường gọi là bơm) và tiêu tốn năng lượng ATP.
  • Bơm Na⁺/K⁺ ở màng tế bào động vật: mỗi ATP được dùng đưa 3 Na⁺ ra ngoài và 2 K⁺ vào trong tế bào, giữ K⁺ trong tế bào cao còn Na⁺ thấp.
  • Tế bào ống thận hấp thu lại glucose và amino acid từ dịch lọc, kể cả khi nồng độ trong tế bào đã cao hơn.
  • Tế bào niêm mạc dạ dày bơm H⁺ vào dịch vị, tạo môi trường acid.

Nhờ vận chuyển chủ động, tế bào lấy được chất cần thiết ngay cả khi chất đó ở môi trường có nồng độ thấp, đồng thời chủ động điều hoà nồng độ các chất bên trong.

Nhập bào và xuất bào

Các phân tử lớn và cả tế bào khác không đi qua được protein vận chuyển. Tế bào đưa chúng qua màng bằng cách biến dạng màng sinh chất, và quá trình này tiêu tốn ATP.

  • Nhập bào là quá trình đưa chất vào tế bào: màng bao lấy chất cần lấy rồi tạo túi đưa vào tế bào chất. Thực bào lấy các phân tử lớn hoặc cả tế bào khác, ví dụ bạch cầu nuốt vi khuẩn. Ẩm bào lấy dịch và các chất tan từ môi trường. Tế bào có thể chọn lọc chất cần lấy nhờ protein thụ thể trên màng.
  • Xuất bào là quá trình đưa chất ra khỏi tế bào: túi chứa chất cần tiết di chuyển đến dung hợp với màng sinh chất rồi giải phóng chất ra ngoài, ví dụ tế bào tiết protein.
Quá trình
Ngoài tế bàoTế bào chất
Bước 1/4

Bên ngoài tế bào có một vi khuẩn. Thụ thể trên màng nhận ra nó.

Khám phá

Mô phỏng màng tế bào

Chọn một chất, kéo hai thanh để đặt số hạt mỗi bên rồi bấm chạy hoặc tua. Với glucose và ion K⁺, thử bỏ hết protein vận chuyển rồi tăng dần để so sánh tốc độ. Với K⁺, bật bơm ATP và xem nồng độ trong tế bào có vượt nồng độ bên ngoài không; khi hết ATP, chuyện gì xảy ra?

Chất cần vận chuyển
Ngoài tế bào: 30Trong tế bào: 6
30
6

Khuếch tán đơn giản qua lớp kép phospholipid: chất đi nhiều hơn theo chiều từ ngoài vào trong tế bào, xuôi chiều nồng độ, không tốn ATP.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Cho hồng cầu người vào ba ống: nước cất, dung dịch NaCl 0,9% (đẳng trương với hồng cầu) và dung dịch NaCl 5%. Dự đoán hiện tượng ở mỗi ống và giải thích.
Đã hiện 0/4 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một chất X đi từ dịch lọc ở ống thận vào tế bào ống thận, trong khi nồng độ X trong tế bào cao hơn trong dịch lọc. Khi đầu độc để tế bào không tạo được ATP, X không được hấp thu nữa. X được vận chuyển theo phương thức nào?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Những chất nào đi qua màng bằng khuếch tán đơn giản qua lớp kép phospholipid?

Bài 2

Đặc điểm nào phân biệt vận chuyển chủ động với vận chuyển thụ động?

Bài 3

Sự khuếch tán của nước qua màng được gọi là gì?

Bài 4

Nối mỗi môi trường (so với tế bào động vật) với kết quả xảy ra.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 5

Bơm Na⁺/K⁺ đưa 2 K⁺ vào tế bào với mỗi ATP sử dụng. Muốn đưa 50 K⁺ vào tế bào, bơm cần dùng bao nhiêu ATP?

Đơn vị:ATP

Bài 6

Cắm một cành rau muống vào nước sạch, các tế bào của cây hút nước nhưng không bị vỡ. Vì sao?

Bài 7

Sắp xếp các bước của quá trình thực bào theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Màng bao lấy vi khuẩn
  2. Vị trí 2: Thụ thể trên màng nhận ra vi khuẩn
  3. Vị trí 3: Túi dung hợp với lysosome, vi khuẩn bị phân giải
  4. Vị trí 4: Màng khép lại, tạo túi trong tế bào chất

Bài 8

Tế bào tuyến tuỵ tiết enzyme tiêu hoá (protein có kích thước lớn) ra ngoài bằng cách nào?

Bài 9

Trong mô phỏng, ion K⁺ không đi qua màng khi số protein vận chuyển bằng 0. Điều này cho thấy tính chất nào của màng?

Ghi nhớ

  • Màng sinh chất có cấu trúc khảm động và tính thấm chọn lọc.
  • Vận chuyển thụ động đi xuôi chiều nồng độ, không tốn ATP: khuếch tán đơn giản, khuếch tán tăng cường qua protein và thẩm thấu của nước.
  • Môi trường nhược trương làm nước vào tế bào, ưu trương làm nước ra khỏi tế bào, đẳng trương giữ tế bào không đổi.
  • Vận chuyển chủ động đi ngược chiều nồng độ, nhờ bơm protein và tiêu tốn ATP.
  • Nhập bào (thực bào, ẩm bào) và xuất bào vận chuyển chất có kích thước lớn nhờ biến dạng màng, tiêu tốn ATP.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ