Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 5. Khái quát về công nghệ enzyme

Hầm xương với dứa cho thịt nhanh mềm, bột giặt tẩy được vết máu ở nhiệt độ thường, que thử đường huyết cho kết quả sau vài giây. Những việc tưởng không liên quan ấy đều dựa vào enzyme. Con người đã biết tách enzyme khỏi cơ thể sống và dùng chúng như thế nào?

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm công nghệ enzyme và các nguồn nguyên liệu thu enzyme.
  • Tóm tắt được các thành tựu của công nghệ enzyme qua các giai đoạn.
  • Phân tích được cấu trúc, cơ chế hoạt động và đặc tính của enzyme làm cơ sở cho ứng dụng.
  • Giải thích được vì sao phải giữ nhiệt độ, pH phù hợp khi sử dụng enzyme.

Công nghệ enzyme và nguồn nguyên liệu

Định nghĩa · Công nghệ enzyme

Công nghệ enzyme là tập hợp các kĩ thuật tách chiết, tinh sạch enzyme để sử dụng trong nghiên cứu và thực tiễn, như trong y dược, chế biến thực phẩm, thức ăn chăn nuôi, xử lí ô nhiễm và sản xuất chất tẩy rửa.

Enzyme do tế bào sống tạo ra, nên nguồn nguyên liệu là các sinh vật. Nhiều nguồn dồi dào, rẻ tiền và không độc hại với con người, sinh vật khác và môi trường.

Ba nguồn nguyên liệu thu enzyme
NguồnVí dụĐặc điểm
Thực vậtBromelain từ dứa, papain từ đu đủ xanh, amylase từ hạt nảy mầmDễ tìm, nhưng phụ thuộc mùa vụ và diện tích trồng
Động vậtPepsin, renin từ dạ dày; trypsin từ tuyến tuỵTận dụng phụ phẩm giết mổ, nhưng nguồn hạn chế
Vi sinh vậtAmylase từ nấm mốc Aspergillus, protease từ vi khuẩn BacillusSinh trưởng nhanh, nuôi được trong điều kiện nhân tạo với chi phí thấp, enzyme đa dạng; là nguồn chính hiện nay

Thẻ chưa xếp (9)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/9 thẻ

Thành tựu của công nghệ enzyme

Các giai đoạn phát triển
Giai đoạnThành tựu nổi bật
Thời kì sơ khaiCon người biết đến quá trình lên men rượu và so sánh với sự tiêu hoá trong cơ thể; dùng đu đủ để làm mềm thịt và chữa nhiễm trùng da.
Thế kỉ XIX đến những năm 1930Tách được các enzyme gây lên men, phân giải tinh bột và protein. Phát hiện dịch chiết mạch nha đại mạch biến đổi tinh bột thành đường ở nhiệt độ phòng. Sản xuất được amylase dạng lỏng và dạng bột, tách chiết và tinh sạch nhiều enzyme.
Những năm 1930 đến nayDùng cellulase sản xuất nhiên liệu sinh học thế hệ thứ hai từ bã mía, rơm, cỏ. Dùng enzyme làm chín quả, tạo hương thay cho hoá chất độc hại. Tìm enzyme phân giải rác thải nhựa. Enzyme cắt giới hạn mở đường cho công nghệ DNA tái tổ hợp; hệ CRISPR/Cas với enzyme Cas9 dùng để chỉnh sửa gene.

Cơ sở khoa học của ứng dụng enzyme

Hầu hết enzyme là protein. Mỗi enzyme có trung tâm hoạt động với cấu hình không gian phù hợp với cơ chất. Một số enzyme (enzyme dị lập thể) còn có trung tâm điều hoà, còn gọi là vị trí dị lập thể: khi chất điều hoà gắn vào đây, hình dạng trung tâm hoạt động thay đổi, làm enzyme được hoạt hoá hoặc bị ức chế.

Hai mô hình về sự kết hợp giữa enzyme và cơ chất
Mô hìnhNội dung
Chìa khoá và ổ khoá (Fischer, 1894)Trung tâm hoạt động có hình dạng cố định, khớp sẵn với cơ chất
Khớp cảm ứng (Koshland, 1958)Trung tâm hoạt động thay đổi hình dạng khi kết hợp với cơ chất, để hai bên khớp với nhau
  • Tính đặc hiệu cao: mỗi enzyme chỉ xúc tác cho một hoặc một vài cơ chất có cấu hình phù hợp, nên ít tạo sản phẩm phụ.
  • Hiệu quả xúc tác cao: enzyme làm giảm năng lượng hoạt hoá; một lượng rất nhỏ có thể biến đổi lượng cơ chất lớn.
  • Điều kiện êm dịu: hoạt động ở nhiệt độ, áp suất, pH vừa phải, nên tiết kiệm năng lượng và giảm giá thành.
  • Điều hoà được: chất hoạt hoá, chất ức chế tác động lên trung tâm điều hoà, ứng dụng trong chữa bệnh và kiểm soát sản xuất.
  • An toàn: enzyme dễ thu từ nguồn rẻ tiền, không độc hại với con người, sinh vật và môi trường.

Lưu ý · Enzyme dễ bị biến tính

Hoạt tính enzyme gắn liền với cấu trúc không gian. Nhiệt độ quá cao hoặc pH quá lệch làm enzyme biến tính và mất hoạt tính, thường không phục hồi được. Nhiệt độ thấp chỉ làm enzyme hoạt động chậm lại, nên enzyme thường được bảo quản lạnh.

Dự án

Dự án nhỏ: Săn enzyme quanh nhà

Mục tiêu: nhận ra những sản phẩm trong đời sống có dùng enzyme. Làm cá nhân hoặc theo nhóm 2 đến 3 bạn trong 1 tuần. Chuẩn bị: điện thoại để chụp nhãn, sổ ghi chép.

  1. Tìm ít nhất 5 sản phẩm có ghi enzyme trên nhãn hoặc được làm nhờ enzyme: bột giặt, men tiêu hoá, nước mắm, sữa không lactose, phô mai.
  2. Lập bảng gồm tên sản phẩm, enzyme, cơ chất enzyme tác động và nguồn thông tin.
  3. Với mỗi sản phẩm, ghi điều kiện bảo quản hoặc sử dụng trên nhãn, rồi giải thích bằng đặc tính của enzyme.

Báo cáo: bảng kết quả trên một trang giấy và một nhận xét về đặc tính enzyme mà phần lớn các sản phẩm ấy tận dụng.

Khám phá

Đồ thị hoạt tính enzyme

Chọn enzyme và kéo hai thanh trượt, rồi quan sát điểm trên đồ thị. Tìm điều kiện tối ưu của từng enzyme. Thử đưa nhiệt độ lên thật cao rồi hạ xuống: hoạt tính có quay lại không? Hạ xuống gần 0 °C rồi làm ấm lên thì sao?

Chọn enzyme

Amylase nước bọt lấy từ tuyến nước bọt của người. Nhiệt độ tối ưu khoảng 37 °C, pH tối ưu khoảng 6,8.

25 °C
7
Hoạt tính so với mức cao nhất 43%

Nhiệt độ thấp làm phản ứng chậm: hoạt tính 43%. Enzyme chưa hỏng, tăng nhiệt độ thì hoạt tính lại tăng.

Hoạt tính theo nhiệt độ (pH 7)
0%50%100%020406080100°C
Hoạt tính theo pH (25 °C)
0%50%100%02468101214pH

Mô hình minh hoạ: đường cong thật còn phụ thuộc nguồn enzyme, cơ chất và thời gian phản ứng.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Giả sử một phân tử enzyme biến đổi được 1000 phân tử cơ chất trong mỗi giây và không bị mất hoạt tính. Trong 1 phút, 5 phân tử enzyme này biến đổi được bao nhiêu phân tử cơ chất? Kết quả cho thấy đặc tính nào của enzyme?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Phosphofructokinase-1 (PFK-1) là enzyme dị lập thể điều khiển đường phân. ATP và citrate ức chế PFK-1, còn AMP hoạt hoá enzyme này. Khi tế bào thừa ATP, đường phân thay đổi thế nào? Đây là hình thức điều hoà gì?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Công nghệ enzyme là gì?

Bài 2

Vi sinh vật là nguồn thu enzyme chủ yếu hiện nay vì

Bài 3

Nối mỗi enzyme với nguồn thu phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Sắp xếp các thành tựu sau theo thứ tự thời gian, từ sớm đến muộn.

  1. Vị trí 1: Dùng Cas9 trong hệ CRISPR/Cas để chỉnh sửa gene
  2. Vị trí 2: Sản xuất amylase dạng lỏng và dạng bột
  3. Vị trí 3: Dùng đu đủ để làm mềm thịt

Bài 5

Nối mỗi mô hình với nội dung của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 6

Những đặc tính nào của enzyme là cơ sở cho việc ứng dụng công nghệ enzyme?

Bài 7

Khi chất hoạt hoá gắn vào trung tâm điều hoà của một enzyme dị lập thể đang chưa hoạt động, điều gì xảy ra?

Bài 8

Một bạn cho amylase nước bọt vào ống nghiệm, đun sôi 5 phút rồi để nguội về 37 °C. Ống khác giữ trong nước đá rồi làm ấm về 37 °C. Kết quả nào đúng?

Bài 9

Một phân tử enzyme biến đổi được 600 phân tử cơ chất mỗi giây. Trong 2 phút, một phân tử enzyme này biến đổi được bao nhiêu phân tử cơ chất?

Ghi nhớ

  • Công nghệ enzyme gồm các kĩ thuật tách chiết, tinh sạch enzyme để dùng trong nghiên cứu và thực tiễn.
  • Enzyme thu từ thực vật, động vật và vi sinh vật; vi sinh vật là nguồn chính vì sinh trưởng nhanh, chi phí thấp.
  • Ứng dụng enzyme dựa vào tính đặc hiệu, hiệu quả xúc tác cao, điều kiện êm dịu, khả năng điều hoà và độ an toàn.
  • Nhiệt độ quá cao hoặc pH quá lệch làm enzyme biến tính, thường không hồi phục; nhiệt độ thấp chỉ làm enzyme chậm lại.