Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 6. Quy trình công nghệ sản xuất enzyme
Bột giặt, men tiêu hoá hay chất làm mềm thịt đều chứa enzyme đã qua sản xuất công nghiệp. Enzyme dễ biến tính, vậy làm thế nào lấy được chúng từ sinh vật với số lượng lớn mà vẫn giữ nguyên hoạt tính?
Em sẽ học được
- Trình bày được ba giai đoạn của quy trình sản xuất enzyme.
- Giải thích được vì sao vi sinh vật là nguồn enzyme chủ yếu; phân biệt được nuôi cấy bề mặt và nuôi cấy chìm.
- Nêu được các lưu ý khi tách chiết, bảo quản enzyme; quy trình thu enzyme từ thực vật, động vật.
- So sánh được sản xuất protease tái tổ hợp với nuôi cấy vi sinh vật thông thường.
Quy trình tổng quát
Enzyme dùng trong công nghiệp được lấy từ động vật, thực vật và vi sinh vật. Trên thế giới và ở Việt Nam, vi sinh vật là nguồn chính, vì chúng sinh trưởng nhanh, cho sinh khối lớn trong thời gian ngắn, nuôi được trong điều kiện nhân tạo với chi phí thấp và tạo ra nhiều loại enzyme.
| Giai đoạn | Việc chính |
|---|---|
| Tạo nguồn nguyên liệu | Chọn nguyên liệu thực vật, động vật; hoặc chọn chủng vi sinh vật và nuôi cấy |
| Tách chiết enzyme | Phá vỡ tế bào (nếu enzyme nội bào), thu dịch, ly tâm hoặc lọc, kết tủa enzyme, thẩm tích nếu còn tạp chất |
| Tạo chế phẩm | Cô đặc, tạo dạng lỏng, dạng bột hoặc viên, đóng gói và bảo quản |
Lưu ý · Lưu ý khi tách chiết
Sản xuất enzyme từ vi sinh vật
| Tiêu chí | Nuôi cấy bề mặt | Nuôi cấy chìm |
|---|---|---|
| Môi trường | Rắn (như cám, trấu), được làm ẩm và khử trùng | Lỏng, được khử trùng |
| Điều kiện | Độ ẩm khoảng 60% | Sục khí và khuấy trộn liên tục |
| Thường dùng cho | Nấm mốc, ở quy mô vừa | Vi khuẩn, nấm men, nấm mốc ở quy mô lớn |
Năng suất và chất lượng enzyme phụ thuộc vào thành phần môi trường, độ ẩm, pH (thường trong khoảng 3,5 đến 8, tuỳ enzyme), nhiệt độ (thường 25-30 °C với vi sinh vật), nồng độ oxygen và thời gian nuôi. Thêm cơ chất của enzyme vào môi trường có thể cảm ứng để tế bào tạo nhiều enzyme hơn: tinh bột cảm ứng nấm mốc tạo α-amylase.
Enzyme vi sinh vật thường được tiết ra môi trường (enzyme ngoại bào), nên có thể thu từ dịch nuôi cấy mà không cần phá vỡ tế bào.
Ghi chú · Protease tái tổ hợp
Sản xuất enzyme từ thực vật và động vật
Enzyme thực vật và động vật thường nằm trong tế bào, nên cần nghiền, phá vỡ tế bào trước khi tách. Với mô động vật, phải loại bỏ mô liên kết trước.
| Enzyme | Nguyên liệu | Các bước chính |
|---|---|---|
| Bromelain | Thân, lá, quả dứa | Rửa, cắt, nghiền; ly tâm bỏ cặn; đông khô dịch chiết; đóng gói trong túi nylon, bảo quản |
| Papain | Nhựa quả đu đủ xanh | Thu nhựa và làm khô; chiết bằng nước cất và dung dịch đệm; ly tâm bỏ cặn; đông khô; đóng gói, bảo quản |
- Dạng lỏng hoặc huyền phù: bảo quản trong dung dịch có chất bảo quản, ở nhiệt độ phù hợp, tránh nhiệt độ cao.
- Dạng bột hoặc viên: dễ vận chuyển, bảo quản được lâu ở nơi không có nhiệt độ cao.
Dự án
Dự án nhỏ: Thử hoạt tính bromelain trong dứa
Mục tiêu: chứng minh dịch ép dứa tươi có protease và protease bị mất hoạt tính khi đun sôi. Làm theo nhóm 3 đến 4 bạn, có sự hướng dẫn của giáo viên. Chuẩn bị: dứa tươi, 2 gói gelatin, nước ấm, 3 cốc nhựa, tủ lạnh.
- Ép dứa lấy dịch. Chia dịch thành hai phần, nhờ giáo viên đun sôi một phần trong vài phút rồi để nguội.
- Pha gelatin theo hướng dẫn trên gói, đổ đều vào 3 cốc.
- Thêm vào mỗi cốc cùng một lượng: cốc 1 nước lọc, cốc 2 dịch dứa tươi, cốc 3 dịch dứa đã đun sôi.
- Để các cốc vào ngăn mát khoảng 2 giờ, rồi quan sát cốc nào đông, cốc nào không đông.
Báo cáo: ảnh chụp ba cốc, bảng kết quả, và giải thích kết quả bằng hoạt động của bromelain và sự biến tính của enzyme. Dự đoán: cốc 2 không đông vì protease đã cắt các phân tử gelatin (một loại protein), còn cốc 1 và cốc 3 đông bình thường.
Khám phá
Dây chuyền sản xuất enzyme
Chọn nguồn enzyme, rồi chạm vào các công đoạn theo đúng thứ tự. Bước làm sai hoặc làm chưa đúng lúc sẽ bị từ chối. Khi xong dây chuyền, hãy đổi nhiệt độ tách chiết và xem mẻ enzyme giữ được bao nhiêu hoạt tính.
Sản phẩm: Amylase từ nấm mốc Aspergillus
Chạm vào công đoạn đầu tiên của dây chuyền.
Tạo nguồn nguyên liệu
Chưa có công đoạn nào.
Tách chiết enzyme
Chưa có công đoạn nào.
Tạo chế phẩm
Chưa có công đoạn nào.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Sắp xếp ba giai đoạn của quy trình sản xuất enzyme.
Bài 2
Lí do chính khiến vi sinh vật là nguồn enzyme được dùng nhiều nhất hiện nay là gì?
Bài 3
Nối mỗi phương pháp nuôi cấy với đặc điểm của nó.
Bài 4
Vì sao thường thêm tinh bột vào môi trường nuôi nấm mốc để sản xuất α-amylase?
Bài 5
Những lưu ý nào đúng khi tách chiết enzyme?
Bài 6
Khi thu enzyme từ mô động vật, cần có thêm việc nào so với thu enzyme ngoại bào từ dịch nuôi cấy vi sinh vật?
Bài 7
Một mẻ nuôi cấy có 100 lít dịch, mỗi lít chứa 8000 đơn vị hoạt tính. Chế phẩm thu được có 600000 đơn vị hoạt tính. Hiệu suất thu hồi hoạt tính bằng bao nhiêu phần trăm?
Bài 8
Trộn 10 kg cám khô với nước để nước chiếm 60% khối lượng môi trường nuôi cấy bề mặt. Cần thêm bao nhiêu kg nước? (coi cám khô không chứa nước)
Bài 9
Vì sao chế phẩm enzyme thường được làm thành dạng bột hoặc viên?
Ghi nhớ
- Sản xuất enzyme gồm ba giai đoạn: tạo nguồn nguyên liệu, tách chiết enzyme, tạo chế phẩm.
- Vi sinh vật là nguồn chính, được nuôi cấy bề mặt (môi trường rắn) hoặc nuôi cấy chìm (môi trường lỏng, sục khí).
- Enzyme thực vật, động vật cần phá vỡ tế bào; enzyme ngoại bào của vi sinh vật được thu từ dịch nuôi cấy.
- Tách chiết phải nhanh, ở khoảng 3-5 °C; dạng bột, viên dễ vận chuyển và bảo quản được lâu.