Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 6. Quy trình công nghệ sản xuất enzyme

Bột giặt, men tiêu hoá hay chất làm mềm thịt đều chứa enzyme đã qua sản xuất công nghiệp. Enzyme dễ biến tính, vậy làm thế nào lấy được chúng từ sinh vật với số lượng lớn mà vẫn giữ nguyên hoạt tính?

Em sẽ học được

  • Trình bày được ba giai đoạn của quy trình sản xuất enzyme.
  • Giải thích được vì sao vi sinh vật là nguồn enzyme chủ yếu; phân biệt được nuôi cấy bề mặt và nuôi cấy chìm.
  • Nêu được các lưu ý khi tách chiết, bảo quản enzyme; quy trình thu enzyme từ thực vật, động vật.
  • So sánh được sản xuất protease tái tổ hợp với nuôi cấy vi sinh vật thông thường.

Quy trình tổng quát

Enzyme dùng trong công nghiệp được lấy từ động vật, thực vật và vi sinh vật. Trên thế giới và ở Việt Nam, vi sinh vật là nguồn chính, vì chúng sinh trưởng nhanh, cho sinh khối lớn trong thời gian ngắn, nuôi được trong điều kiện nhân tạo với chi phí thấp và tạo ra nhiều loại enzyme.

Ba giai đoạn tạo chế phẩm enzyme tinh sạch
Giai đoạnViệc chính
Tạo nguồn nguyên liệuChọn nguyên liệu thực vật, động vật; hoặc chọn chủng vi sinh vật và nuôi cấy
Tách chiết enzymePhá vỡ tế bào (nếu enzyme nội bào), thu dịch, ly tâm hoặc lọc, kết tủa enzyme, thẩm tích nếu còn tạp chất
Tạo chế phẩmCô đặc, tạo dạng lỏng, dạng bột hoặc viên, đóng gói và bảo quản

Lưu ý · Lưu ý khi tách chiết

Enzyme giữ được hoạt tính khi giữ được cấu trúc không gian. Vì vậy cần: tách chiết và kết tủa ở nhiệt độ thấp, khoảng 3-5 °C, thao tác nhanh; chọn hoá chất với nồng độ phù hợp; thẩm tích nếu dịch chiết còn tạp chất.

Sản xuất enzyme từ vi sinh vật

Hai phương pháp nuôi cấy vi sinh vật
Tiêu chíNuôi cấy bề mặtNuôi cấy chìm
Môi trườngRắn (như cám, trấu), được làm ẩm và khử trùngLỏng, được khử trùng
Điều kiệnĐộ ẩm khoảng 60%Sục khí và khuấy trộn liên tục
Thường dùng choNấm mốc, ở quy mô vừaVi khuẩn, nấm men, nấm mốc ở quy mô lớn

Năng suất và chất lượng enzyme phụ thuộc vào thành phần môi trường, độ ẩm, pH (thường trong khoảng 3,5 đến 8, tuỳ enzyme), nhiệt độ (thường 25-30 °C với vi sinh vật), nồng độ oxygen và thời gian nuôi. Thêm cơ chất của enzyme vào môi trường có thể cảm ứng để tế bào tạo nhiều enzyme hơn: tinh bột cảm ứng nấm mốc tạo α-amylase.

Enzyme vi sinh vật thường được tiết ra môi trường (enzyme ngoại bào), nên có thể thu từ dịch nuôi cấy mà không cần phá vỡ tế bào.

Ghi chú · Protease tái tổ hợp

Gene mã hoá protease được chuyển vào tế bào chủ bằng DNA tái tổ hợp, rồi nuôi cấy chìm. Cách này cho nhiều enzyme hơn, mở rộng được quy mô và là cơ sở để sản xuất nhiều protein tái tổ hợp như vaccine, hormone. Đổi lại, quy trình phức tạp, đòi hỏi kĩ thuật cao và kiểm soát chất lượng chặt chẽ.

Sản xuất enzyme từ thực vật và động vật

Enzyme thực vật và động vật thường nằm trong tế bào, nên cần nghiền, phá vỡ tế bào trước khi tách. Với mô động vật, phải loại bỏ mô liên kết trước.

Ví dụ về quy trình thu enzyme từ thực vật
EnzymeNguyên liệuCác bước chính
BromelainThân, lá, quả dứaRửa, cắt, nghiền; ly tâm bỏ cặn; đông khô dịch chiết; đóng gói trong túi nylon, bảo quản
PapainNhựa quả đu đủ xanhThu nhựa và làm khô; chiết bằng nước cất và dung dịch đệm; ly tâm bỏ cặn; đông khô; đóng gói, bảo quản
  • Dạng lỏng hoặc huyền phù: bảo quản trong dung dịch có chất bảo quản, ở nhiệt độ phù hợp, tránh nhiệt độ cao.
  • Dạng bột hoặc viên: dễ vận chuyển, bảo quản được lâu ở nơi không có nhiệt độ cao.

Dự án

Dự án nhỏ: Thử hoạt tính bromelain trong dứa

Mục tiêu: chứng minh dịch ép dứa tươi có protease và protease bị mất hoạt tính khi đun sôi. Làm theo nhóm 3 đến 4 bạn, có sự hướng dẫn của giáo viên. Chuẩn bị: dứa tươi, 2 gói gelatin, nước ấm, 3 cốc nhựa, tủ lạnh.

  1. Ép dứa lấy dịch. Chia dịch thành hai phần, nhờ giáo viên đun sôi một phần trong vài phút rồi để nguội.
  2. Pha gelatin theo hướng dẫn trên gói, đổ đều vào 3 cốc.
  3. Thêm vào mỗi cốc cùng một lượng: cốc 1 nước lọc, cốc 2 dịch dứa tươi, cốc 3 dịch dứa đã đun sôi.
  4. Để các cốc vào ngăn mát khoảng 2 giờ, rồi quan sát cốc nào đông, cốc nào không đông.

Báo cáo: ảnh chụp ba cốc, bảng kết quả, và giải thích kết quả bằng hoạt động của bromelain và sự biến tính của enzyme. Dự đoán: cốc 2 không đông vì protease đã cắt các phân tử gelatin (một loại protein), còn cốc 1 và cốc 3 đông bình thường.

Khám phá

Dây chuyền sản xuất enzyme

Chọn nguồn enzyme, rồi chạm vào các công đoạn theo đúng thứ tự. Bước làm sai hoặc làm chưa đúng lúc sẽ bị từ chối. Khi xong dây chuyền, hãy đổi nhiệt độ tách chiết và xem mẻ enzyme giữ được bao nhiêu hoạt tính.

Nguồn enzyme của dây chuyền

Sản phẩm: Amylase từ nấm mốc Aspergillus

123456Tạo nguồnTách chiếtTạo chế phẩm

Chạm vào công đoạn đầu tiên của dây chuyền.

  1. Tạo nguồn nguyên liệu

    Chưa có công đoạn nào.

  2. Tách chiết enzyme

    Chưa có công đoạn nào.

  3. Tạo chế phẩm

    Chưa có công đoạn nào.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Một mẻ nuôi cấy có 200 lít dịch, mỗi lít chứa 15000 đơn vị hoạt tính protease. Sau tinh sạch, chế phẩm chứa 2100000 đơn vị hoạt tính. Tính hiệu suất thu hồi hoạt tính.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Cơ sở sản xuất muốn thu bromelain. Một kĩ thuật viên đề nghị nghiền dứa rồi đun sôi dịch cho sạch khuẩn trước khi đóng gói. Em có đồng ý không? Hãy đề xuất cách làm phù hợp.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Sắp xếp ba giai đoạn của quy trình sản xuất enzyme.

  1. Vị trí 1: Tạo chế phẩm enzyme
  2. Vị trí 2: Tách chiết enzyme
  3. Vị trí 3: Tạo nguồn nguyên liệu

Bài 2

Lí do chính khiến vi sinh vật là nguồn enzyme được dùng nhiều nhất hiện nay là gì?

Bài 3

Nối mỗi phương pháp nuôi cấy với đặc điểm của nó.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Vì sao thường thêm tinh bột vào môi trường nuôi nấm mốc để sản xuất α-amylase?

Bài 5

Những lưu ý nào đúng khi tách chiết enzyme?

Bài 6

Khi thu enzyme từ mô động vật, cần có thêm việc nào so với thu enzyme ngoại bào từ dịch nuôi cấy vi sinh vật?

Bài 7

Một mẻ nuôi cấy có 100 lít dịch, mỗi lít chứa 8000 đơn vị hoạt tính. Chế phẩm thu được có 600000 đơn vị hoạt tính. Hiệu suất thu hồi hoạt tính bằng bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 8

Trộn 10 kg cám khô với nước để nước chiếm 60% khối lượng môi trường nuôi cấy bề mặt. Cần thêm bao nhiêu kg nước? (coi cám khô không chứa nước)

Đơn vị:kg

Bài 9

Vì sao chế phẩm enzyme thường được làm thành dạng bột hoặc viên?

Ghi nhớ

  • Sản xuất enzyme gồm ba giai đoạn: tạo nguồn nguyên liệu, tách chiết enzyme, tạo chế phẩm.
  • Vi sinh vật là nguồn chính, được nuôi cấy bề mặt (môi trường rắn) hoặc nuôi cấy chìm (môi trường lỏng, sục khí).
  • Enzyme thực vật, động vật cần phá vỡ tế bào; enzyme ngoại bào của vi sinh vật được thu từ dịch nuôi cấy.
  • Tách chiết phải nhanh, ở khoảng 3-5 °C; dạng bột, viên dễ vận chuyển và bảo quản được lâu.