Chuyên đề 2 · Chuyên đề
Bài 7. Ứng dụng của enzyme
Vì sao người ta hay hầm xương với dứa hay đu đủ xanh? Vì sao nước ép quả đóng hộp thường rất trong? Vì sao chỉ từ một mẫu rất nhỏ, phòng xét nghiệm vẫn phát hiện được virus? Câu trả lời đều liên quan đến enzyme.
Em sẽ học được
- Trình bày được vai trò của enzyme trong chế biến thực phẩm, y dược và công nghệ gene.
- Nêu được ứng dụng của enzyme trong công nghiệp và xử lí ô nhiễm môi trường.
- Giải thích được một số hiện tượng trong đời sống bằng kiến thức về enzyme.
- Nêu được triển vọng của công nghệ enzyme trong tương lai.
Ứng dụng trong chế biến thực phẩm
Trong thực phẩm, enzyme giúp tăng giá trị sản phẩm và hiệu quả sản xuất. Nhóm hay dùng nhất là protease, amylase, cellulase và pectinase.
| Enzyme | Tác dụng | Sản phẩm |
|---|---|---|
| Protease | Phân giải protein | Làm mềm thịt, đồ hộp thịt cá, nước mắm; renin làm đông sữa khi làm phô mai |
| Amylase | Phân giải tinh bột thành đường | Mạch nha, bánh mì, bánh kẹo, rượu, bia |
| Cellulase | Phân giải cellulose | Làm mềm thực phẩm từ thực vật, sản xuất bia |
| Pectinase | Phân giải pectin | Nước ép quả trong và nhiều dịch hơn, mứt quả |
Ghi chú · Vì sao hầm xương với dứa hoặc đu đủ xanh?
Ứng dụng trong y dược và công nghệ gene
| Mục đích | Enzyme | Vai trò |
|---|---|---|
| Chẩn đoán | Enzyme đo glucose máu | Giúp phát hiện và theo dõi bệnh tiểu đường |
| Chẩn đoán | Enzyme đo acid uric máu | Giúp phát hiện và theo dõi bệnh gout |
| Điều trị | Enzyme tiêu hoá | Bổ sung cho người thiếu enzyme, hỗ trợ tiêu hoá |
| Điều trị | Bromelain | Giảm đau, giảm viêm sau phẫu thuật, khi viêm khớp |
| Điều trị | Trypsin, chymotrypsin | Chống viêm, giúp vết thương mau lành |
| Điều trị | Penicillinase | Phân giải penicillin khi người bệnh dị ứng thuốc |
- Taq polymerase: nhân bản DNA trong phản ứng PCR, dùng để phát hiện virus. Enzyme này chịu được nhiệt độ cao của mỗi chu kì PCR.
- Enzyme cắt giới hạn: cắt DNA tại những trình tự xác định.
- Ligase: nối các đoạn DNA, tạo DNA tái tổ hợp để chuyển gene giữa các loài.
Ứng dụng trong công nghiệp và xử lí môi trường
Trong bột giặt, protease tẩy vết bẩn protein, lipase tẩy dầu mỡ, amylase tẩy vết tinh bột. Enzyme làm được ở nhiệt độ thấp nên tiết kiệm năng lượng. Cellulase còn giúp tạo nhiên liệu sinh học từ bã mía, rơm, cỏ.
Định nghĩa · Công nghệ cuối đường ống
- Rác thải nhựa: một số vi khuẩn tạo enzyme phân giải nhựa; các nhà khoa học đang tạo những chủng đột biến để enzyme hoạt động mạnh hơn.
- Nước ngầm: enzyme oxy hoá của vi khuẩn biến đổi chất ô nhiễm thành chất không độc, vi khuẩn dùng chúng làm chất dinh dưỡng.
Triển vọng của công nghệ enzyme
- Tìm thêm nguồn enzyme mới và sản xuất ở quy mô công nghiệp với chi phí thấp hơn.
- Dùng enzyme để phân tích, chẩn đoán, cảnh báo và điều trị bệnh.
- Tổng hợp thuốc bằng xúc tác enzyme, tạo ít tạp chất hơn.
- Xử lí chất ô nhiễm như rác thải nhựa, nước ngầm bị nhiễm bẩn.
Dự án
Dự án nhỏ: Làm nước tẩy rửa từ vỏ quả
Mục tiêu: tận dụng rác nhà bếp để làm nước tẩy rửa thân thiện với môi trường và kiểm tra tác dụng của nó. Làm theo nhóm trong 2 đến 3 tháng. Chuẩn bị: vỏ quả họ cam, chanh, sả, đường mía hoặc đường nâu, nước sạch, chai nhựa miệng rộng.
- Rửa sạch, cắt nhỏ vỏ quả. Cho vào chai theo tỉ lệ thường dùng: 1 phần đường, 3 phần vỏ quả, 10 phần nước (theo khối lượng), chừa khoảng trống phía trên.
- Đậy nắp, để nơi thoáng mát. Trong những tuần đầu mở nắp mỗi ngày cho khí thoát ra, để tránh nổ chai.
- Sau 2 đến 3 tháng, lọc bỏ bã, thu dịch có mùi thơm chua nhẹ.
- Pha loãng dịch, thử lau một mặt bàn hoặc giặt một vết bẩn nhỏ, so với nước sạch.
Lưu ý
Báo cáo: nhật kí theo dõi, ảnh kết quả, giải thích vai trò của vi sinh vật, enzyme (như protease, amylase) và của các acid hữu cơ, rượu tạo ra trong quá trình lên men; nêu một hạn chế của sản phẩm tự làm.
Khám phá
Thẻ ứng dụng enzyme
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp. Ở kiểu đầu, ghép sản phẩm với enzyme tạo nên nó (amylase cho mạch nha, protease cho bột giặt tẩy vết máu). Ở kiểu sau, xếp mỗi ứng dụng vào đúng lĩnh vực.
Thẻ chưa xếp (12)
Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Nối mỗi enzyme với sản phẩm hoặc ứng dụng phù hợp.
Bài 2
Vì sao dứa tươi làm thịt nhanh mềm, còn dứa đóng hộp đã xử lí nhiệt lại gần như không?
Bài 3
Trong những ứng dụng sau, ứng dụng nào dùng protease?
Bài 4
Bột giặt có enzyme giúp tiết kiệm năng lượng vì
Bài 5
Vì sao việc dùng enzyme trong xử lí ô nhiễm được gọi là "công nghệ cuối đường ống"?
Bài 6
Mỗi chu kì PCR nhân đôi số phân tử DNA. Từ 1 phân tử DNA, sau 10 chu kì có bao nhiêu phân tử?
Bài 7
Ép 200 kg quả không dùng enzyme thu được 120 lít nước quả, còn khi xử lí pectinase thu được 138 lít. Lượng nước quả tăng bao nhiêu phần trăm?
Bài 8
Đâu là triển vọng của công nghệ enzyme trong tương lai?
Bài 9
Enzyme nào trong đu đủ xanh giúp phân giải protein, làm thịt mau mềm?
Ghi nhớ
- Thực phẩm: protease làm mềm thịt, nước mắm; amylase cho mạch nha, bia; pectinase làm trong nước quả; cellulase làm mềm rau củ.
- Y dược: enzyme dùng để chẩn đoán và điều trị; công nghệ gene dùng Taq polymerase, enzyme cắt giới hạn, ligase.
- Công nghiệp: enzyme trong bột giặt, nhiên liệu sinh học; giúp tiết kiệm năng lượng.
- Xử lí môi trường: enzyme là công nghệ cuối đường ống, có triển vọng phân giải rác thải nhựa, chất ô nhiễm nước ngầm.