Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 2 · Chuyên đề

Bài 7. Ứng dụng của enzyme

Vì sao người ta hay hầm xương với dứa hay đu đủ xanh? Vì sao nước ép quả đóng hộp thường rất trong? Vì sao chỉ từ một mẫu rất nhỏ, phòng xét nghiệm vẫn phát hiện được virus? Câu trả lời đều liên quan đến enzyme.

Em sẽ học được

  • Trình bày được vai trò của enzyme trong chế biến thực phẩm, y dược và công nghệ gene.
  • Nêu được ứng dụng của enzyme trong công nghiệp và xử lí ô nhiễm môi trường.
  • Giải thích được một số hiện tượng trong đời sống bằng kiến thức về enzyme.
  • Nêu được triển vọng của công nghệ enzyme trong tương lai.

Ứng dụng trong chế biến thực phẩm

Trong thực phẩm, enzyme giúp tăng giá trị sản phẩm và hiệu quả sản xuất. Nhóm hay dùng nhất là protease, amylase, cellulase và pectinase.

Một số enzyme dùng trong chế biến thực phẩm
EnzymeTác dụngSản phẩm
ProteasePhân giải proteinLàm mềm thịt, đồ hộp thịt cá, nước mắm; renin làm đông sữa khi làm phô mai
AmylasePhân giải tinh bột thành đườngMạch nha, bánh mì, bánh kẹo, rượu, bia
CellulasePhân giải celluloseLàm mềm thực phẩm từ thực vật, sản xuất bia
PectinasePhân giải pectinNước ép quả trong và nhiều dịch hơn, mứt quả

Ghi chú · Vì sao hầm xương với dứa hoặc đu đủ xanh?

Dứa chứa bromelain, đu đủ xanh chứa papain. Cả hai đều là protease, phân giải protein làm thịt mềm và nước dùng thêm vị ngọt đậm. Dứa đã đóng hộp qua xử lí nhiệt thì enzyme đã bị biến tính, nên không còn tác dụng này.

Ứng dụng trong y dược và công nghệ gene

Một số enzyme trong y dược
Mục đíchEnzymeVai trò
Chẩn đoánEnzyme đo glucose máuGiúp phát hiện và theo dõi bệnh tiểu đường
Chẩn đoánEnzyme đo acid uric máuGiúp phát hiện và theo dõi bệnh gout
Điều trịEnzyme tiêu hoáBổ sung cho người thiếu enzyme, hỗ trợ tiêu hoá
Điều trịBromelainGiảm đau, giảm viêm sau phẫu thuật, khi viêm khớp
Điều trịTrypsin, chymotrypsinChống viêm, giúp vết thương mau lành
Điều trịPenicillinasePhân giải penicillin khi người bệnh dị ứng thuốc
  • Taq polymerase: nhân bản DNA trong phản ứng PCR, dùng để phát hiện virus. Enzyme này chịu được nhiệt độ cao của mỗi chu kì PCR.
  • Enzyme cắt giới hạn: cắt DNA tại những trình tự xác định.
  • Ligase: nối các đoạn DNA, tạo DNA tái tổ hợp để chuyển gene giữa các loài.

Ứng dụng trong công nghiệp và xử lí môi trường

Trong bột giặt, protease tẩy vết bẩn protein, lipase tẩy dầu mỡ, amylase tẩy vết tinh bột. Enzyme làm được ở nhiệt độ thấp nên tiết kiệm năng lượng. Cellulase còn giúp tạo nhiên liệu sinh học từ bã mía, rơm, cỏ.

Định nghĩa · Công nghệ cuối đường ống

Trong xử lí ô nhiễm, enzyme thường được dùng ở khâu sau cùng, sau các phương pháp hoá học, vật lí, sinh học, để xử lí phần chất thải còn khó xử lí. Enzyme có thể làm kết tủa chất thải, đổi tính chất của chúng để dễ xử lí, hoặc biến chúng thành sản phẩm có giá trị hơn mà ít ảnh hưởng đến môi trường.
  • Rác thải nhựa: một số vi khuẩn tạo enzyme phân giải nhựa; các nhà khoa học đang tạo những chủng đột biến để enzyme hoạt động mạnh hơn.
  • Nước ngầm: enzyme oxy hoá của vi khuẩn biến đổi chất ô nhiễm thành chất không độc, vi khuẩn dùng chúng làm chất dinh dưỡng.

Triển vọng của công nghệ enzyme

  • Tìm thêm nguồn enzyme mới và sản xuất ở quy mô công nghiệp với chi phí thấp hơn.
  • Dùng enzyme để phân tích, chẩn đoán, cảnh báo và điều trị bệnh.
  • Tổng hợp thuốc bằng xúc tác enzyme, tạo ít tạp chất hơn.
  • Xử lí chất ô nhiễm như rác thải nhựa, nước ngầm bị nhiễm bẩn.

Dự án

Dự án nhỏ: Làm nước tẩy rửa từ vỏ quả

Mục tiêu: tận dụng rác nhà bếp để làm nước tẩy rửa thân thiện với môi trường và kiểm tra tác dụng của nó. Làm theo nhóm trong 2 đến 3 tháng. Chuẩn bị: vỏ quả họ cam, chanh, sả, đường mía hoặc đường nâu, nước sạch, chai nhựa miệng rộng.

  1. Rửa sạch, cắt nhỏ vỏ quả. Cho vào chai theo tỉ lệ thường dùng: 1 phần đường, 3 phần vỏ quả, 10 phần nước (theo khối lượng), chừa khoảng trống phía trên.
  2. Đậy nắp, để nơi thoáng mát. Trong những tuần đầu mở nắp mỗi ngày cho khí thoát ra, để tránh nổ chai.
  3. Sau 2 đến 3 tháng, lọc bỏ bã, thu dịch có mùi thơm chua nhẹ.
  4. Pha loãng dịch, thử lau một mặt bàn hoặc giặt một vết bẩn nhỏ, so với nước sạch.

Lưu ý

Không uống, không dùng dịch này để chữa bệnh và không đưa vào mắt. Dừng lại và bỏ đi nếu dịch có mùi hôi hoặc mốc đen.

Báo cáo: nhật kí theo dõi, ảnh kết quả, giải thích vai trò của vi sinh vật, enzyme (như protease, amylase) và của các acid hữu cơ, rượu tạo ra trong quá trình lên men; nêu một hạn chế của sản phẩm tự làm.

Khám phá

Thẻ ứng dụng enzyme

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp. Ở kiểu đầu, ghép sản phẩm với enzyme tạo nên nó (amylase cho mạch nha, protease cho bột giặt tẩy vết máu). Ở kiểu sau, xếp mỗi ứng dụng vào đúng lĩnh vực.

Kiểu sắp xếp

Thẻ chưa xếp (12)

Chọn một thẻ, rồi chọn ô phù hợp để đặt thẻ vào.

Đúng 0/12 thẻ

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Khi ép 100 kg táo không dùng enzyme, một cơ sở thu được 60 lít nước quả. Khi xử lí bằng pectinase, cùng khối lượng táo cho 72 lít. Lượng nước quả tăng bao nhiêu phần trăm? Vì sao có sự tăng này?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Mỗi chu kì PCR nhân đôi số phân tử DNA, trong đó có bước đun nóng tới khoảng 95 °C để tách mạch. Từ 1 phân tử DNA, sau 5 chu kì có bao nhiêu phân tử? Vì sao PCR cần Taq polymerase, không dùng DNA polymerase của người?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Nối mỗi enzyme với sản phẩm hoặc ứng dụng phù hợp.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 2

Vì sao dứa tươi làm thịt nhanh mềm, còn dứa đóng hộp đã xử lí nhiệt lại gần như không?

Bài 3

Trong những ứng dụng sau, ứng dụng nào dùng protease?

Bài 4

Bột giặt có enzyme giúp tiết kiệm năng lượng vì

Bài 5

Vì sao việc dùng enzyme trong xử lí ô nhiễm được gọi là "công nghệ cuối đường ống"?

Bài 6

Mỗi chu kì PCR nhân đôi số phân tử DNA. Từ 1 phân tử DNA, sau 10 chu kì có bao nhiêu phân tử?

Bài 7

Ép 200 kg quả không dùng enzyme thu được 120 lít nước quả, còn khi xử lí pectinase thu được 138 lít. Lượng nước quả tăng bao nhiêu phần trăm?

Đơn vị:%

Bài 8

Đâu là triển vọng của công nghệ enzyme trong tương lai?

Bài 9

Enzyme nào trong đu đủ xanh giúp phân giải protein, làm thịt mau mềm?

Ghi nhớ

  • Thực phẩm: protease làm mềm thịt, nước mắm; amylase cho mạch nha, bia; pectinase làm trong nước quả; cellulase làm mềm rau củ.
  • Y dược: enzyme dùng để chẩn đoán và điều trị; công nghệ gene dùng Taq polymerase, enzyme cắt giới hạn, ligase.
  • Công nghiệp: enzyme trong bột giặt, nhiên liệu sinh học; giúp tiết kiệm năng lượng.
  • Xử lí môi trường: enzyme là công nghệ cuối đường ống, có triển vọng phân giải rác thải nhựa, chất ô nhiễm nước ngầm.