Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 1. Công nghệ tế bào thực vật và thành tựu

Những cây lan con nhỏ xíu trong bình thuỷ tinh đều được tái sinh từ vài mẩu mô của một cây mẹ. Các nhà khoa học làm thế nào để một mẩu mô bé như vậy trở thành hàng nghìn cây hoàn chỉnh, mang đúng đặc tính của cây mẹ?

Em sẽ học được

  • Trình bày được nguyên lí của nuôi cấy mô, tế bào thực vật: tính toàn năng, biệt hoá và giải biệt hoá.
  • Giải thích được vai trò của tỉ lệ auxin và cytokinin và của điều kiện vô trùng.
  • Mô tả được quy trình vi nhân giống và nêu được ưu điểm của nó so với giâm cành, chiết cành, gieo hạt.
  • Nêu được một số thành tựu của công nghệ tế bào thực vật, gồm cả quy trình tạo cây biến đổi gene.

Nguyên lí nuôi cấy mô, tế bào thực vật

Định nghĩa · Công nghệ tế bào thực vật

Công nghệ tế bào thực vật là quy trình nuôi cấy tế bào, mô thực vật trong điều kiện vô trùng, trên môi trường dinh dưỡng có hormone thích hợp, để tạo ra các cây có kiểu gene giống nhau hoặc các giống cây mới.

Định lí · Tính toàn năng của tế bào

Tính toàn năng là khả năng một tế bào mang đủ thông tin di truyền phát triển thành một cơ thể hoàn chỉnh trong điều kiện thích hợp. Nhiều tế bào thực vật đã chuyên hoá vẫn giữ tính toàn năng, vì chúng còn đủ hệ gene, chỉ là một nhóm gene đang hoạt động.
  • Biệt hoá: tế bào chuyên hoá về cấu trúc và chức năng để làm một nhiệm vụ nhất định.
  • Giải biệt hoá (còn gọi là phản biệt hoá): tế bào đã biệt hoá trở lại trạng thái chưa chuyên hoá và phân chia mạnh, thường tạo thành khối mô sẹo.
  • Tái biệt hoá: tế bào của mô sẹo lại biệt hoá thành chồi, rễ, rồi thành cây hoàn chỉnh.

Hướng phát triển của mô nuôi cấy phụ thuộc nhiều vào tỉ lệ hai nhóm hormone thực vật trong môi trường: auxin và cytokinin.

Tỉ lệ hormone và hướng phát triển của mô nuôi cấy
Tỉ lệ auxin : cytokininMô nuôi cấy tạo thành
Cân đốiMô sẹo
Auxin trội hơn (tỉ lệ cao)Rễ
Cytokinin trội hơn (tỉ lệ thấp)Chồi

Ghi chú · Vì sao phải vô trùng?

Môi trường nuôi cấy giàu dinh dưỡng nên vi sinh vật cũng phát triển rất nhanh trong đó. Chúng cạnh tranh dinh dưỡng với tế bào thực vật, có thể tiết độc tố hoặc tấn công trực tiếp tế bào.

Quy trình vi nhân giống

Định nghĩa · Vi nhân giống

Vi nhân giống là nhân giống vô tính cây trồng trong ống nghiệm, bình nuôi cấy từ những mẩu mô rất nhỏ. Từ một mẫu ban đầu có thể tạo ra số lượng rất lớn cây con có kiểu gene giống nhau.

Nuôi cấy mô có ba khâu lớn: chuẩn bị môi trường (đủ dinh dưỡng, có auxin và cytokinin theo tỉ lệ hợp với từng loài), khử trùng, rồi tái sinh cây. Khi nhân giống, ba khâu đó được chia thành các giai đoạn sau:

  1. Chọn mẫu: lấy mô non, sạch bệnh (đỉnh chồi, đỉnh rễ, lá non) từ cây mẹ khoẻ mạnh, mang đặc tính tốt.
  2. Khử trùng: khử trùng bề mặt mẫu, tiệt trùng môi trường và dụng cụ, thao tác trong tủ cấy vô trùng.
  3. Nuôi cấy tạo mô sẹo: đặt mẫu trên môi trường có dinh dưỡng và hormone cân đối, ở nhiệt độ và ánh sáng phù hợp.
  4. Nhân chồi: cấy chuyền sang môi trường có cytokinin trội hơn; tách các chồi và cấy tiếp nhiều lần để nhân số lượng.
  5. Tạo rễ: chuyển chồi sang môi trường có auxin trội hơn để có cây con hoàn chỉnh.
  6. Ra cây: huấn luyện cây thích nghi dần với độ ẩm và ánh sáng bên ngoài, rồi trồng vào giá thể ở vườn ươm.

Nhiều loài có thể tạo chồi trực tiếp từ mẫu, không qua mô sẹo; cách này giữ giống tốt hơn, vì tế bào mô sẹo dễ phát sinh biến dị. Điểm mạnh của quy trình nằm ở khâu nhân chồi: mọi chồi mới lại được cấy tiếp, nên số chồi tăng theo cấp số nhân.

Một chồi sau nhiều lần cấy chuyền

3
6
  1. Ban đầu 1
  2. Chu kì 1 3
  3. Chu kì 2 9
  4. Chu kì 3 27
  5. Chu kì 4 81
  6. Chu kì 5 243
  7. Chu kì 6 729

Sau 6 chu kì (24 tuần), một chồi cho 729 chồi, còn giâm cành từ một cây mẹ chỉ được khoảng 9 cành. Số chồi nhân lên theo cấp số nhân, vì mọi chồi mới lại được cấy tiếp.

Các con số là giả định để so sánh: mỗi chu kì 4 tuần, mọi chồi đều sống, và một cây mẹ cho khoảng 20 cành giâm mỗi năm. Thực tế phụ thuộc vào từng loài.

So sánh vi nhân giống với cách nhân giống thông thường
Tiêu chíVi nhân giốngGiâm cành, chiết cànhGieo hạt
Số cây từ một cây mẹRất lớn, từ một mẩu mô nhỏGiới hạn bởi số cànhTuỳ số hạt
Kiểu gene so với cây mẹGiốngGiốngCó thể khác
Sạch bệnhCó thể tạo cây sạch bệnhDễ mang bệnh của cây mẹTuỳ loại bệnh
Mùa vụLàm quanh nămPhụ thuộc mùaPhụ thuộc mùa
Yêu cầuPhòng thí nghiệm, kĩ thuật caoĐơn giảnĐơn giản

Thành tựu của công nghệ tế bào thực vật

Thành tựuVí dụ
Nhân nhanh cây quý hiếm, cây có giá trị kinh tếCác giống lan, chuối, mía, sâm Ngọc Linh
Tạo giống cây sạch bệnhKhoai tây, chuối sạch virus từ đỉnh chồi
Bảo tồn nguồn geneNhân giống các loài cây có nguy cơ tuyệt chủng
Tạo giống cây biến đổi geneBông kháng sâu, lúa gạo vàng giàu tiền vitamin A, ngô chịu thuốc diệt cỏ

Cây biến đổi gene ra đời nhờ kết hợp công nghệ di truyền với nuôi cấy mô. Các bước chính:

  1. Phân lập gene cần chuyển và nhân bản gene đó.
  2. Gắn gene vào vector (thể truyền), thường là plasmid; hoặc gắn gene lên các hạt rất nhỏ để dùng súng bắn gene.
  3. Đưa gene vào tế bào thực vật.
  4. Sàng lọc các tế bào đã nhận được gene.
  5. Nuôi cấy các tế bào đó và tái sinh thành cây hoàn chỉnh.

Dự án

Dự án nhỏ: So sánh tỉ lệ thành công khi giâm cành

Mục tiêu: tự nhân giống vô tính một loại cây dễ trồng bằng giâm cành, ghi số liệu thật, rồi so sánh với vi nhân giống. Làm theo nhóm trong khoảng 3 tuần. Nuôi cấy mô cần phòng vô trùng nên không làm ở nhà.

  • Vật liệu: cành rau muống, khoai lang hoặc trầu bà; chậu hoặc khay; đất, xơ dừa hoặc cát sạch; dao hoặc kéo sạch; nước.
  • Cách làm: cắt 20 đoạn cành, chia đôi 2 lô: một lô giữ ở nơi râm mát, một lô để nơi nắng gắt. Tưới như nhau, không đổi điều kiện khác.
  • Theo dõi: mỗi 3 ngày ghi số cành sống, số cành ra rễ, chụp ảnh.
  • Báo cáo: bảng số liệu; tỉ lệ cành ra rễ của mỗi lô; giải thích sự khác nhau; ước tính số cây thu được nếu cũng từ một cây mẹ mà dùng vi nhân giống; nêu ưu điểm và hạn chế của mỗi cách.

Lưu ý

Cẩn thận khi dùng dao, kéo, và rửa tay sau khi làm việc với đất và cây.

Khám phá

Nuôi một mẫu lan thành cây

Đi qua sáu giai đoạn của quy trình. Ở mỗi giai đoạn, chọn cách làm hoặc chỉnh mức auxin và cytokinin, rồi quan sát bình nuôi cấy. Chỉ khi bình cho kết quả đúng, em mới sang giai đoạn sau.

  1. 1. Chọn mẫu
  2. 2. Khử trùng
  3. 3. Tạo mô sẹo
  4. 4. Nhân chồi
  5. 5. Tạo rễ
  6. 6. Ra cây

Cần nhân nhanh một giống lan quý. Lấy mẫu nào để nuôi cấy?

Chọn một cách làm và quan sát bình nuôi cấy.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Từ 1 chồi lan, mỗi chu kì cấy chuyền kéo dài 4 tuần, mỗi chồi được tách thành 4 chồi để cấy tiếp. Sau 5 chu kì, tất cả các chồi được đưa đi tạo rễ, và có 75% thành cây con sống được ở vườn ươm. Tính thời gian nhân chồi và số cây con thu được.
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Một nhóm nuôi cấy mô lan. Mẫu không bị nhiễm và đã tạo được nhiều mô sẹo, nhưng mô sẹo không mọc chồi, rễ. Hãy nêu nguyên nhân có thể và cách khắc phục.
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/9 bài

Bài 1

Vì sao từ một mẩu lá thực vật có thể tái sinh được cây hoàn chỉnh?

Bài 2

Sắp xếp các giai đoạn của vi nhân giống theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Huấn luyện và trồng ở vườn ươm
  2. Vị trí 2: Tạo rễ
  3. Vị trí 3: Nhân chồi
  4. Vị trí 4: Nuôi cấy tạo mô sẹo
  5. Vị trí 5: Khử trùng mẫu và dụng cụ
  6. Vị trí 6: Chọn mẫu từ cây mẹ khoẻ mạnh

Bài 3

Nối điều kiện hormone trong môi trường với kết quả thường thu được.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Sau một chu kì cấy chuyền, mỗi chồi được tách thành 3 chồi để cấy tiếp. Từ 1 chồi, sau 6 chu kì có bao nhiêu chồi?

Bài 5

Từ 1 chồi, mỗi chu kì mỗi chồi được tách thành 5 chồi để cấy tiếp. Sau 4 chu kì, có 80% số chồi tạo được cây con. Hỏi thu được bao nhiêu cây con?

Bài 6

Chọn tất cả các ưu điểm của vi nhân giống so với giâm cành, chiết cành, gieo hạt.

Bài 7

Mẫu nuôi cấy bị nấm mốc phủ kín sau vài ngày. Nguyên nhân hợp lí nhất là gì?

Bài 8

Sắp xếp các bước tạo cây biến đổi gene theo đúng thứ tự.

  1. Vị trí 1: Nuôi cấy và tái sinh thành cây
  2. Vị trí 2: Sàng lọc tế bào đã nhận gene
  3. Vị trí 3: Đưa gene vào tế bào thực vật
  4. Vị trí 4: Gắn gene vào vector (thể truyền)
  5. Vị trí 5: Phân lập và nhân bản gene cần chuyển

Bài 9

Khối tế bào chưa chuyên hoá, được tạo thành khi tế bào giải biệt hoá và phân chia trong nuôi cấy, gọi là gì?

Ghi nhớ

  • Nuôi cấy mô dựa trên tính toàn năng của tế bào thực vật, qua giải biệt hoá và tái biệt hoá.
  • Tỉ lệ auxin : cytokinin định hướng tạo mô sẹo (cân đối), rễ (auxin trội), chồi (cytokinin trội).
  • Vi nhân giống gồm chọn mẫu, khử trùng, tạo mô sẹo, nhân chồi, tạo rễ, ra cây; phải vô trùng trong suốt quá trình nuôi cấy.
  • Thành tựu: nhân nhanh cây quý, tạo cây sạch bệnh, bảo tồn nguồn gene, tạo cây biến đổi gene.

Thuật ngữ trong bài

Xem tất cả thuật ngữ