Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 1. Công nghệ tế bào thực vật và thành tựu
Những cây lan con nhỏ xíu trong bình thuỷ tinh đều được tái sinh từ vài mẩu mô của một cây mẹ. Các nhà khoa học làm thế nào để một mẩu mô bé như vậy trở thành hàng nghìn cây hoàn chỉnh, mang đúng đặc tính của cây mẹ?
Em sẽ học được
- Trình bày được nguyên lí của nuôi cấy mô, tế bào thực vật: tính toàn năng, biệt hoá và giải biệt hoá.
- Giải thích được vai trò của tỉ lệ auxin và cytokinin và của điều kiện vô trùng.
- Mô tả được quy trình vi nhân giống và nêu được ưu điểm của nó so với giâm cành, chiết cành, gieo hạt.
- Nêu được một số thành tựu của công nghệ tế bào thực vật, gồm cả quy trình tạo cây biến đổi gene.
Nguyên lí nuôi cấy mô, tế bào thực vật
Định nghĩa · Công nghệ tế bào thực vật
Định lí · Tính toàn năng của tế bào
- Biệt hoá: tế bào chuyên hoá về cấu trúc và chức năng để làm một nhiệm vụ nhất định.
- Giải biệt hoá (còn gọi là phản biệt hoá): tế bào đã biệt hoá trở lại trạng thái chưa chuyên hoá và phân chia mạnh, thường tạo thành khối mô sẹo.
- Tái biệt hoá: tế bào của mô sẹo lại biệt hoá thành chồi, rễ, rồi thành cây hoàn chỉnh.
Hướng phát triển của mô nuôi cấy phụ thuộc nhiều vào tỉ lệ hai nhóm hormone thực vật trong môi trường: auxin và cytokinin.
| Tỉ lệ auxin : cytokinin | Mô nuôi cấy tạo thành |
|---|---|
| Cân đối | Mô sẹo |
| Auxin trội hơn (tỉ lệ cao) | Rễ |
| Cytokinin trội hơn (tỉ lệ thấp) | Chồi |
Ghi chú · Vì sao phải vô trùng?
Quy trình vi nhân giống
Định nghĩa · Vi nhân giống
Nuôi cấy mô có ba khâu lớn: chuẩn bị môi trường (đủ dinh dưỡng, có auxin và cytokinin theo tỉ lệ hợp với từng loài), khử trùng, rồi tái sinh cây. Khi nhân giống, ba khâu đó được chia thành các giai đoạn sau:
- Chọn mẫu: lấy mô non, sạch bệnh (đỉnh chồi, đỉnh rễ, lá non) từ cây mẹ khoẻ mạnh, mang đặc tính tốt.
- Khử trùng: khử trùng bề mặt mẫu, tiệt trùng môi trường và dụng cụ, thao tác trong tủ cấy vô trùng.
- Nuôi cấy tạo mô sẹo: đặt mẫu trên môi trường có dinh dưỡng và hormone cân đối, ở nhiệt độ và ánh sáng phù hợp.
- Nhân chồi: cấy chuyền sang môi trường có cytokinin trội hơn; tách các chồi và cấy tiếp nhiều lần để nhân số lượng.
- Tạo rễ: chuyển chồi sang môi trường có auxin trội hơn để có cây con hoàn chỉnh.
- Ra cây: huấn luyện cây thích nghi dần với độ ẩm và ánh sáng bên ngoài, rồi trồng vào giá thể ở vườn ươm.
Nhiều loài có thể tạo chồi trực tiếp từ mẫu, không qua mô sẹo; cách này giữ giống tốt hơn, vì tế bào mô sẹo dễ phát sinh biến dị. Điểm mạnh của quy trình nằm ở khâu nhân chồi: mọi chồi mới lại được cấy tiếp, nên số chồi tăng theo cấp số nhân.
Một chồi sau nhiều lần cấy chuyền
- Ban đầu 1
- Chu kì 1 3
- Chu kì 2 9
- Chu kì 3 27
- Chu kì 4 81
- Chu kì 5 243
- Chu kì 6 729
Sau 6 chu kì (24 tuần), một chồi cho 729 chồi, còn giâm cành từ một cây mẹ chỉ được khoảng 9 cành. Số chồi nhân lên theo cấp số nhân, vì mọi chồi mới lại được cấy tiếp.
Các con số là giả định để so sánh: mỗi chu kì 4 tuần, mọi chồi đều sống, và một cây mẹ cho khoảng 20 cành giâm mỗi năm. Thực tế phụ thuộc vào từng loài.
| Tiêu chí | Vi nhân giống | Giâm cành, chiết cành | Gieo hạt |
|---|---|---|---|
| Số cây từ một cây mẹ | Rất lớn, từ một mẩu mô nhỏ | Giới hạn bởi số cành | Tuỳ số hạt |
| Kiểu gene so với cây mẹ | Giống | Giống | Có thể khác |
| Sạch bệnh | Có thể tạo cây sạch bệnh | Dễ mang bệnh của cây mẹ | Tuỳ loại bệnh |
| Mùa vụ | Làm quanh năm | Phụ thuộc mùa | Phụ thuộc mùa |
| Yêu cầu | Phòng thí nghiệm, kĩ thuật cao | Đơn giản | Đơn giản |
Thành tựu của công nghệ tế bào thực vật
| Thành tựu | Ví dụ |
|---|---|
| Nhân nhanh cây quý hiếm, cây có giá trị kinh tế | Các giống lan, chuối, mía, sâm Ngọc Linh |
| Tạo giống cây sạch bệnh | Khoai tây, chuối sạch virus từ đỉnh chồi |
| Bảo tồn nguồn gene | Nhân giống các loài cây có nguy cơ tuyệt chủng |
| Tạo giống cây biến đổi gene | Bông kháng sâu, lúa gạo vàng giàu tiền vitamin A, ngô chịu thuốc diệt cỏ |
Cây biến đổi gene ra đời nhờ kết hợp công nghệ di truyền với nuôi cấy mô. Các bước chính:
- Phân lập gene cần chuyển và nhân bản gene đó.
- Gắn gene vào vector (thể truyền), thường là plasmid; hoặc gắn gene lên các hạt rất nhỏ để dùng súng bắn gene.
- Đưa gene vào tế bào thực vật.
- Sàng lọc các tế bào đã nhận được gene.
- Nuôi cấy các tế bào đó và tái sinh thành cây hoàn chỉnh.
Dự án
Dự án nhỏ: So sánh tỉ lệ thành công khi giâm cành
Mục tiêu: tự nhân giống vô tính một loại cây dễ trồng bằng giâm cành, ghi số liệu thật, rồi so sánh với vi nhân giống. Làm theo nhóm trong khoảng 3 tuần. Nuôi cấy mô cần phòng vô trùng nên không làm ở nhà.
- Vật liệu: cành rau muống, khoai lang hoặc trầu bà; chậu hoặc khay; đất, xơ dừa hoặc cát sạch; dao hoặc kéo sạch; nước.
- Cách làm: cắt 20 đoạn cành, chia đôi 2 lô: một lô giữ ở nơi râm mát, một lô để nơi nắng gắt. Tưới như nhau, không đổi điều kiện khác.
- Theo dõi: mỗi 3 ngày ghi số cành sống, số cành ra rễ, chụp ảnh.
- Báo cáo: bảng số liệu; tỉ lệ cành ra rễ của mỗi lô; giải thích sự khác nhau; ước tính số cây thu được nếu cũng từ một cây mẹ mà dùng vi nhân giống; nêu ưu điểm và hạn chế của mỗi cách.
Lưu ý
Khám phá
Nuôi một mẫu lan thành cây
Đi qua sáu giai đoạn của quy trình. Ở mỗi giai đoạn, chọn cách làm hoặc chỉnh mức auxin và cytokinin, rồi quan sát bình nuôi cấy. Chỉ khi bình cho kết quả đúng, em mới sang giai đoạn sau.
- 1. Chọn mẫu
- 2. Khử trùng
- 3. Tạo mô sẹo
- 4. Nhân chồi
- 5. Tạo rễ
- 6. Ra cây
Cần nhân nhanh một giống lan quý. Lấy mẫu nào để nuôi cấy?
Chọn một cách làm và quan sát bình nuôi cấy.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/9 bài
Bài 1
Vì sao từ một mẩu lá thực vật có thể tái sinh được cây hoàn chỉnh?
Bài 2
Sắp xếp các giai đoạn của vi nhân giống theo đúng thứ tự.
Bài 3
Nối điều kiện hormone trong môi trường với kết quả thường thu được.
Bài 4
Sau một chu kì cấy chuyền, mỗi chồi được tách thành 3 chồi để cấy tiếp. Từ 1 chồi, sau 6 chu kì có bao nhiêu chồi?
Bài 5
Từ 1 chồi, mỗi chu kì mỗi chồi được tách thành 5 chồi để cấy tiếp. Sau 4 chu kì, có 80% số chồi tạo được cây con. Hỏi thu được bao nhiêu cây con?
Bài 6
Chọn tất cả các ưu điểm của vi nhân giống so với giâm cành, chiết cành, gieo hạt.
Bài 7
Mẫu nuôi cấy bị nấm mốc phủ kín sau vài ngày. Nguyên nhân hợp lí nhất là gì?
Bài 8
Sắp xếp các bước tạo cây biến đổi gene theo đúng thứ tự.
Bài 9
Khối tế bào chưa chuyên hoá, được tạo thành khi tế bào giải biệt hoá và phân chia trong nuôi cấy, gọi là gì?
Ghi nhớ
- Nuôi cấy mô dựa trên tính toàn năng của tế bào thực vật, qua giải biệt hoá và tái biệt hoá.
- Tỉ lệ auxin : cytokinin định hướng tạo mô sẹo (cân đối), rễ (auxin trội), chồi (cytokinin trội).
- Vi nhân giống gồm chọn mẫu, khử trùng, tạo mô sẹo, nhân chồi, tạo rễ, ra cây; phải vô trùng trong suốt quá trình nuôi cấy.
- Thành tựu: nhân nhanh cây quý, tạo cây sạch bệnh, bảo tồn nguồn gene, tạo cây biến đổi gene.