Chuyên đề 1 · Chuyên đề
Bài 2. Tế bào gốc và một số thành tựu
Mỗi ngày cơ thể em mất đi rất nhiều tế bào da, tế bào máu, nhưng da vẫn liền, máu vẫn đủ. Những tế bào mới thay thế đó từ đâu mà có? Câu trả lời là một lượng nhỏ tế bào đặc biệt nằm rải rác trong các mô: tế bào gốc.
Em sẽ học được
- Nêu được khái niệm tế bào gốc.
- Phân loại được tế bào gốc theo khả năng biệt hoá, theo vị trí phát sinh và theo nguồn gốc.
- Nêu được một số thành tựu và triển vọng của tế bào gốc trong y học.
- Biết nhận xét về những quảng cáo chữa bệnh bằng tế bào gốc dựa trên bằng chứng.
Khái niệm tế bào gốc
Định nghĩa · Tế bào gốc
Trong cơ thể trưởng thành, tế bào gốc giúp thay thế các tế bào chết hoặc bị tổn thương. Trong quá trình phát triển của phôi, tín hiệu từ các tế bào lân cận góp phần quyết định tế bào sẽ biệt hoá thành loại nào. Nếu chuyển một nhóm tế bào phôi sang vị trí khác, phôi có thể phát triển dị dạng.
Phân loại tế bào gốc
| Loại | Khả năng biệt hoá | Ví dụ |
|---|---|---|
| Toàn năng | Mọi loại tế bào của cơ thể và cả nhau thai; tạo được cơ thể hoàn chỉnh | Hợp tử, tế bào phôi rất sớm |
| Vạn năng | Mọi loại tế bào của cơ thể, trừ nhau thai | Khối tế bào bên trong phôi nang |
| Đa tiềm năng | Một số loại tế bào, thường cùng một nhóm | Tế bào gốc tạo máu trong tuỷ xương |
| Đơn năng | Một hoặc rất ít loại tế bào | Tế bào gốc cơ, tế bào gốc biểu bì |
| Tiêu chí | Loại | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Vị trí phát sinh | Tế bào gốc phôi | Có ở phôi |
| Vị trí phát sinh | Tế bào gốc trưởng thành | Có trong mô, cơ quan của cơ thể trưởng thành, ví dụ tuỷ xương |
| Nguồn gốc | Tế bào gốc tự nhiên | Gồm tế bào gốc phôi và tế bào gốc trưởng thành |
| Nguồn gốc | Tế bào gốc cảm ứng | Tạo được nhờ giải biệt hoá tế bào chuyên hoá thành tế bào gốc trong phòng thí nghiệm |
Ghi chú · Tế bào gốc cảm ứng
Thành tựu và triển vọng
| Hướng ứng dụng | Một số kết quả |
|---|---|
| Nghiên cứu sự biệt hoá | Biết được cách các tín hiệu làm tế bào gốc biệt hoá thành từng loại tế bào; nghiên cứu cơ chế bệnh trên tế bào nuôi cấy |
| Hỗ trợ điều trị bệnh | Ghép tế bào gốc tạo máu giúp phục hồi tế bào máu của người bệnh ung thư sau hoá trị, xạ trị; đang thử nghiệm với tiểu đường type 1 |
| Tạo mô, cơ quan thay thế | Bước đầu tạo được một số mô, cơ quan người trong phòng thí nghiệm; hướng tới giảm đào thải sau ghép |
Lưu ý · Đừng tin mọi lời quảng cáo
Dự án
Dự án nhỏ: Tế bào gốc, thật hay chưa chắc?
Mục tiêu: làm một tờ poster giúp các bạn phân biệt ứng dụng tế bào gốc đã được công nhận với điều chỉ là lời quảng cáo. Làm theo nhóm 3 đến 4 bạn, trong 1 đến 2 tuần.
- Thu thập 5 phát biểu về tế bào gốc trên báo, quảng cáo, mạng xã hội (ví dụ về máu cuống rốn, ghép tuỷ, mĩ phẩm).
- Với mỗi phát biểu, tìm ít nhất một nguồn tin cậy (bệnh viện lớn, Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới, sách giáo khoa) để kiểm tra.
- Xếp mỗi phát biểu vào một trong ba nhóm: đã dùng trong điều trị; đang thử nghiệm; chưa có bằng chứng.
- Làm poster: nêu khái niệm và bốn loại tế bào gốc theo khả năng biệt hoá, bảng 5 phát biểu đã kiểm tra và lời khuyên cho người đọc.
Báo cáo: trưng bày poster trước lớp, ghi nguồn cho từng phát biểu và nêu điều bất ngờ nhất nhóm tìm ra.
Khám phá
Cây biệt hoá của tế bào gốc
Chạm vào một tế bào trên cây để thấy các tế bào nó có thể tạo ra. Thử giải biệt hoá tế bào da và so sánh. Sau đó chuyển sang "Thử sức" để dự đoán rồi kiểm tra trên cây.
Hợp tử, tế bào phôi rất sớm: Toàn năng. Có thể tạo ra mọi loại tế bào của cơ thể và cả các tế bào của nhau thai, nên một mình nó có thể phát triển thành cơ thể hoàn chỉnh. Trên sơ đồ, nó tạo được 11 loại tế bào chuyên hoá.
Ví dụ
Ví dụ 1
Ví dụ 2
Luyện tập
Đã làm 0/8 bài
Bài 1
Tế bào gốc là gì?
Bài 2
Sắp xếp các loại tế bào gốc theo khả năng biệt hoá giảm dần.
Bài 3
Nối mỗi tế bào với loại tế bào gốc tương ứng theo khả năng biệt hoá.
Bài 4
Điểm khác nhau chính giữa tế bào gốc toàn năng và tế bào gốc vạn năng là gì?
Bài 5
Tế bào gốc cảm ứng được tạo ra như thế nào?
Bài 6
Chọn các ứng dụng của tế bào gốc nêu trong bài.
Bài 7
Nhóm nghiên cứu chuyển một nhóm tế bào phôi sang vị trí khác của phôi, và phôi phát triển dị dạng. Kết quả này cho thấy điều gì?
Bài 8
Theo vị trí phát sinh, tế bào gốc trong tuỷ xương của người lớn thuộc nhóm tế bào gốc nào?
Ghi nhớ
- Tế bào gốc có khả năng phân chia và biệt hoá thành nhiều loại tế bào.
- Theo khả năng biệt hoá: toàn năng, vạn năng, đa tiềm năng, đơn năng.
- Theo vị trí phát sinh: tế bào gốc phôi, tế bào gốc trưởng thành. Theo nguồn gốc: tế bào gốc tự nhiên, tế bào gốc cảm ứng.
- Thành tựu: nghiên cứu sự biệt hoá, hỗ trợ điều trị một số bệnh, bước đầu tạo mô và cơ quan thay thế.