Bỏ qua đến nội dung

Chuyên đề 1 · Chuyên đề

Bài 2. Tế bào gốc và một số thành tựu

Mỗi ngày cơ thể em mất đi rất nhiều tế bào da, tế bào máu, nhưng da vẫn liền, máu vẫn đủ. Những tế bào mới thay thế đó từ đâu mà có? Câu trả lời là một lượng nhỏ tế bào đặc biệt nằm rải rác trong các mô: tế bào gốc.

Em sẽ học được

  • Nêu được khái niệm tế bào gốc.
  • Phân loại được tế bào gốc theo khả năng biệt hoá, theo vị trí phát sinh và theo nguồn gốc.
  • Nêu được một số thành tựu và triển vọng của tế bào gốc trong y học.
  • Biết nhận xét về những quảng cáo chữa bệnh bằng tế bào gốc dựa trên bằng chứng.

Khái niệm tế bào gốc

Định nghĩa · Tế bào gốc

Tế bào gốc là những tế bào có khả năng phân chia và biệt hoá thành nhiều loại tế bào có cấu trúc và chức năng khác nhau.

Trong cơ thể trưởng thành, tế bào gốc giúp thay thế các tế bào chết hoặc bị tổn thương. Trong quá trình phát triển của phôi, tín hiệu từ các tế bào lân cận góp phần quyết định tế bào sẽ biệt hoá thành loại nào. Nếu chuyển một nhóm tế bào phôi sang vị trí khác, phôi có thể phát triển dị dạng.

Phân loại tế bào gốc

Phân loại theo khả năng biệt hoá
LoạiKhả năng biệt hoáVí dụ
Toàn năngMọi loại tế bào của cơ thể và cả nhau thai; tạo được cơ thể hoàn chỉnhHợp tử, tế bào phôi rất sớm
Vạn năngMọi loại tế bào của cơ thể, trừ nhau thaiKhối tế bào bên trong phôi nang
Đa tiềm năngMột số loại tế bào, thường cùng một nhómTế bào gốc tạo máu trong tuỷ xương
Đơn năngMột hoặc rất ít loại tế bàoTế bào gốc cơ, tế bào gốc biểu bì
Phân loại theo vị trí phát sinh và theo nguồn gốc
Tiêu chíLoạiĐặc điểm
Vị trí phát sinhTế bào gốc phôiCó ở phôi
Vị trí phát sinhTế bào gốc trưởng thànhCó trong mô, cơ quan của cơ thể trưởng thành, ví dụ tuỷ xương
Nguồn gốcTế bào gốc tự nhiênGồm tế bào gốc phôi và tế bào gốc trưởng thành
Nguồn gốcTế bào gốc cảm ứngTạo được nhờ giải biệt hoá tế bào chuyên hoá thành tế bào gốc trong phòng thí nghiệm

Ghi chú · Tế bào gốc cảm ứng

Năm 2006, nhóm của Shinya Yamanaka (Nhật Bản) lần đầu tạo được tế bào gốc cảm ứng từ tế bào của chuột trưởng thành, và ông nhận giải Nobel năm 2012. Cách này không phải phá huỷ phôi, lại có thể lấy tế bào của chính người bệnh.

Thành tựu và triển vọng

Hướng ứng dụngMột số kết quả
Nghiên cứu sự biệt hoáBiết được cách các tín hiệu làm tế bào gốc biệt hoá thành từng loại tế bào; nghiên cứu cơ chế bệnh trên tế bào nuôi cấy
Hỗ trợ điều trị bệnhGhép tế bào gốc tạo máu giúp phục hồi tế bào máu của người bệnh ung thư sau hoá trị, xạ trị; đang thử nghiệm với tiểu đường type 1
Tạo mô, cơ quan thay thếBước đầu tạo được một số mô, cơ quan người trong phòng thí nghiệm; hướng tới giảm đào thải sau ghép

Lưu ý · Đừng tin mọi lời quảng cáo

Phần lớn các hướng điều trị bằng tế bào gốc vẫn đang được thử nghiệm. Những lời quảng cáo chữa được mọi bệnh, hay mĩ phẩm "tế bào gốc" làm trẻ lại, thường không có bằng chứng đầy đủ. Ngoài ra, việc lấy tế bào từ phôi còn đặt ra vấn đề đạo đức.

Dự án

Dự án nhỏ: Tế bào gốc, thật hay chưa chắc?

Mục tiêu: làm một tờ poster giúp các bạn phân biệt ứng dụng tế bào gốc đã được công nhận với điều chỉ là lời quảng cáo. Làm theo nhóm 3 đến 4 bạn, trong 1 đến 2 tuần.

  1. Thu thập 5 phát biểu về tế bào gốc trên báo, quảng cáo, mạng xã hội (ví dụ về máu cuống rốn, ghép tuỷ, mĩ phẩm).
  2. Với mỗi phát biểu, tìm ít nhất một nguồn tin cậy (bệnh viện lớn, Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới, sách giáo khoa) để kiểm tra.
  3. Xếp mỗi phát biểu vào một trong ba nhóm: đã dùng trong điều trị; đang thử nghiệm; chưa có bằng chứng.
  4. Làm poster: nêu khái niệm và bốn loại tế bào gốc theo khả năng biệt hoá, bảng 5 phát biểu đã kiểm tra và lời khuyên cho người đọc.

Báo cáo: trưng bày poster trước lớp, ghi nguồn cho từng phát biểu và nêu điều bất ngờ nhất nhóm tìm ra.

Khám phá

Cây biệt hoá của tế bào gốc

Chạm vào một tế bào trên cây để thấy các tế bào nó có thể tạo ra. Thử giải biệt hoá tế bào da và so sánh. Sau đó chuyển sang "Thử sức" để dự đoán rồi kiểm tra trên cây.

Chế độ

Hợp tử, tế bào phôi rất sớm: Toàn năng. Có thể tạo ra mọi loại tế bào của cơ thể và cả các tế bào của nhau thai, nên một mình nó có thể phát triển thành cơ thể hoàn chỉnh. Trên sơ đồ, nó tạo được 11 loại tế bào chuyên hoá.

Ví dụ

Ví dụ 1

Đề bài: Tuỷ xương của một người hiến chứa tế bào gốc có thể biệt hoá thành hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu, nhưng không tạo được neuron. Đây là loại tế bào gốc nào theo khả năng biệt hoá và theo vị trí phát sinh?
Đã hiện 0/3 bước

Ví dụ 2

Đề bài: Vì sao không thể dùng hồng cầu trưởng thành của người để tạo tế bào gốc cảm ứng? Việc hồng cầu không có nhân đem lại lợi ích gì?
Đã hiện 0/3 bước

Luyện tập

Đã làm 0/8 bài

Bài 1

Tế bào gốc là gì?

Bài 2

Sắp xếp các loại tế bào gốc theo khả năng biệt hoá giảm dần.

  1. Vị trí 1: Đơn năng
  2. Vị trí 2: Đa tiềm năng
  3. Vị trí 3: Vạn năng
  4. Vị trí 4: Toàn năng

Bài 3

Nối mỗi tế bào với loại tế bào gốc tương ứng theo khả năng biệt hoá.

Chọn một mục bên trái, rồi chọn mục ghép với nó bên phải.

Bài 4

Điểm khác nhau chính giữa tế bào gốc toàn năng và tế bào gốc vạn năng là gì?

Bài 5

Tế bào gốc cảm ứng được tạo ra như thế nào?

Bài 6

Chọn các ứng dụng của tế bào gốc nêu trong bài.

Bài 7

Nhóm nghiên cứu chuyển một nhóm tế bào phôi sang vị trí khác của phôi, và phôi phát triển dị dạng. Kết quả này cho thấy điều gì?

Bài 8

Theo vị trí phát sinh, tế bào gốc trong tuỷ xương của người lớn thuộc nhóm tế bào gốc nào?

Ghi nhớ

  • Tế bào gốc có khả năng phân chia và biệt hoá thành nhiều loại tế bào.
  • Theo khả năng biệt hoá: toàn năng, vạn năng, đa tiềm năng, đơn năng.
  • Theo vị trí phát sinh: tế bào gốc phôi, tế bào gốc trưởng thành. Theo nguồn gốc: tế bào gốc tự nhiên, tế bào gốc cảm ứng.
  • Thành tựu: nghiên cứu sự biệt hoá, hỗ trợ điều trị một số bệnh, bước đầu tạo mô và cơ quan thay thế.